Nārada’s Hymn to Viṣṇu (Nāradasya Viṣṇu-stavaḥ)
ഋഷികളുടെ ചോദ്യങ്ങൾക്ക് മറുപടിയായി സൂതൻ സനകാദി കുമാരന്മാരെ പരിചയപ്പെടുത്തുന്നു—അവർ ബ്രഹ്മാവിന്റെ മാനസപുത്രന്മാർ, ബ്രഹ്മചാരികൾ, മോക്ഷപരായണർ; മേരുവിൽ നിന്ന് ബ്രഹ്മസഭയിലേക്കു യാത്ര ചെയ്യുന്നു. വഴിയിൽ വിഷ്ണുവിന്റെ പുണ്യനദിയായ ഗംഗയെ കണ്ടു സീതാജലത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. അപ്പോൾ നാരദൻ എത്തി ജ്യേഷ്ഠ സഹോദരന്മാരെ വന്ദിച്ച് നാരായണൻ, അച്യുതൻ, അനന്തൻ, വാസുദേവൻ, ജനാർദ്ദനൻ മുതലായ നാമങ്ങൾ ജപിച്ച് വിപുലമായ വിഷ്ണുസ്തോത്രം പാരായണം ചെയ്യുന്നു. സ്തോത്രത്തിൽ വിഷ്ണു സഗുണ-നിർഗുണൻ, ജ്ഞാനവും ജ്ഞാതാവും, യോഗവും യോഗസാധ്യനും, വിശ്വരൂപനായിട്ടും അസംഗനുമെന്നായി പ്രതിപാദിക്കുന്നു; കൂർമ, വരാഹ, നരസിംഹ, വാമന, പരശുരാമ, രാമ, കൃഷ്ണ, കല്കി എന്നീ അവതാരങ്ങൾ കീർത്തിക്കപ്പെടുന്നു; നാമസ്മരണയുടെ ശുദ്ധി-മോക്ഷദായക മഹിമ ആവർത്തിച്ച് പുകഴ്ത്തപ്പെടുന്നു. സ്നാനം ചെയ്ത് സന്ധ്യാ-തർപ്പണങ്ങൾ പൂർത്തിയാക്കിയ ശേഷം മുനികൾ ഹരികഥയിൽ ലീനരാകുന്നു; തുടർന്ന് നാരദൻ ഭഗവാന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ, ഫലപ്രദ കർമ്മം, സത്യജ്ഞാനം, തപസ്, വിഷ്ണുവിനെ പ്രസാദിപ്പിക്കുന്ന അതിഥിസത്കാരവിധി എന്നിവ ചോദിക്കുന്നു. അവസാനം ഫലശ്രുതി—പ്രഭാതപാരായണം പാവനതയും വിഷ്ണുലോകപ്രാപ്തിയും നൽകുന്നു.
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । कथं सनत्कुमारस्तु नारदाय महात्मने । प्रोक्तवान् सकलान् धर्मान् कथं तौ मिलितावुभौ 1. ॥ १ ॥
ഋഷികൾ പറഞ്ഞു—മഹാത്മാവായ നാരദനോട് സനത്കുമാരൻ എങ്ങനെ സർവ്വധർമ്മങ്ങളും ഉപദേശിച്ചു? ആ ഇരുവരും എങ്ങനെ തമ്മിൽ കണ്ടുമുട്ടി?
Verse 2
कस्मिन् स्थाने स्थितौ सूत तावुभौ ब्रह्मवादिनौ । हरिगीतसमुद्गाने चक्रतुस्तद्वदस्व नः ॥ २ ॥
ഹേ സൂതാ! ആ രണ്ടു ബ്രഹ്മവാദികൾ ഏത് സ്ഥലത്ത് ഇരുന്നിരുന്നു? ഹരിഗീതങ്ങളുടെ മധുരഗാനം അവർ എവിടെ ആരംഭിച്ചു? ഞങ്ങളോട് പറയുക.
Verse 3
सूत उवाच । सनकाद्या महात्मानो ब्रह्मणो मानसाः सुताः । निर्ममा निरहङ्काराः सर्वे ते ह्यूर्ध्वरेतसः ॥ ३ ॥
സൂതൻ പറഞ്ഞു—സനകാദി മഹാത്മാക്കൾ ബ്രഹ്മാവിന്റെ മാനസപുത്രന്മാർ. മമതയും അഹങ്കാരവും ഇല്ലാത്തവർ; എല്ലാവരും ഊർധ്വരേതസ്സുകൾ, അഥവാ ബ്രഹ്മചര്യനിഷ്ഠർ.
Verse 4
तेषां नामानि वक्ष्यामि सनकश्च सनन्दनः । सनत्कुमारश्च विभुः सनातन इति स्मृतः ॥ ४ ॥
അവരുടെ നാമങ്ങൾ ഞാൻ പറയുന്നു—സനകൻ, സനന്ദനൻ, വിഭുവായ സനത്കുമാരൻ, കൂടാതെ ‘സനാതനൻ’ എന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നവൻ.
Verse 5
विष्णुभक्ता महात्मानो ब्रह्मध्यानपरायणाः । सहस्रसूर्यसंकाशाः सत्यसन्धा मुमुक्षवः ॥ ५ ॥
അവർ മഹാത്മാക്കൾ—വിഷ്ണുഭക്തർ, ബ്രഹ്മധ്യാനത്തിൽ പരായണർ; ആയിരം സൂര്യന്മാരെപ്പോലെ ദീപ്തിമാന്മാർ, സത്യസന്ധർ, മോക്ഷം ആഗ്രഹിക്കുന്നവർ.
Verse 6
एकदा मेरुशृङ्गं ते प्रस्थिताः ब्रह्मणः सभाम् । इष्टां मार्गेऽथ ददृशुः गंगां विष्णुपदीं द्विजाः ॥ ६ ॥
ഒരിക്കൽ ആ ദ്വിജമുനിമാർ മേരു ശിഖരത്തിൽ നിന്ന് ബ്രഹ്മസഭയിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു; വഴിയിൽ അവർ വിഷ്ണുപദിയായ പുണ്യഗംഗയെ ദർശിച്ചു।
Verse 7
तां निरीक्ष्य समुद्युक्ताः स्नातुं सीताजलेऽभवन् । एतस्मिन्नन्तरे तत्र देवर्षिर्नारदो मुनिः ॥ ७ ॥
അവളെ കണ്ടപ്പോൾ അവർ സീതാജലത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്യാൻ ഉത്സുകരായി. അതിനിടയിൽ അവിടെ ദേവർഷി മുനി നാരദൻ എത്തി।
Verse 8
आजगाम द्विजश्रेष्ठा दृष्ट्वा भ्रातॄन् स्वकाग्रजान् । तान् दृष्ट्वा स्नातुमुद्युक्तान् नमस्कृत्य कृताञ्जलि ॥ ८ ॥
അപ്പോൾ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠനായ നാരദൻ എത്തി. തന്റെ അഗ്രജ സഹോദരന്മാരെയും സ്നാനത്തിന് ഒരുങ്ങിയിരിക്കുന്നതും കണ്ടു, കൃതാഞ്ജലിയോടെ നമസ്കരിച്ചു നിന്നു।
Verse 9
गृणन् नामानि सप्रेमभक्तियुक्तो मधुद्विषः । नारायणाच्युतानन्त वासुदेव जनार्दन ॥ ९ ॥
പ്രേമഭക്തിയോടെ മധുദ്വിഷന്റെ നാമങ്ങൾ ജപിക്കണം—നാരായണ, അച്യുത, അനന്ത, വാസുദേവ, ജനാർദന।
Verse 10
यज्ञेश यज्ञपुरुष कृष्ण विष्णो नमोऽस्तु ते । पद्माक्ष कमलाकान्त गङ्गाजनक केशव । क्षीरोदशायिन् देवेश दामोदर नमोऽस्तु ते ॥ १० ॥
ഹേ യജ്ഞേശ, ഹേ യജ്ഞപുരുഷ, ഹേ കൃഷ്ണ, ഹേ വിഷ്ണോ—നമസ്കാരം. ഹേ പദ്മാക്ഷ, ഹേ കമലാകാന്ത, ഹേ ഗംഗാജനക കേശവ; ഹേ ക്ഷീരോദശായി, ഹേ ദേവേശ ദാമോദര—നമസ്കാരം.
Verse 11
श्रीराम विष्णो नरसिंह वामन प्रद्युम्न संकर्षण वासुदेव । अजानिरुद्धामलरुङ् मुरारे त्वं पाहि नः सर्वभयादजस्रम् ॥ ११ ॥
ഹേ ശ്രീരാമാ! ഹേ വിഷ്ണുവേ—നരസിംഹ, വാമന; ഹേ പ്രദ്യുമ്ന, സംകർഷണ, വാസുദേവ; ഹേ അജാനിരുദ്ധ, നിർമല മുരാരി! ഞങ്ങളെ സർവ്വഭയത്തിൽ നിന്ന് നിരന്തരം കാക്കണമേ।
Verse 12
इत्युच्चरन् हरेर्नाम नत्वा तान् स्वाग्रजान् मुनीन् । उपासीनश्च तैः सार्धं सस्नौ प्रीतिसमन्वितः ॥ १२ ॥
ഇങ്ങനെ ഹരിയുടെ നാമം ഉച്ചരിച്ച് ആ മുതിർന്ന മുനിമാരെ നമസ്കരിച്ച്, അവരോടൊപ്പം ഇരുന്നു, പ്രീതിയും ആനന്ദവും നിറഞ്ഞ് സ്നാനം ചെയ്തു।
Verse 13
तेषां चापि तु सीताया जले लोकमलापहे । स्नात्वा सन्तर्प्य देवर्षिपितॄन् विगतकल्मषाः ॥ १३ ॥
അവരും ലോകമലിനത നീക്കുന്ന സീതയുടെ ആ ജലത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് പാപരഹിതരായി; സ്നാനാനന്തരം ദേവന്മാർക്കും ഋഷിമാർക്കും പിതൃകൾക്കും തർപ്പണം നൽകി തൃപ്തിപ്പെടുത്തി।
Verse 14
उत्तीर्य सन्ध्योपास्त्यादि कृत्वाचारं स्वकं द्विजाः । कथां प्रचक्रुर्विविधाः नारायणगुणाश्रिताः ॥ १४ ॥
സ്നാനം കഴിഞ്ഞ് പുറത്തെത്തി ദ്വിജന്മാർ സന്ധ്യോപാസന മുതലായ നിത്യാചാരങ്ങൾ നിർവഹിച്ചു; തുടർന്ന് നാരായണന്റെ ഗുണങ്ങളെ ആശ്രയിച്ച വിവിധ കഥാ-ചർച്ചകൾ ആരംഭിച്ചു।
Verse 15
कृतक्रियेषु मुनिषु गङ्गातीरे मनोरमे । चकार नारदः प्रश्नं नानाख्यानकथान्तरे ॥ १५ ॥
മനോഹരമായ ഗംഗാതീരത്ത് മുനിമാർ കൃത്യങ്ങൾ പൂർത്തിയാക്കിയപ്പോൾ, വിവിധ ആഖ്യാനകഥകളുടെ ഇടയിൽ നാരദൻ ഒരു ചോദ്യം ഉന്നയിച്ചു।
Verse 16
नारद उवाच । सर्वज्ञाः स्थ मुनिश्रेष्ठाः भगवद्भक्तितत्पराः । यूयं सर्वे जगन्नाथा भगवन्तः सनातनाः ॥ १६ ॥
നാരദൻ പറഞ്ഞു—നിങ്ങൾ എല്ലാവരും സർവ്വജ്ഞർ, മുനിശ്രേഷ്ഠർ, ഭഗവദ്ഭക്തിയിൽ പരമമായി തത്പരർ. നിങ്ങളേ ജഗന്നാഥർ; സനാതനവും പൂജ്യവുമായ ഭഗവന്മാർ॥१६॥
Verse 17
लोकोद्धारपरान् युष्मान् दीनेषु कृतसौहृदान् । पृच्छे ततो वदत मे भगवल्लक्षणं बुधाः ॥ १७ ॥
ലോകോദ്ധാരത്തിൽ തത്പരരും ദീനരോടു സൗഹൃദം പുലർത്തുന്നവരുമായ നിങ്ങളോടാണ് ഞാൻ ചോദിക്കുന്നത്. ഹേ ബുദ്ധിമാന്മാരേ, ഭഗവാന്റെ ലക്ഷണം എനിക്ക് പറയുക॥१७॥
Verse 18
येनेदमखिलं जातं जगत्स्थावरजङ्गमम् । गङ्गापादोदकं यस्य स कथं ज्ञायते हरिः ॥ १८ ॥
യാരാൽ ഈ സമസ്ത ജഗത്ത്—സ്ഥാവരവും ജംഗമവും—ഉദ്ഭവിച്ചുവോ, യാരുടെ പാദപ്രക്ഷാളനജലമേ ഗംഗയായിരിക്കുന്നുവോ, ആ ഹരിയെ സാധാരണ മാർഗങ്ങളാൽ എങ്ങനെ പൂർണ്ണമായി അറിയാം?॥१८॥
Verse 19
कथं च त्रिविधं कर्म सफलं जायते नृणाम् । ज्ञानस्य लक्षणं ब्रूत तपसश्चापि मानदाः ॥ १९ ॥
മനുഷ്യരുടെ ത്രിവിധ കർമ്മം എങ്ങനെ ഫലപ്രദമാകുന്നു? ഹേ മാന്യരേ, ജ്ഞാനത്തിന്റെ ലക്ഷണവും തപസ്സിന്റെ ലക്ഷണവും എനിക്ക് പറയുക॥१९॥
Verse 20
अतिथेः पूजनं वापि येन विष्णुः प्रसीदति । एवमादीनि गुह्यानि हरितुष्टिकराणि च । अनुगृह्य च मां नाथास्तत्त्वतो वक्तुमर्हथ ॥ २० ॥
അതിഥിപൂജ—അതിലൂടെ വിഷ്ണു പ്രസന്നനാകുന്നു—ഇത്തരത്തിലുള്ള ഹരിതുഷ്ടികരമായ ഗുഹ്യാചാരങ്ങൾ മുതലായവ; ഹേ നാഥന്മാരേ, എന്നോട് അനുഗ്രഹിച്ച് അവയുടെ തത്ത്വം യഥാർത്ഥമായി പറഞ്ഞുതരുക॥२०॥
Verse 21
शौनक उवाच । नमः पराय देवाय परस्मात् परमाय च । परावरनिवासाय सगुणायागुणाय च ॥ २१ ॥
ശൗനകൻ പറഞ്ഞു—പരാത്പരനും പരമാത്പരനും ആയ പരമദേവനു നമസ്കാരം; പരവും അപരവും ആയ ലോകങ്ങളുടെ നിവാസിയായ, സഗുണനും നിർഗുണനും ആയ പ്രഭുവിനു വന്ദനം।
Verse 22
अमायायात्मसंज्ञाय मायिने विश्वरूपिणे । योगीश्वराय योगाय योगगम्याय विष्णवे ॥ २२ ॥
മായാതീതനും ആത്മസ്വരൂപനെന്നു പ്രസിദ്ധനും; മായാധിപതി, വിശ്വരൂപൻ; യോഗികളുടെ ഈശ്വരൻ, സ്വയം യോഗം, യോഗത്തിലൂടെയേ പ്രാപ്യമാകുന്ന വിഷ്ണുവിനു നമസ്കാരം।
Verse 23
ज्ञानाय ज्ञानगम्याय सर्वज्ञानैकहेतवे । ज्ञानेश्वराय ज्ञेयाय ज्ञात्रे विज्ञानसम्पदे ॥ २३ ॥
സ്വയം ജ്ഞാനമായവനു, ജ്ഞാനത്തിലൂടെയേ പ്രാപ്യമാകുന്നവനു, സർവ്വജ്ഞാനത്തിന്റെയും ഏകകാരണമാകുന്നവനു; ജ്ഞാനേശ്വരനു, ജ്ഞേയനു, ജ്ഞാതാവിനു, വിജ്ഞാനസമ്പത്തായ സ്വരൂപനു നമസ്കാരം।
Verse 24
ध्यानाय ध्यानगम्याय ध्यातृपापहराय च । ध्यानेश्वराय सुधिये ध्येयध्यातृस्वरूपिणे ॥ २४ ॥
ധ്യാനസ്വരൂപനും ധ്യാനത്തിലൂടെയേ പ്രാപ്യമാകുന്നവനും; ധ്യാതാവിന്റെ പാപം ഹരിക്കുന്നവനും; ധ്യാനേശ്വരനും; ശുദ്ധബുദ്ധിയുടെ ഉറവിടവും; ധ്യേയവും ധ്യാതാവും—ഇരുവരുടെയും സ്വരൂപനുമായ പ്രഭുവിനു നമസ്കാരം।
Verse 25
आदित्यचन्द्रा ग्निविधातृदेवाः सिद्धाश्च यक्षासुरनागसंघाः । यच्छक्तियुक्तास्तमजं पुराणं सत्यं स्तुतीशं सततं नतोऽस्मि ॥ २५ ॥
അവന്റെ ശക്തിയാൽ സൂര്യചന്ദ്രന്മാർ, അഗ്നി, വിധാതാവും ദേവഗണങ്ങളും; അതുപോലെ സിദ്ധർ, യക്ഷർ, അസുരർ, നാഗസംഘങ്ങൾ ശക്തിയുള്ളവരാകുന്നു—ആ അജൻ, പുരാതനൻ, സത്യസ്വരൂപൻ, സ്തുതികളുടെ അധീശ്വരനായ പ്രഭുവിനെ ഞാൻ നിരന്തരം നമസ്കരിക്കുന്നു।
Verse 26
यो ब्रह्मरूपी जगतां विधाता स एव पाता द्विजविष्णुरूपी । कल्पान्तरुद्रा ख्यतनुः स देवः शेतेऽङघ्रिपानस्तमजं भजामि ॥ २६ ॥
ബ്രഹ്മരൂപത്തിൽ ലോകങ്ങളുടെ സ്രഷ്ടാവായവൻ, വിഷ്ണുരൂപത്തിൽ അവയുടെ പാലകനായവൻ; കല്പാന്തത്തിൽ രുദ്രനാമക തനു ധരിക്കുന്നവൻ. ശേഷനിൽ പാദങ്ങൾ വെച്ച് ശയിക്കുന്ന ആ അജ ദേവനെ ഞാൻ ഭജിക്കുന്നു.
Verse 27
यन्नामसङ्कीर्तनतो गजेन्द्रो ग्राहोग्रबन्धान्मुमुचे स देवः । विराजमानः स्वपदे पराख्ये तं विष्णुमाद्यं शरणं प्रपद्ये ॥ २७ ॥
ആരുടെ നാമസങ്കീർത്തനം മാത്രത്താൽ ഗജേന്ദ്രരാജൻ ഗ്രാഹത്തിന്റെ ഭീകരബന്ധനത്തിൽ നിന്ന് മോചിതനായി—ആ പ്രഭു ‘പര’ എന്ന സ്വപരമ പദത്തിൽ ദീപ്തമായി വിരാജിക്കുന്നു. ആ ആദി വിഷ്ണുവിൽ ഞാൻ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 28
शिवस्वरूपी शिवभक्तिभाजां यो विष्णुरूपी हरिभावितानाम् । सङ्कल्पपूर्वात्मकदेहहेतुस्तमेव नित्यं शरणं प्रपद्ये ॥ २८ ॥
ശിവഭക്തർക്കു ശിവരൂപനായും, ഹരിഭാവത്തിൽ ലീനരായവർക്ക് വിഷ്ണുരൂപനായും പ്രത്യക്ഷനാകുന്നവൻ; മുൻസങ്കൽപവും സൂക്ഷ്മ ആത്മതത്ത്വവും ആധാരമായി ദേഹധാരണത്തിന് കാരണമായവൻ—അവനിൽ തന്നേ ഞാൻ നിത്യം ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 29
यः केशिहन्ता नरकान्तकश्च बालो भुजाग्रेण दधार गोत्रम् । देवं च भूभारविनोदशीलं तं वासुदेवं सततं नतोऽस्मि ॥ २९ ॥
കേശിയെ വധിച്ചവനും നരകനെ അന്തമാക്കിയവനും; ബാല്യത്തിൽ ഭുജാഗ്രത്തിൽ ഗോവർധനം ധരിച്ചവനും; ഭൂഭാരം നീക്കുന്നതിൽ ആനന്ദിക്കുന്ന ദേവനായ വാസുദേവനോട് ഞാൻ സദാ നമസ്കരിക്കുന്നു.
Verse 30
लेभेऽवतीर्योग्रनृसिंहरूपी यो दैत्यवक्षः कठिनं शिलावत् । विदार्य संरक्षितवान् स्वभक्तं प्रह्लादमीशं तमजं नमामि ॥ ३० ॥
ഉഗ്ര നൃസിംഹരൂപത്തിൽ അവതരിച്ച്, ശിലപോലെ കഠിനമായ ദൈത്യന്റെ വക്ഷസ് പിളർത്തി, തന്റെ ഭക്തനായ പ്രഹ്ലാദനെ രക്ഷിച്ച ആ അജ ഈശ്വരനെ ഞാൻ നമസ്കരിക്കുന്നു.
Verse 31
व्योमादिभिर्भूषितमात्मसंज्ञं निरंजनं नित्यममेयतत्त्वम् । जगद्विधातारमकर्मकं च परं पुराणं पुरुषं नतोऽस्मि ॥ ३१ ॥
വ്യോമാദി തത്ത്വങ്ങളാൽ അലങ്കൃതനും ആത്മാ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധനും, നിരഞ്ജനനും നിത്യനും അമേയതത്ത്വസ്വരൂപനും; ജഗത്തെ വിധിക്കുന്നവനായിട്ടും അകർമ്മനായ ആ പരമപുരാണപുരുഷനോട് ഞാൻ നമസ്കരിക്കുന്നു.
Verse 32
ब्रह्मेन्द्र रुद्रा निलवायुमर्त्यगन्धर्वयक्षासुरदेवसंघैः । स्वमूर्तिभेदैः स्थित एक ईशस्तमादिमात्मानमहं भजामि ॥ ३२ ॥
ബ്രഹ്മാ, ഇന്ദ്രൻ, രുദ്രൻ, നിൽ-വായു, മനുഷ്യർ, ഗന്ധർവൻമാർ, യക്ഷൻമാർ, അസുരൻമാർ, ദേവസംഘങ്ങൾ എന്നിവയുടെ മദ്ധ്യേ, തന്റെ തന്നെ മൂർത്തിഭേദങ്ങളാൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടിട്ടും ഒരേയൊരു ഈശ്വരനായി നിലകൊള്ളുന്ന ആ ആദ്യാത്മാവിനെ ഞാൻ ഭജിക്കുന്നു.
Verse 33
यतो भिन्नमिदं सर्वं समुद्भूतं स्थितं च वै । यस्मिन्नेष्यति पश्चाच्च तमस्मि शरणं गतः ॥ ३३ ॥
ഏതിൽ നിന്നാണ് ഈ സമസ്ത വ്യത്യസ്തമായ ജഗത്ത് ഉദ്ഭവിച്ചത്, ഏതിൽ അത് നിലകൊള്ളുന്നു, ഒടുവിൽ ഏതിലേക്കാണ് ലയിക്കുന്നത്—അവനിൽ ഞാൻ ശരണം പ്രാപിച്ചിരിക്കുന്നു.
Verse 34
यः स्थितो विश्वरूपेण सङ्गीवात्र प्रतीयते । असङ्गी परिपूर्णश्च तमस्मि शरणं गतः ॥ ३४ ॥
വിശ്വരൂപമായി നിലകൊണ്ട് ഇവിടെ എല്ലാറ്റിനോടും സംഗമുള്ളവനെന്നു തോന്നിച്ചാലും, യഥാർത്ഥത്തിൽ അസംഗനും പരിപൂർണ്ണനും ആയ അവനിൽ ഞാൻ ശരണം പ്രാപിച്ചിരിക്കുന്നു.
Verse 35
हृदि स्थितोऽपि यो देवो मायया मोहितात्मनाम् । न ज्ञायेत परः शुद्धस्तमस्मि शरणं गतः ॥ ३५ ॥
ഹൃദയത്തിൽ വസിച്ചിട്ടും, മായയാൽ മോഹിതമായ മനസ്സുള്ളവർക്ക് അറിയപ്പെടാത്തവൻ—ആ പരമനും നിത്യശുദ്ധനും ആയ ദേവനിൽ ഞാൻ ശരണം പ്രാപിച്ചിരിക്കുന്നു.
Verse 36
सर्वसङ्गनिवृत्तानां ध्यानयोगरतात्मनाम् । सर्वत्र भाति ज्ञानात्मा तमस्मि शरणं गतः ॥ ३६ ॥
സകലാസക്തികളും വിട്ട് ധ്യാനയോഗത്തിൽ മനസ്സ് ലീനമായവർക്കു ജ്ഞാനസ്വരൂപമായ ആത്മാവ് എല്ലായിടത്തും പ്രകാശിക്കുന്നു. ആ പ്രഭുവിന്റെ ശരണം ഞാൻ പ്രാപിച്ചു.
Verse 37
दधार मंदरं पृष्ठे निरोदेऽमृतमन्थने । देवतानां हितार्थाय तं कूर्मं शरणं गतः ॥ ३७ ॥
അമൃതമഥന വേളയിൽ സമുദ്രത്തിൽ മന്ദരപർവ്വതം തന്റെ പിറകിൽ ധരിച്ചു. ദേവന്മാരുടെ ഹിതാർത്ഥം ആ കൂർമ്മാവതാരത്തിന്റെ ശരണം ഞാൻ പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 38
दंष्ट्रांकुरेण योऽनन्तः समुद्धृत्यार्णवाद् धराम् । तस्थाविदं जगत् कृत्स्नं वाराहं तं नतोऽस्म्यहम् ॥ ३८ ॥
അനന്തനായ പ്രഭു തന്റെ ദംഷ്ട്രയുടെ അഗ്രംകൊണ്ട് സമുദ്രത്തിൽ നിന്ന് ഭൂമിയെ ഉയർത്തി; അവനിൽ ഈ സർവ്വജഗത്തും സ്ഥാപിതമായി. ആ വരാഹസ്വരൂപത്തോട് ഞാൻ നമസ്കരിക്കുന്നു.
Verse 39
प्रह्लादं गोपयन् दैत्यं शिलातिकठिनोरसम् । विदार्य हतवान् यो हि तं नृसिंहं नतोऽस्म्यहम् ॥ ३९ ॥
പ്രഹ്ലാദനെ കാത്തുകൊണ്ട്, പാറപോലെ കഠിനമായ നെഞ്ചുള്ള ദൈത്യനെ പിളർത്തി വധിച്ച ശ്രീ നൃസിംഹപ്രഭുവിന് ഞാൻ നമസ്കരിക്കുന്നു.
Verse 40
लब्ध्वा वैरोचनेर्भूमिं द्वाभ्यां पद्भ्यामतीत्य यः । आब्रह्मभुवनं प्रादात् सुरेभ्यस्तं नतोऽजितम् ॥ ४० ॥
ബലി (വൈരോചനിപുത്രൻ) നൽകിയ ഭൂമിയെ രണ്ടു പാദങ്ങളാൽ അതിക്രമിച്ച്, ബ്രഹ്മലോകം വരെ ലോകങ്ങളെ ദേവന്മാർക്ക് അർപ്പിച്ച അജേയനായ അജിതപ്രഭുവിന് ഞാൻ നമസ്കരിക്കുന്നു.
Verse 41
हैहयस्यापराधेन ह्येकविंशतिसंख्यया । क्षत्रियान्वयभेत्ता यो जामदग्न्यं नतोऽस्मि तम् ॥ ४१ ॥
ഹൈഹയരുടെ അപരാധം മൂലം ഇരുപത്തൊന്ന് പ്രാവശ്യം ക്ഷത്രിയവംശം സംഹരിച്ച ജാമദഗ്ന്യ പരശുരാമനേ ഞാൻ നമസ്കരിക്കുന്നു।
Verse 42
आविर्भूतश्चतुर्धा यः कपिभिः परिवारितः । हतवान् राक्षसानीकं रामचन्द्रं नतोऽस्म्यहम् ॥ ४२ ॥
ചതുര്വിധമായി അവതരിച്ച് കപിഗണങ്ങളാൽ പരിവൃതനായി രാക്ഷസസൈന്യത്തെ സംഹരിച്ച ശ്രീരാമചന്ദ്രനേ ഞാൻ നമസ്കരിക്കുന്നു।
Verse 43
मूर्तिद्वयं समाश्रित्य भूभारमपहृत्य च । संजहार कुलं स्वं यस्तं श्रीकृष्णमहं भजे ॥ ४३ ॥
ദ്വിമൂർത്തി ആശ്രയിച്ച് ഭൂഭാരം നീക്കി, പിന്നെ തന്റെ തന്നെ കുലനാശം വരുത്തിയ ശ്രീകൃഷ്ണനേ ഞാൻ ഭജിക്കുന്നു।
Verse 44
भूम्यादिलोकत्रितयं संतृप्तात्मानमात्मनि । पश्यन्ति निर्मलं शुद्धं तमीशानं भजाम्यहम् ॥ ४४ ॥
ഭൂമിയാദി ത്രിലോകമാകെ വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്ന, ആത്മത്തിൽ തൃപ്തരായ മുനികൾ അന്തരത്തിൽ നിർമലവും ശുദ്ധവുമായതായി ദർശിക്കുന്ന ആ ഈശാനനെ ഞാൻ ഭജിക്കുന്നു।
Verse 45
युगान्ते पापिनोऽशुद्धान् भित्त्वा तीक्ष्णसुधारया । स्थापयामास यो धर्मं कृतादौ तं नमाम्यहम् ॥ ४५ ॥
യുഗാന്തത്തിൽ മൂർച്ചയുള്ള വാളിന്റെ ധാരയാൽ പാപികളെയും അശുദ്ധരെയും പിളർത്തി, കൃതയുഗാരംഭത്തിൽ ധർമ്മം സ്ഥാപിച്ച അവനേ ഞാൻ നമസ്കരിക്കുന്നു।
Verse 46
एवमादीन्यनेकानि यस्य रूपाणि पाण्डवाः । न शक्यं तेन संख्यातुं कोट्यब्दैरपि तं भजे ॥ ४६ ॥
ഹേ പാണ്ഡവരേ, ഇങ്ങനെ അവനു അനന്തമായ രൂപങ്ങൾ ഉണ്ട്; കോടിവർഷങ്ങളാലും അവയെ എണ്ണിപ്പറയാൻ കഴിയില്ല. അതുകൊണ്ട് ഞാൻ അവനെയേ ഭജിക്കുന്നു.
Verse 47
महिमानं तु यन्नाम्नः परं गन्तुं मुनीश्वराः । देवासुराश्च मनवः कथं तं क्षुल्लको भजे ॥ ४७ ॥
ആ ദിവ്യനാമത്തിന്റെ പരമ മഹിമയിലേക്കു മുനീശ്വരന്മാർക്കും എത്താനാകുന്നില്ല; ദേവന്മാർക്കും അസുരന്മാർക്കും മനുക്കൾക്കും പോലും അല്ല—അപ്പോൾ ഞാൻ അൽപൻ എങ്ങനെ ഭജിക്കും?
Verse 48
यन्नामश्रवणेनापि महापातकिनो नराः । पवित्रतां प्रपद्यन्ते तं कथं स्तौमि चाल्पधीः ॥ ४८ ॥
അവന്റെ നാമം കേൾക്കുന്നതുമാത്രം കൊണ്ടും മഹാപാതകികളായ മനുഷ്യർ പവിത്രത പ്രാപിക്കുന്നു—അവനെ ഞാൻ അൽപബുദ്ധിയോടെ എങ്ങനെ സ്തുതിക്കും?
Verse 49
यथाकथञ्चिद्यन्नाम्नि कीर्तिते वा श्रुतेऽपि वा । पापिनस्तु विशुद्धाः स्युः शुद्धा मोक्षमवाप्नुयुः ॥ ४९ ॥
എങ്ങനെയായാലും അവന്റെ നാമം കീർത്തിക്കപ്പെടുകയോ കേൾക്കപ്പെടുകയോ ചെയ്താൽ പാപികളും വിശുദ്ധരാകും; വിശുദ്ധരായവർ മോക്ഷം പ്രാപിക്കും.
Verse 50
आत्मन्यात्मानमाधाय योगिनो गतकल्मषाः । पश्यन्ति यं ज्ञानरूपं तमस्मि शरणं गतः ॥ ५० ॥
ആത്മയിൽ ആത്മാവിനെ സ്ഥാപിച്ച്, കല്മഷരഹിത യോഗികൾ ജ്ഞാനസ്വരൂപനായ അവനെ ദർശിക്കുന്നു; ആ പ്രഭുവിൽ ഞാൻ ശരണം പ്രാപിച്ചു.
Verse 51
साङ्ख्याः सर्वेषु पश्यन्ति परिपूर्णात्मकं हरिम् । तमादिदेवमजरं ज्ञानरूपं भजाम्यहम् ॥ ५१ ॥
സാംഖ്യമാർഗ്ഗികൾ എല്ലാ ജീവികളിലും പരിപൂർണ്ണ ആത്മസ്വരൂപനായ ഹരിയെ ദർശിക്കുന്നു. ആ ആദിദേവൻ, അജരൻ, ജ്ഞാനസ്വരൂപനായ ഹരിയെ ഞാൻ ഭജിക്കുന്നു॥५१॥
Verse 52
सर्वसत्त्वमयं शान्तं सर्वद्र ष्टारमीश्वरम् । सहस्रशीर्षकं देवं वन्दे भावात्मकं हरिम् ॥ ५२ ॥
സർവ്വസത്ത്വമയൻ, ശാന്തൻ, സർവ്വദ്രഷ്ടാ ഈശ്വരൻ—സഹസ്രശീർഷനായ ദേവൻ, ഭാവസ്വരൂപനായ ഹരിയെ ഞാൻ വന്ദിക്കുന്നു॥५२॥
Verse 53
यद्भूतं यच्च वै भाव्यं स्थावरं जङ्गमं जगत् । दशाङ्गुलं योऽत्यतिष्ठत्तमीशमजरं भजे ॥ ५३ ॥
ഭൂതവും ഭാവിയും, സ്ഥാവര-ജംഗമമായ സമസ്ത ലോകവും ‘ദശാംഗുലം’ അതിക്രമിച്ച് നിലകൊള്ളുന്ന ആ അജര ഈശ്വരനെ ഞാൻ ഭജിക്കുന്നു॥५३॥
Verse 54
अणोरणीयांसमजं महतश्च महत्तरम् । गुह्याद्गुह्यतमं देवं प्रणमामि पुनः पुनः ॥ ५४ ॥
അണുവിലും അണുതരൻ, അജൻ, മഹത്തിലും മഹത്തരൻ, ഗുഹ്യത്തിലുമതി ഗുഹ്യതമൻ ആയ ആ ദേവനെ ഞാൻ വീണ്ടും വീണ്ടും പ്രണാമിക്കുന്നു॥५४॥
Verse 55
ध्यातः स्मृतः पूजितो वा श्रुतः प्रणमितोऽपि वा । स्वपदं यो ददातीशस्तं वन्दे पुरुषोत्तमम् ॥ ५५ ॥
ധ്യാനിച്ചാലും, സ്മരിച്ചാലും, പൂജിച്ചാലും, ശ്രവിച്ചാലും, അല്ലെങ്കിൽ വെറും പ്രണാമം ചെയ്താലും—സ്വപരമപദം ദാനം ചെയ്യുന്ന ആ ഈശ്വരനായ പുരുഷോത്തമനെ ഞാൻ വന്ദിക്കുന്നു॥५५॥
Verse 56
इति स्तुवन्तं परमं परेशं हर्षाम्बुसंरुद्धविलोचनास्ते । मुनीश्वरा नारदसंयुतास्तु सनन्दनाद्याः प्रमुदं प्रजग्मुः ॥ ५६ ॥
ഇങ്ങനെ പരമേശ്വരനായ പരമപ്രഭുവിനെ സ്തുതിച്ചുകൊണ്ട്, ഹർഷാശ്രുക്കൾ കണ്ണുകൾ മൂടിയ ആ മുനീശ്വരന്മാർ—നാരദനോടുകൂടെ സനന്ദനാദികൾ—മഹാ പ്രമോദത്തോടെ പ്രസ്ഥാനം ചെയ്തു।
Verse 57
यं इदं प्रातरुत्त्थाय पठेद्वै पौरुषं स्तवम् । सर्वपापविशुद्धात्मा विष्णुलोकं स गच्छति ॥ ५७ ॥
ആരെങ്കിലും പ്രഭാതത്തിൽ എഴുന്നേറ്റ് ഈ പുരുഷസ്തവം പാരായണം ചെയ്താൽ, അവൻ എല്ലാ പാപങ്ങളിൽ നിന്നു ശുദ്ധനായി വിഷ്ണുലോകം പ്രാപിക്കും।
Verse 58
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे सनत्कुमारनारदसंवादेनारदकृतविष्णुस्तुतिर्नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥
ഇങ്ങനെ ശ്രീ ബൃഹന്നാരദീയപുരാണത്തിന്റെ പൂർവഭാഗത്തിലെ ആദ്യ പാദത്തിൽ, സനത്കുമാര–നാരദ സംവാദത്തിൽ ‘നാരദകൃത വിഷ്ണുസ്തുതി’ എന്ന പേരിലുള്ള രണ്ടാം അധ്യായം സമാപ്തമായി।
Frequently Asked Questions
It sacralizes the teaching environment by linking tīrtha practice to Viṣṇu-theology (Gaṅgā as Viṣṇu-pāda-jala) and demonstrates the Purāṇic ideal that Vedic rites (snāna, sandhyā, tarpaṇa) are completed and crowned by Hari-nāma and stotra, integrating karma with mokṣa-dharma.
The stotra compresses core Purāṇic Vedānta: Viṣṇu as both saguṇa and nirguṇa, as knowledge/yoga and their goal, as viśvarūpa yet unattached, alongside an avatāra taxonomy and the doctrine that hearing or uttering the Divine Name purifies even grave sins and leads toward liberation.