Pūrṇimā-vrata (Lakṣmī–Nārāyaṇa-vrata): Observance, Moon Arghya, and Annual Udyāpana
സനകൻ നാരദനോട് ‘പൂർണ്ണിമാ-വ്രതം’ ഉപദേശിക്കുന്നു—ഇത് പാപനാശിനി, ശോകഹരി, ദുഷ്ടസ്വപ്നങ്ങളും അശുഭ ഗ്രഹപ്രഭാവങ്ങളും അകറ്റുന്ന സംരക്ഷകവ്രതം. മാർഗശീർഷ ശുക്ല പൂർണ്ണിമയിൽ ദന്തധാവനം, സ്നാനം, ശ്വേതവസ്ത്രധാരണം, ആചമനം ചെയ്ത് നാരായണസ്മരണയോടെ സങ്കൽപം എടുത്ത് ലക്ഷ്മീ–നാരായണപൂജ നടത്തുന്നു; ഉപചാരങ്ങൾ, കീർത്തനം/പാരായണം, ഗൃഹ്യവിധിയായി ചതുരസ്ര സ്ഥണ്ഡിലത്തിൽ ഘൃത-തില ആഹുതികൾ പുരുഷസൂക്താനുസാരം അർപ്പിച്ച്, തുടർന്ന് ശാന്തിസൂക്തം ചൊല്ലി ശമനം ചെയ്യുന്നു. പൂർണ്ണിമദിനം ഉപവാസം പാലിച്ച് ശ്വേതപുഷ്പവും അക്ഷതയും കൊണ്ട് ചന്ദ്രനു അർഘ്യം നൽകി, പാഷണ്ഡരെ ഒഴിവാക്കി രാത്രിജാഗരണം ചെയ്യുന്നു. അടുത്ത രാവിലെ വീണ്ടും പൂജ, ബ്രാഹ്മണഭോജനം, പിന്നെ ഗൃഹസ്ഥഭോജനം. മാസംതോറും ഒരു വർഷം പാലിച്ച്, കാർത്തികത്തിലെ ഉദ്യാപനത്തിൽ മണ്ഡപസജ്ജ, സർവതോഭദ്ര രൂപകല്പന, കുംഭസ്ഥാപനം, പഞ്ചാമൃതാഭിഷേകം, ഗുരുവിന് പ്രതിമയും ദക്ഷിണയും, ബ്രാഹ്മണഭോജനം, തിലദാനം-തിലഹോമം—സമൃദ്ധിയും അവസാനം വിഷ്ണുലോകപ്രാപ്തിയും നൽകുന്നു।
Shlokas
Verse 1
सनक उवाच । अन्यद्व्रतवरं वक्ष्य श्रृणुष्व मुनिसत्तम । सर्वपापहरं पुण्यं सर्वदुःखनिबर्हणम् ॥ १ ॥
സനകൻ പറഞ്ഞു—ഹേ മുനിശ്രേഷ്ഠാ! ഇനി ഞാൻ മറ്റൊരു ശ്രേഷ്ഠ വ്രതം ഉപദേശിക്കുന്നു; ശ്രവിക്കൂ. അത് പുണ്യകരം, സർവ്വപാപഹരം, സർവ്വദുഃഖനിവാരണം.
Verse 2
ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां योषितां तथा । समस्तकामफलदं सर्वव्रतफलप्रदम् ॥ २ ॥
ഈ വ്രതം ബ്രാഹ്മണർ, ക്ഷത്രിയർ, വൈശ്യർ, ശൂദ്രർ, സ്ത്രീകൾ എന്നിവർക്കെല്ലാം അഭിലഷിതഫലങ്ങൾ നൽകുന്നു; സർവ്വവ്രതഫലവും പ്രദാനം ചെയ്യുന്നു.
Verse 3
दुःस्वन्पनाशनं धर्म्यं दुष्टग्रहनिवारणम् । सर्वलोकेषु विख्यातं पूर्णिमाव्रतमुत्तम् । येन चीर्णेन पापानां राशिकोटिः प्रशाम्यति ॥ ३ ॥
ഇത് ധാർമ്മികം, ദുഃസ്വപ്നനാശകം, ദുഷ്ടഗ്രഹദോഷനിവാരണം; സർവ്വലോകങ്ങളിലും പ്രസിദ്ധമായ ഉത്തമ പൂർണ്ണിമാ വ്രതം. ഇത് വിധിപൂർവ്വം ആചരിച്ചാൽ പാപങ്ങളുടെ കോടി കൂമ്പാരങ്ങളും ശമിക്കും.
Verse 4
मार्गशीर्षे सितेपक्षे पूर्णायां नियतः शुचिः । स्नानं कुर्याद्यथाचारं दन्तधावनपूर्वकम् ॥ ४ ॥
മാർഗശീർഷ മാസത്തിലെ ശുക്ലപക്ഷ പൂർണ്ണിമയിൽ, നിയന്ത്രിതനും ശുചിയുമായിട്ട്, ആദ്യം ദന്തധാവനം ചെയ്ത്, ആചാരപ്രകാരം സ്നാനം ചെയ്യണം.
Verse 5
शुक्लाम्बरधरः शुद्धो गृहमागगत्य वाग्यतः । प्रक्षाल्य पादावाचम्य स्मरत्रारायणं प्रभुम् ॥ ५ ॥
ശുദ്ധമായ വെള്ള വസ്ത്രം ധരിച്ചു, പരിശുദ്ധനായി, ഗൃഹത്തിലേക്ക് മടങ്ങി വാക്ക് നിയന്ത്രിച്ച്, പാദങ്ങൾ കഴുകി ആചമനം ചെയ്ത് പരമപ്രഭു നാരായണനെ സ്മരിക്കണം।
Verse 6
नित्यं देवार्चनं कृत्वा पश्वात्संकल्पपूर्वकम् । लक्ष्मी नारायणं देवमर्चयेद्भक्तिभावतः ॥ ६ ॥
നിത്യമായി ദേവാരാധന നടത്തി, തുടർന്ന് സംकल्पപൂർവം, ഭക്തിഭാവത്തോടെ ലക്ഷ്മീ-നാരായണ ദേവനെ അർച്ചിക്കണം।
Verse 7
आवाहनासनाद्यैश्च गन्धपुष्पादिभिर्व्रती । नमो नारायणायेति पूजयेद्भक्तितत्परः ॥ ७ ॥
വ്രതധാരി ഭക്തൻ ആവാഹനം, ആസനം മുതലായ ക്രമങ്ങളോടും ഗന്ധം, പുഷ്പാദികൾ അർപ്പിച്ചും ‘നമോ നാരായണായ’ എന്നു ജപിച്ച് ഭക്തിപൂർവം പൂജിക്കണം।
Verse 8
गीतैर्वाद्यैश्च नृत्यैश्च पुराणपठनादिभिः । स्तोत्रैर्वाराधयेद्देवं व्रतकृत्सुसमाहितः ॥ ८ ॥
ഭക്തിഗീതങ്ങൾ, വാദ്യങ്ങൾ, നൃത്തം, പുരാണപഠനം മുതലായവയും സ്തോത്രങ്ങളും കൊണ്ടു—വ്രതം അനുഷ്ഠിക്കുന്നവൻ സുസമാഹിതനായി ദേവനെ ആരാധിക്കണം।
Verse 9
देवस्य पुरतः कृत्वा स्थण्डिलं चतुरस्रेकम् । अरत्निमात्रं तत्रान्गिं स्थापयेद्गृह्यमार्गतः । आज्यभागान्तर्पयन्तं कृत्वा पुरुषसूक्ततः । चरणा च तिलैश्वापि घृतेन जुहुयात्तथा ॥ ९ ॥
ദേവന്റെ മുമ്പിൽ ഒരു അരത്നി അളവുള്ള ചതുരസ്ഥണ്ഡിലം ഒരുക്കി, ഗൃഹ്യവിധിപ്രകാരം അവിടെ അഗ്നി സ്ഥാപിക്കണം। തുടർന്ന് പുരുഷസൂക്താനുസരിച്ച് ആജ്യഭാഗങ്ങൾ ഹോമം ചെയ്ത്, എള്ളും നെയ്യും കൊണ്ടും വിധിപൂർവം ആഹുതികൾ അർപ്പിക്കണം।
Verse 10
एकवारं द्विवारं वात्रिवारं वापि शक्तितः । होमं कुर्यात्प्रयत्नेन सर्वपापनिवृत्तये ॥ १० ॥
സ്വശക്തിയനുസരിച്ച്—ഒരിക്കൽ, രണ്ടിക്കൽ അല്ലെങ്കിൽ മൂന്നിക്കൽ പോലും—സകലപാപനിവൃത്തിക്കായി പരിശ്രമത്തോടെ ഹോമം ചെയ്യണം।
Verse 11
प्रायश्चित्तादिकं सर्वं स्वगृह्योक्तविधानतः । समाप्य होमं विधिवच्छान्तिसूक्तं जपेद्रुधः ॥ ११ ॥
സ്വഗൃഹ്യസൂത്രത്തിൽ പറഞ്ഞിരിക്കുന്ന വിധിപ്രകാരം പ്രായശ്ചിത്താദി എല്ലാം പൂർത്തിയാക്കി, വിധിവത്തായി ഹോമം സമാപിപ്പിച്ച്, തുടർന്ന് ശാന്തിസൂക്തം ശരിയായി ജപിക്കണം।
Verse 12
पश्चाद्देवं समागत्य पुनः पूजां प्रकल्पयेत् । तथोपवासं देवाय ह्यर्पयेद्भक्तिसंयुतः ॥ १२ ॥
പിന്നീട് വീണ്ടും ദേവന്റെ സന്നിധിയിലേക്കു ചെന്നു വീണ്ടും പൂജ ഒരുക്കണം; ഭക്തിയോടെ ആ ഉപവാസവും പ്രഭുവിന് സമർപ്പിക്കണം।
Verse 13
पौर्णमास्यां निराहारः स्थित्वा देव तवाज्ञया । भोक्ष्यामि पुण्डरीकाक्ष परेऽह्नि शरणं भव ॥ १३ ॥
“ഹേ ദേവാ! നിന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം പൗർണ്ണമിദിനം ഞാൻ നിരാഹാരനായി ഇരിക്കും. ഹേ പുണ്ടരീകാക്ഷാ! അടുത്ത ദിവസം ഭക്ഷിക്കും—നീ തന്നെ എന്റെ ശരണം ആകേണമേ.”
Verse 14
इति विज्ञाप्य देवायह्यर्घ्यं दद्यात्तथैन्दवे । जानुभ्यामवनीं गत्वा शुक्लपुष्पाक्षतान्वितः ॥ १४ ॥
ഇങ്ങനെ ദേവനോട് അപേക്ഷിച്ച ശേഷം, ചന്ദ്രദേവനുമ് അർഘ്യം അർപ്പിക്കണം; ഇരുകാൽമുട്ടുകളോടെ ഭൂമിയിലിറങ്ങി, വെളുത്ത പുഷ്പങ്ങളും അക്ഷതവും ചേർത്ത് അർപ്പിക്കണം।
Verse 15
क्षीरोदार्णवसंभूत अत्रिगोत्रसमुद्भव । ग्रहाणार्घ्यं मया दत्तं रोहिणीनायक प्रभो । एवमर्घ्यं प्रदायेन्दोः प्रार्थयेत्प्राञ्जलिस्ततः ॥ १५ ॥
ഹേ ക്ഷീരസാഗരത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ചവനേ, അത്രിഗോത്രത്തിൽ ഉദ്ഭവിച്ചവനേ, രോഹിണീനായക പ്രഭോ! ഞാൻ അർപ്പിച്ച അർഘ്യം സ്വീകരിക്കണമേ. ഇങ്ങനെ ചന്ദ്രദേവന് അർഘ്യം നൽകി പിന്നെ കൈകൂപ്പി പ്രാർത്ഥിക്കണം.
Verse 16
तिष्टन्पूर्वमुखो भूत्वा पश्यन्निन्दुं च नारद ॥ १६ ॥
ഹേ നാരദാ! കിഴക്കോട്ട് മുഖം തിരിച്ച് നിന്നുകൊണ്ട് ചന്ദ്രനെ ദർശിക്കണം.
Verse 17
नमः शुक्लांशवे तुभ्यं द्विजराजाय ते नमः । रोहिणीपतये तुभ्यं लक्ष्मीभ्रात्रे नमोऽस्तु ते ॥ १७ ॥
ഹേ ശ്വേതകിരണധാരീ! നിനക്കു നമസ്കാരം. ഹേ ദ്വിജരാജാ! നിനക്കു നമസ്കാരം. ഹേ രോഹിണീപതേ! നിനക്കു നമസ്കാരം. ഹേ ലക്ഷ്മീഭ്രാതാവേ! നിനക്കു പ്രണാമം.
Verse 18
ततश्च जागरं कुर्यात्पुराणश्रवणादिभिः । जितेन्द्रियश्च संशुद्धः पाषण्डालोकवर्जितः ॥ १८ ॥
അതിനുശേഷം പുരാണശ്രവണാദികളാൽ ജാഗരണം ആചരിക്കണം; ഇന്ദ്രിയജയം നേടിയവനായി, ശുദ്ധനായി, പാഷണ്ഡരുടെ കൂട്ടം ഒഴിവാക്കണം.
Verse 19
ततः प्रातः प्रकुर्वीत स्वाचारं च यथाविधि । पुनः संपूजयेद्देवं यथाविभवविस्तरम् ॥ १९ ॥
പിന്നീട് പ്രഭാതത്തിൽ വിധിപ്രകാരം നിത്യാചാരം നിർവഹിക്കണം; പിന്നെയും തന്റെ ശേഷിയനുസരിച്ച് വിപുലമായി ദേവനെ പൂജിക്കണം.
Verse 20
ब्राह्मणान्भोजयेच्छक्त्या ततश्च प्रयतो नरः । बन्धुभृत्यादिभिः सार्धं स्वयं भुञ्जीत वाग्यतः ॥ २० ॥
യഥാശക്തി ആദ്യം ബ്രാഹ്മണന്മാർക്ക് ഭോജനമൊരുക്കണം; തുടർന്ന് സംയമത്തോടെ, ജാഗ്രതയോടെ, വാക്ക് നിയന്ത്രിച്ച് ബന്ധു‑ഭൃത്യാദികളോടൊപ്പം സ്വയം ഭോജനം ചെയ്യണം।
Verse 21
एवं पौषादिमासेषु पूर्णमास्यामुपोषितः । अर्चयेद्भक्तिसंयुक्तो नारायणमनायमम् ॥ २१ ॥
ഇങ്ങനെ പൗഷം മുതലായ മാസങ്ങളിൽ പൂർണ്ണിമദിനത്തിൽ ഉപവാസം അനുഷ്ഠിച്ച്, ഭക്തിയോടെ, ക്ലേശ‑ക്ഷയരഹിതനായ നാരായണനെ അർച്ചിക്കണം।
Verse 22
एवं संवत्सरं कृत्वा कार्तिक्यां पूर्णिमादिने । उद्यापनं प्रकुर्वीत तद्विधानं वदामि ते ॥ २२ ॥
ഇങ്ങനെ ഒരു വർഷം അനുഷ്ഠിച്ച്, കാർത്തിക മാസത്തിലെ പൂർണ്ണിമദിനത്തിൽ ഉദ്യാപനം (സമാപനകർമ്മം) നടത്തണം; അതിന്റെ വിധാനം ഞാൻ നിന്നോട് പറയുന്നു।
Verse 23
मण्डपं कारयेद्दिव्यं चतुरस्त्रं सुमङ्गलम् । शोभितं पुष्पमालाभिर्वितानध्वजराजितम् ॥ २३ ॥
ദിവ്യവും ചതുരാകൃതിയിലും അതിമംഗളകരവുമായ മണ്ഡപം പണിയിക്കണം; അത് പുഷ്പമാലകളാൽ ശോഭിതവും വിതാനങ്ങളും ധ്വജങ്ങളും കൊണ്ട് അലങ്കൃതവുമാകണം।
Verse 24
बहुदापसमाकीर्णं किङ्किणीजालशोभितम् । दर्पंणैश्चामरैश्चैव कलशैश्च समावृतम् ॥ २४ ॥
ആ മണ്ഡപം പലവിധ പരിചാരക‑സംഘങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞതും, കിങ്കിണി വലകളാൽ ശോഭിതവും, ദർപ്പണങ്ങൾ, ചാമരങ്ങൾ, കലശങ്ങൾ എന്നിവകൊണ്ട് ചുറ്റപ്പെട്ടതുമായിരിക്കണം।
Verse 25
तन्मध्ये सर्वतोभद्रं पञ्चवर्णविराजितम् । जलपूर्णं ततः कुम्भं न्यसेत्तस्योपरि द्विज ॥ २५ ॥
അതിന്റെ മദ്ധ്യത്തിൽ പഞ്ചവർണങ്ങളാൽ ദീപ്തമായ സർവതോഭദ്ര രൂപം സ്ഥാപിച്ച്; അതിനുമുകളിൽ ജലപൂർണ്ണമായ കുംഭം വെക്കണം, ഹേ ദ്വിജാ।
Verse 26
पिधाय कुम्भं वस्त्रेण सुसूक्ष्मेणाति शोभितम् । हेम्ना वा रजतेनापि तथा ताम्रेण वा द्विज । लक्ष्मीनारायणं देवं कृत्वा तस्योपरि न्यसेत् ॥ २६ ॥
ജലപൂർണ്ണ കുംഭം അതിസൂക്ഷ്മവും മനോഹരമായി അലങ്കരിച്ചതുമായ വസ്ത്രംകൊണ്ട് മൂടി—അത് സ്വർണ്ണമോ വെള്ളിയോ ചെമ്പോ ആയാലും—ഹേ ദ്വിജാ, അതിനുമുകളിൽ ലക്ഷ്മീ-നാരായണ ദേവനെ പ്രതിഷ്ഠിച്ച് വെക്കണം।
Verse 27
पञ्चामृतेन संस्नाप्याभ्यर्च्यगन्धादिभिः क्रमात् । भक्ष्मैर्भोज्यादिनैवेद्यैर्भक्तितः संयतेन्द्रियः ॥ २७ ॥
പഞ്ചാമൃതംകൊണ്ട് ദേവനെ അഭിഷേകം ചെയ്ത്, തുടർന്ന് ക്രമമായി ഗന്ധാദി ഉപചാരങ്ങളാൽ ആരാധിച്ച്; ഇന്ദ്രിയസംയമത്തോടെ ഭക്തിയോടെ ഭക്ഷ്യ-ഭോജ്യാദി നൈവേദ്യം സമർപ്പിക്കണം।
Verse 28
जागरं च तथा कुर्यार्त्सम्यक्छ्ररद्धासमन्वितः । परेऽह्नि प्रातर्विधिवत्पूर्ववद्विष्णुमर्चयेत् ॥ २८ ॥
അതുപോലെ യഥാർത്ഥ ശ്രദ്ധയോടെ ജാഗരണം ആചരിക്കണം; പിന്നെയുള്ള ദിവസം പ്രഭാതത്തിൽ മുൻപുപോലെ വിധിപ്രകാരം വിഷ്ണുവിനെ ആരാധിക്കണം।
Verse 29
आचार्याय प्रदातव्या प्रतिमा दक्षिणान्विता । ब्राह्मणान्भोजयेच्छक्त्या विभवे सत्यवारितम् ॥ २९ ॥
ആചാര്യന് ദക്ഷിണയോടുകൂടിയ പ്രതിമ സമർപ്പിക്കണം; കൂടാതെ തന്റെ ശേഷിയനുസരിച്ച് ബ്രാഹ്മണരെ ഭോജനിപ്പിക്കണം—സ്വസമ്പത്ത് സംബന്ധിച്ച് സത്യനിഷ്ഠയോടെ, കപടപ്രദർശനം ഒഴിവാക്കി।
Verse 30
तिलदानं प्रकुर्वीत यथाशक्त्या समाहितः । कुर्यादग्नौ च विधिवतिलहोमं विचक्षणः ॥ ३० ॥
യഥാശക്തി മനസ്സിനെ ഏകാഗ്രമാക്കി തിലദാനം ചെയ്യണം; കൂടാതെ വിവേകി വിധിപ്രകാരം അഗ്നിയിൽ തിലഹോമവും നിർവ്വഹിക്കണം।
Verse 31
एवं कृत्वा नरः सम्यक् लक्ष्मीनारायणव्रतम् । इह भुक्त्वा महाभोगान्पुत्रपौत्रसमन्वितः ॥ ३१ ॥
ഇങ്ങനെ സമ്യകമായി ലക്ഷ്മീ–നാരായണ വ്രതം അനുഷ്ഠിച്ചാൽ, മനുഷ്യൻ ഈ ലോകത്തുതന്നെ മഹാഭോഗ-സമ്പത്തുകൾ അനുഭവിച്ച് പുത്രപൗത്രസഹിതനാകും।
Verse 32
सर्वपापविनिर्मुक्तः कुलायुतसमन्वितः । प्रयाति विष्णुभवनं योगिनामपि दुर्लभम् ॥ ३२ ॥
അവൻ സർവ്വപാപങ്ങളിൽ നിന്നു വിമുക്തനായി, തന്റെ കുലത്തിലെ അനേകരോടുകൂടെ, യോഗികൾക്കും ദുർലഭമായ വിഷ്ണുഭവനം പ്രാപിക്കുന്നു।
Frequently Asked Questions
The chapter frames the vow as a graha-śānti and doṣa-praśamana practice: worship of Lakṣmī–Nārāyaṇa plus mantra-governed homa (Puruṣa-sūkta) and Śānti-sūkta recitation functions as a pacificatory ritual complex, with Chandra-arghya explicitly aligning the observance to lunar influence and mental auspiciousness.
Śauca (bath, white clothing, ācamana), saṅkalpa, Lakṣmī–Nārāyaṇa pūjā with upacāras, gṛhya-homa with ghee/sesame offerings and prescribed sūktas, fasting on Pūrṇimā, Chandra-arghya with akṣata and white flowers, night vigil with Purāṇa-śravaṇa, next-day worship and Brāhmaṇa-feeding, and annual udyāpana with maṇḍapa/kumbha/pratimā-dāna and tila-homa.
Udyāpana is the formal completion rite that ‘seals’ a year-long vrata through intensified worship, gifts, and feeding of Brāhmaṇas; Kārtika is traditionally Vaiṣṇava-auspicious and ritually potent for Viṣṇu-centered observances, making it a fitting calendrical endpoint for a Lakṣmī–Nārāyaṇa vow.