योगस्वरूप-धारणा-समाधि-वर्णनम् (केशिध्वजोपदेशः)

Verse 1

सनन्दन उवाच । एतदध्यात्ममानाढ्यं वचः केशिध्वजस्य सः । खाडिक्योऽमृतवच्छ्रुत्वा पुनराह तमीरयन् 1. ॥ १ ॥

സനന്ദനൻ പറഞ്ഞു—കേശിധ്വജന്റെ ആത്മവിദ്യാഗൗരവം നിറഞ്ഞ വചനങ്ങൾ അമൃതംപോലെ ശ്രവിച്ച ഖാഡിക്യൻ അവനെ വീണ്ടും അഭിസംബോധന ചെയ്ത് കൂടുതൽ ചോദിച്ചു।

Verse 2

खाण्डिक्य उवाच । तद् ब्रूहि त्वं महाभाग योगं योगविदुत्तम । विज्ञातयोगशास्त्रार्थस्त्वमस्यां निमिसन्ततौ ॥ २ ॥

ഖാണ്ഡിക്യൻ പറഞ്ഞു—അതുകൊണ്ട്, മഹാഭാഗ്യവാനേ, യോഗവിദ്യയിൽ ശ്രേഷ്ഠനേ, ആ യോഗം എനിക്കു ഉപദേശിക്കണമേ. യോഗശാസ്ത്രത്തിന്റെ താത്പര്യം നീ പൂർണ്ണമായി അറിഞ്ഞവൻ; നിമിയുടെ ഈ പരമ്പരയിൽ നീ പ്രമാണമായ മാർഗ്ഗദർശകനാണ്।

Verse 3

केशिध्वज उवाच । योगस्वरूपं खाण्डिक्य श्रूयतां गदतो मम । यत्र स्थितो न च्यवते प्राप्य ब्रह्मलयं मुनिः ॥ ३ ॥

കേശിധ്വജൻ പറഞ്ഞു—ഖാഡിക്യാ, യോഗത്തിന്റെ സ്വരൂപം എന്റെ വചനത്തിൽ നിന്ന് ശ്രവിക്കൂ; അതിൽ സ്ഥാപിതനായ മുനി ബ്രഹ്മലയത്തെ പ്രാപിച്ച് പിന്നെ ഒരിക്കലും ച്യുതനാകുകയില്ല।

Verse 4

मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः । बंधस्य विषयासङ्गि मुक्तेर्निर्विषयं तथा ॥ ४ ॥

മനസ്സുതന്നെയാണ് മനുഷ്യർക്കു ബന്ധത്തിന്റെയും മോക്ഷത്തിന്റെയും കാരണം; വിഷയാസക്തിയുണ്ടെങ്കിൽ ബന്ധം, വിഷയരഹിതമായാൽ അതുതന്നെ മോക്ഷം.

Verse 5

विषयेभ्यः समाहृत्य विज्ञानात्मा बुधो मनः । चिन्तयेन्मुक्तये तेन ब्रह्मभूतं परेश्वरम् ॥ ५ ॥

വിഷയങ്ങളിൽ നിന്നു മനസ്സിനെ പിന്‍വലിച്ച്, വിവേകസ്വഭാവമുള്ള ബുദ്ധിമാൻ മോക്ഷാർത്ഥം ബ്രഹ്മസ്വരൂപനായ പരമേശ്വരനെ ധ്യാനിക്കണം।

Verse 6

आत्मभावं नयेत्तेन तद्ब्रह्माध्यापनं मनः । विकार्यमात्मनः शक्त्या लोहमाकर्षको यथा ॥ ६ ॥

ആ ശാസനയാൽ മനസ്സിനെ ആത്മഭാവത്തിലേക്ക് നയിക്കണം; അപ്പോൾ മനസ് ബ്രഹ്മത്തിൽ സ്ഥിരമാകും. സ്വന്തം അന്തർശക്തിയാൽ അത് രൂപാന്തരപ്പെടും—കാന്തം ഇരുമ്പിനെ ആകർഷിക്കുന്നതുപോലെ।

Verse 7

आत्मप्रयत्नसापेक्षा विशिष्टा या मनोगतिः । तस्या ब्रह्मणि संयोगो योग इत्यभिधीते ॥ ७ ॥

സ്വപ്രയത്നത്തെ ആശ്രയിക്കുന്ന മനസ്സിന്റെ പ്രത്യേക ഗതി—അത് ബ്രഹ്മനോടുള്ള സംയോഗം തന്നെയാണ് ‘യോഗം’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നത്।

Verse 8

एवमत्यन्तवैशिष्ट्ययुक्तधर्मोपलक्षणम् । यस्य योगः स वै योगी मुमुक्षुरमिधीयते ॥ ८ ॥

ഇങ്ങനെ, അത്യന്തം വിശിഷ്ടധർമ്മത്തിന്റെ ലക്ഷണം ഇതാണ്—യോഗം ആരിൽ നിലകൊള്ളുന്നുവോ അവൻ തന്നെയാണ് യഥാർത്ഥ യോഗി, മോക്ഷം ആഗ്രഹിക്കുന്ന മുമുക്ഷു എന്നു പറയപ്പെടുന്നു।

Verse 9

योगयुक् प्रथमं योगी युञ्जमानोऽभिधीयते । विनिष्पन्नसमाधिस्तु परब्रह्मोपलब्धिमान् ॥ ९ ॥

യോഗാഭ്യാസത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുന്ന യോഗി ആദ്യം ‘യോഗയുക്തൻ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു; എന്നാൽ സമാധി പൂർണ്ണമായി സിദ്ധിക്കുമ്പോൾ അവൻ പരബ്രഹ്മാനുഭവം നേടിയവനാകുന്നു।

Verse 10

यद्यन्तरायदोषेण दूष्यते नास्य मानसम् । जन्मान्तरैरभ्यसनान्मुक्तिः पूर्वस्य जायते ॥ १० ॥

അന്തരായദോഷം മൂലം അവന്റെ മനസ്സ് മലിനമായാലും, ജന്മാന്തരങ്ങളിലുടനീളമുള്ള നിരന്തര അഭ്യാസംകൊണ്ട് മുൻപ് അഭ്യസിച്ച മോക്ഷം വീണ്ടും ഉദിക്കുന്നു।

Verse 11

विनिष्पन्नसमाधिस्तु मुक्तिस्तत्रैव जन्मनि । प्राप्नोति योगी योगाग्निदग्धकर्मचयोऽचिरात् ॥ ११ ॥

എന്നാൽ സമാധി പൂർണ്ണമായി പാകമായ യോഗി ഈ ജന്മത്തിലും തന്നെ മോക്ഷം പ്രാപിക്കുന്നു; യോഗാഗ്നി അവന്റെ സഞ്ചിതകർമ്മങ്ങളെ शीഘ്രം ദഹിപ്പിക്കുന്നു।

Verse 12

ब्रह्मचर्यमहिंसां च सत्यास्तेयापरिग्रहान् । सेवेतयोगी निष्कामो योगितां स्वमनो नयन् ॥ १२ ॥

നിഷ്കാമനായ യോഗി ബ്രഹ്മചര്യം, അഹിംസ, സത്യം, അസ്തേയം, അപരിഗ്രഹം എന്നിവ അനുഷ്ഠിച്ച്, തന്റെ മനസ്സിനെ യോഗശാസനത്തിലേക്ക് നയിക്കണം।

Verse 13

स्वाध्यायशौचसन्तोषतपांसि नियमान्यमान् । कुर्व्वीत ब्रह्मणि तथा परस्मिन्प्रवणं मनः ॥ १३ ॥

സ്വാധ്യായം, ശൗചം, സന്തോഷം, തപസ് എന്നിവയായ നിയമങ്ങളെയും യമങ്ങളെയും അനുഷ്ഠിച്ച്, അതുപോലെ മനസ്സിനെ പരബ്രഹ്മനിലേക്കു പ്രവണമാക്കണം।

Verse 14

एते यमाश्च नियमाः पञ्च पञ्चप्रकीर्तिताः । विशिष्टफलदाः काम्या निष्कामानां विमुक्तिदाः ॥ १४ ॥

ഇങ്ങനെ യമങ്ങളും നിയമങ്ങളും—അഞ്ച് അഞ്ചായി—പ്രഖ്യാപിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു। ആഗ്രഹത്തോടെ അനുഷ്ഠിച്ചാൽ അവ പ്രത്യേക ഇഷ്ടഫലങ്ങൾ നൽകും; നിഷ്കാമർക്കോ വിമുക്തി നൽകും।

Verse 15

एवं भद्रा सनादीनां समास्थाय गुणैर्युतः । यमाख्यैर्नियमाख्यैश्च युञ्जीत नियतो यतिः ॥ १५ ॥

ഇങ്ങനെ സനകാദികൾ ഉപദേശിച്ച മംഗളകരമായ ഈ ശാസനകളിൽ ദൃഢമായി സ്ഥാപിതനായി, ഗുണസമ്പന്നനായ നിയന്ത്രിത യതി യമം-നിയമം എന്നറിയപ്പെടുന്ന വ്രതാനുഷ്ഠാനങ്ങളാൽ সাধനയിൽ ഏർപ്പെടണം।

Verse 16

प्राणाख्यमवलंबस्थमभ्यासात्कुरुते तु यत् । प्राणायामः स विज्ञेयः सबीजोऽबीज एव च ॥ १६ ॥

അഭ്യാസത്തിലൂടെ പ്രാണനെ അതിന്റെ യഥോചിത ആധാരത്തിൽ നിലനിർത്തി നിയന്ത്രിക്കുന്ന साधനയെ പ്രാണായാമം എന്നു അറിയണം; അത് സബീജവും അബീജവും എന്നിങ്ങനെ രണ്ടുവിധം.

Verse 17

परस्परेणाभिभवं प्राणापानौ यदानिलौ । कुरुतः सद्विधानेन तृतीयः संयमात्तयोः ॥ १७ ॥

ശരിയായ വിധാനത്തോടെ നിയന്ത്രിതമായ പ്രാണനും അപാനനും പരസ്പരം ഒരുമേകനെ ദമിപ്പിക്കുകയും അതിക്രമിക്കുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ, അവ രണ്ടിന്റെയും സംയമത്തിൽ നിന്ന് മൂന്നാമൊരു വായു-ചലനം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു।

Verse 18

तस्य चालंबनवत्स्थूलं रूपं द्विषत्पते । आलंबनमनन्तस्य योगिनोऽभ्यसतः स्मृतम् ॥ १८ ॥

ഹേ ശത്രുനാഥാ! അഭ്യാസത്തിലിരിക്കുന്ന യോഗിക്ക് മനസ്സിനെ സ്ഥിരപ്പെടുത്താൻ, ആ അനന്ത പരമേശ്വരന്റെ സ്ഥൂലവും സ്പർശ്യവുമായ രൂപം ആലമ്പനമായി (ആധാരമായി) സ്മരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു।

Verse 19

शब्दादिष्वनुरक्तानि निगृह्याक्षाणि योगवित् । कुर्य्याच्चित्तानुकारीणि प्रत्याहारपरायणः ॥ १९ ॥

യോഗവിദൻ, പ്രത്യാഹാരത്തിൽ പരായണനായി, ശബ്ദാദി വിഷയങ്ങളിൽ ആസക്തമായ ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ നിയന്ത്രിച്ച് അവയെ ചിത്തത്തിന്റെ അനുഗാമികളാക്കണം।

Verse 20

वश्यता परमा तेन जायते निश्चलात्मनाम् । इन्द्रि याणामवश्यैस्तैर्न योगी योगसाधकः ॥ २० ॥

ആ (നിയമശിക്ഷ) മൂലം നിശ്ചലചിത്തരിൽ പരമ ആത്മവശത ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ നിയന്ത്രണമില്ലാത്തവൻ യോഗിയുമല്ല, യോഗസാധകനുമല്ല.

Verse 21

प्राणायामेन पवनैः प्रत्याहरेण चेन्द्रि यैः । वशीकृतैस्ततः कुर्यात्स्थिरं चेतः शुभाश्रये ॥ २१ ॥

പ്രാണായാമംകൊണ്ട് പ്രാണവായുക്കളെയും, പ്രത്യാഹാരത്തിലൂടെ ഇന്ദ്രിയങ്ങളെയും വശപ്പെടുത്തി; തുടർന്ന് ശുഭാശ്രയമായ (പവിത്ര ആലമ്പനമായ) വിഷയത്തിൽ ചിത്തം സ്ഥിരമാക്കണം.

Verse 22

खाण्डिक्य उवाच । कथ्यतां मे महाभाग चेतसो यः शुभाश्रयः । यदाधारमशेषं तु हन्ति दोषसमुद्भवम् ॥ २२ ॥

ഖാണ്ഡിക്യൻ പറഞ്ഞു—ഹേ മഹാഭാഗ! മനസ്സിന്റെ ആ ശുഭാശ്രയം എനിക്ക് പറയുക; അതിനെ ആധാരമാക്കിയാൽ ദോഷങ്ങളുടെ സമസ്ത ഉദ്ഭവം നശിക്കുന്നു.

Verse 23

केशिध्वज उवाच । आश्रयश्चेतसो ज्ञानिन् द्विधा तच्च स्वरूपतः । रूपं मूर्तममूर्तं च परं चापरमेव च ॥ २३ ॥

കേശിധ്വജൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ജ്ഞാനീ! ചിത്തത്തിന്റെ ആശ്രയം സ്വരൂപതഃ ദ്വിവിധം: രൂപാത്മകം—മൂർത്തവും അമൂർത്തവും; അതുപോലെ പരവും അപരവും.

Verse 24

त्रिविधा भावना रूपं विश्वमेतत्त्रिधोच्यते । ब्रह्माख्या कर्मसंज्ञा च तथा चैवोभयात्मिका ॥ २४ ॥

ഭാവനാരൂപമായ ഈ വിശ്വം ത്രിവിധമായി കീര്ത്തിക്കപ്പെടുന്നു—(1) ബ്രഹ്മാഖ്യം, (2) കര്‍മസഞ്ജ്ഞം, (3) ഉഭയാത്മകം—ഇരുവിന്റെയും സ്വഭാവം ധരിക്കുന്നത്.

Verse 25

कर्मभावात्मिका ह्येका ब्रह्मभावात्मिका परा । उभयात्मिका तथैवान्या त्रिविधा भावभावना ॥ २५ ॥

ഭാവന ത്രിവിധം—ഒന്ന് കർമഭാവാത്മികം, മറ്റൊന്ന് ശ്രേഷ്ഠമായ ബ്രഹ്മഭാവാത്മികം, മറ്റൊന്ന് ഉഭയാത്മികമായ മിശ്രസ്വഭാവം।

Verse 26

सनकाद्यासदा ज्ञानिन् ब्रह्मभावनया युताः । कर्मभावनया चान्ये देवाद्याः स्थावराश्चराः ॥ २६ ॥

സനകാദി ഋഷിമാർ സദാ ജ്ഞാനികൾ, ബ്രഹ്മഭാവനയാൽ യുക്തർ; എന്നാൽ ദേവാദികളിൽ തുടങ്ങി സ്ഥാവര-ചര സകലരും കർമഭാവനയാൽ പ്രവൃത്തിക്കുന്നു।

Verse 27

हिरण्यगर्भादिषु च ब्रह्मकर्मात्मिका द्विधा । अधिकारबोधयुक्तेषु विद्यते भावभावना ॥ २७ ॥

ഹിരണ്യഗർഭാദികളിലും ഇത് ദ്വിവിധം—ബ്രഹ്മാത്മികവും കർമാത്മികവും. അധികാരബോധമുള്ളവരിൽ യഥാർത്ഥ ഭാവഭാവന ഉദ്ഭവിക്കുന്നു।

Verse 28

अक्षीणेषु समस्तेषु विशेषज्ञानकर्मसु । विश्वमेतत्परं चान्यद्भेदभिन्नदृशां नृप ॥ २८ ॥

ഹേ രാജാവേ! പ്രത്യേക ജ്ഞാനങ്ങളും കർമപ്രവണതകളും ക്ഷയിക്കാത്തിടത്തോളം, ഭേദദൃഷ്ടിയുള്ളവർക്ക് ഈ ലോകം ഒന്നായും പരമതത്ത്വം മറ്റൊന്നായും തോന്നുന്നു।

Verse 29

प्रत्यस्तमितभेदं यत्सत्तामात्रमगोचरम् । वचसामात्मसन्तोद्यं तज्ज्ञानं ब्रह्मसंज्ञितम् ॥ २९ ॥

സകല ഭേദങ്ങളും അസ്തമിച്ച, സത്താമാത്രമായ, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾക്ക് അഗോചരമായ, വാക്കുകളുടെ വിഷയമല്ലാതെ ആത്മാവിന്റെ അന്തർജാഗരണമായി ഉദിക്കുന്ന ജ്ഞാനമാണ് ‘ബ്രഹ്മ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നത്।

Verse 30

तच्च विष्णोः परं रूपमरूपस्याजनस्य च । विश्वस्वरूपवैरूप्यलक्षणं परमात्मनः ॥ ३० ॥

അതുതന്നെ വിഷ്ണുവിന്റെ പരമരൂപം—അരൂപനും അജന്മനും ആയ ഭഗവാന്റെത്; വിശ്വം തന്നെയാണ് സ്വരൂപമായ പരമാത്മാവിന്റെ നാനാരൂപ-വൈരൂപ്യലക്ഷണം.

Verse 31

न तद्योगयुजा शक्यं नृप चिन्तयितुं यतः । ततः स्थूलं हरे रूपं चिन्त्यं यच्चक्षुगोचरम् ॥ ३१ ॥

ഹേ രാജാവേ! യോഗശാസനയോടെ യുക്തനല്ലാത്തവന് ആ സൂക്ഷ്മതത്ത്വം ചിന്തിക്കാനാവില്ല; അതുകൊണ്ട് കണ്ണിൽപ്പെടുന്ന ഹരിയുടെ സ്ഥൂലരൂപം തന്നെയാണ് ധ്യാനയോഗ്യം.

Verse 32

हिरण्यगर्भो भगवान्वासवोऽथ प्रजापतिः । मरुतो वसवो रुद्रा भास्करास्तारका ग्रहाः ॥ ३२ ॥

ഭഗവാൻ ഹിരണ്യഗർഭൻ (ബ്രഹ്മാവ്), തുടർന്ന് വാസവൻ (ഇന്ദ്രൻ)യും പ്രജാപതിയും; മരുതുകൾ, വസുക്കൾ, രുദ്രന്മാർ; സൂര്യന്മാർ, നക്ഷത്രങ്ങൾ, ഗ്രഹങ്ങൾ—ഇവയെല്ലാം ദിവ്യ വിശ്വക്രമത്തിന്റെ അംശങ്ങൾ.

Verse 33

गन्धार्वा यक्षदैत्याश्च सकला देवयोनयः । मनुष्याः पशवः शैला समुद्रा ः सरितो द्रुमाः ॥ ३३ ॥

ഗന്ധർവന്മാർ, യക്ഷന്മാർ, ദൈത്യന്മാർ—അതുപോലെ ദേവയോനിയിലെ എല്ലാ വർഗങ്ങളും; മനുഷ്യർ, മൃഗങ്ങൾ; പർവതങ്ങൾ, സമുദ്രങ്ങൾ, നദികൾ, വൃക്ഷങ്ങൾ—ഇവയെല്ലാം ആ വിശ്വക്രമത്തിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു.

Verse 34

भूप भूतान्यशेषाणि भूतानां ये च हेतवः । प्रधानादिविशेषान्ताश्चेतनाचेतनात्मकम् ॥ ३४ ॥

ഹേ ഭൂപാ! എല്ലാ ഭൂതങ്ങളും—ഭൂതങ്ങളുടെ കാരണങ്ങളും—പ്രധാനത്തിൽ നിന്ന് വിശേഷതത്ത്വങ്ങൾ വരെ, ചേതനയും അചേതനയും എന്ന ഇരുസ്വഭാവങ്ങളായവയാണ്.

Verse 35

एकपादं द्विपादं च बहुपादमपादकम् । मूर्त्तमेतद्धरे रूपं भावनात्रितयात्मकम् ॥ ३५ ॥

ഏകപാദം, ദ്വിപാദം, ബഹുപാദം, അപാദം—ഇത് ഹരിയുടെ പ്രത്യക്ഷ രൂപമാണ്; ത്രിവിധ ഭാവനാ-ധ്യാനമയമാണ്.

Verse 36

एतत्सर्वमिदं विश्वं जगदेतच्चराचरम् । परब्रह्मस्वरूपस्य विष्णोः शक्तिसमन्वितम् ॥ ३६ ॥

ഈ സമസ്ത വിശ്വം—ചരവും അചരവും ആയ ജഗത്ത്—പരബ്രഹ്മസ്വരൂപനായ വിഷ്ണുവിന്റെ ശക്തിയാൽ വ്യാപ്തവും ധാരിതവും ആകുന്നു.

Verse 37

विष्णुशक्तिः परा प्रोक्ता क्षेत्रज्ञाख्या तथापरा । अविद्याकर्मसंज्ञान्या तृतीया शक्तिरिष्यते ॥ ३७ ॥

വിഷ്ണുവിന്റെ ശക്തി ‘പരാ’ എന്നു പ്രസിദ്ധം; മറ്റൊന്ന് ‘ക്ഷേത്രജ്ഞ’ എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നു; മൂന്നാമത്തെ ശക്തി ‘അവിദ്യ’യും ‘കർമ്മ’വും എന്നറിയപ്പെടുന്നു.

Verse 38

येयं क्षेत्रज्ञशक्तिः सा चेष्टिता नृप कर्मजा । असारभूते संसारे प्रोक्ता तत्र महामते ॥ ३८ ॥

ഹേ നൃപാ! ഈ ക്ഷേത്രജ്ഞശക്തി ‘ചേഷ്ടാ’ (പ്രവർത്തനം) എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു; അത് കർമ്മജന്യമാണ്. അസാരമായ സംസാരത്തിൽ, ഹേ മഹാമതേ, ഇങ്ങനെ ഉപദേശിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

Verse 39

संसारतापानखिलानवाप्नोत्यनुसंज्ञितान् । तया तिरोहितत्वात्तु शक्तिः क्षेत्रज्ञसंज्ञिता ॥ ३९ ॥

അനുഭവത്തിൽ അറിയപ്പെടുന്ന സംസാരതാപങ്ങൾ എല്ലാം അതിനെ സ്പർശിക്കുന്നില്ല; എന്നാൽ ആ ശക്തിയാൽ മറഞ്ഞിരിക്കുന്നതിനാൽ ഈ ശക്തി ‘ക്ഷേത്രജ്ഞ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 40

सर्वभूतेषु भूपाल तारतम्येन लक्ष्यते । अप्राणवत्सु खल्वल्पा स्थावरेषु ततोऽधिका ॥ ४० ॥

ഹേ ഭൂപാലാ! സർവ്വഭൂതങ്ങളിലും ശക്തിയുടെ താരതമ്യം കാണപ്പെടുന്നു. നിർജ്ജീവങ്ങളിൽ അത് അത്യൽപം; സ്ഥാവരങ്ങളിൽ അതിനേക്കാൾ അധികം॥

Verse 41

सरीसृपेषु तेभ्योऽन्याप्यतिशक्त्या पतत्त्रिषु । पतत्त्रिभ्यो मृगास्तेभ्यः स्वशक्त्या पशवोऽधिकाः ॥ ४१ ॥

സരീസൃപങ്ങളിൽ അവയെക്കാൾ അതിശക്തിയുള്ളത് പക്ഷികൾ. പക്ഷികളെക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠം മൃഗങ്ങൾ; അവയെക്കാൾ സ്വശക്തിയാൽ ഗൃഹപാലിത പശുക്കളാദി പശുക്കൾ അധികം॥

Verse 42

पशुभ्यो मनुजाश्चातिशक्त्या पुंसः प्रभाविताः । तेभ्योऽपि नागगन्धर्वयक्षाद्या देवता नृप ॥ ४२ ॥

പശുക്കളെക്കാൾ മനുഷ്യർ അതിശക്തിയും സാമർത്ഥ്യവും കൊണ്ട് ശ്രേഷ്ഠർ. മനുഷ്യരെക്കാൾ മീതെ, ഹേ നൃപാ, നാഗ-ഗന്ധർവ-യക്ഷാദി ദേവഗണങ്ങൾ ഉണ്ട്॥

Verse 43

शक्रः समस्तदेवेभ्यस्ततश्चातिप्रजापतिः । हिरण्यगर्भोऽपि ततः पुंसः शक्त्युपलक्षितः ॥ ४३ ॥

സകല ദേവന്മാരിലും (പ്രധാനൻ) ശക്രൻ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു; അവരിലും മീതെ പ്രജാപതി. അതിലും പരം ഹിരണ്യഗർഭൻ—ഇങ്ങനെ ആ പരമപുരുഷൻ തന്റെ ശക്തിയും പ്രവർത്തിയുംകൊണ്ട് അറിയപ്പെടുന്നു॥

Verse 44

एतान्यशेषरूपाणि तस्य रूपाणि पार्थिव । यतस्तच्छक्तियोगेन युक्तानि नभसा यथा ॥ ४४ ॥

ഹേ പാർത്ഥിവാ! ഈ അനന്തമായ എല്ലാ രൂപങ്ങളും സത്യത്തിൽ അവന്റേതുതന്നെ; അവന്റെ ശക്തിയോഗംകൊണ്ട് അവ അവനോടു ബന്ധിതം—ആകാശം എല്ലാം ധരിക്കുന്നതുപോലെ॥

Verse 45

द्वितीयं विष्णुसंज्ञस्य योगिध्येयं महामते । अमूर्तं ब्रह्मणो रूपं यत्सदित्युच्यते बुधैः ॥ ४५ ॥

ഹേ മഹാമതേ! വിഷ്ണു-സഞ്ജ്ഞനായ പരമേശ്വരന്റെ രണ്ടാമത്തെ, യോഗികൾ ധ്യാനിക്കേണ്ട രൂപം ബ്രഹ്മത്തിന്റെ അമൂർത്തസ്വരൂപമാണ്; ജ്ഞാനികൾ അതിനെ ‘സത്’—ശുദ്ധ സത്ത—എന്ന് വിളിക്കുന്നു।

Verse 46

समस्ताः शक्तयश्चैता नृप यत्र प्रतिष्ठिताः । नहि स्वरूपरूपं वै रूपमन्यद्धरेर्महत् ॥ ४६ ॥

ഹേ നൃപാ! ഈ എല്ലാ ശക്തികളും അവനിൽ തന്നെയാണ് ഉറച്ചുനിലകൊള്ളുന്നത്. സത്യമായി, ഹരിയുടെ സ്വന്തം സ്വരൂപ-രൂപം ഒഴികെ മറ്റൊരു മഹത്തായ രൂപമില്ല।

Verse 47

समस्तशक्तिरूपाणि तत्करोति जनेश्वर । देवतिर्यङ्मनुष्यादिचेष्टावन्ति स्वलीलया ॥ ४७ ॥

ഹേ ജനേശ്വരാ! അവൻ എല്ലാ ശക്തികളുടെ രൂപങ്ങൾ ധരിച്ചു ആ പ്രവർത്തി നിർവഹിക്കുന്നു. തന്റെ സ്വലീലകൊണ്ട് ദേവന്മാർ, തിര്യക്‌ജീവികൾ, മനുഷ്യർ മുതലായവർ തങ്ങളുടെ തങ്ങളുടെ കര്‍മ്മങ്ങളിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നു।

Verse 48

जगतामुपकाराय तस्य कर्मनिमित्तजा । चेष्टा तस्याप्रमेयस्य व्यापिन्यविहितात्मिका ॥ ४८ ॥

സകല ലോകങ്ങളുടെ ഉപകാരത്തിനായി ആ അപ്രമേയനും സർവ്വവ്യാപിയുമായ പ്രഭുവിന്റെ ചേഷ്ട കർമ്മ-നിമിത്തത്തോടെ പ്രകടമാകുന്നു; എങ്കിലും അവന്റെ സ്വഭാവം അവിഹിത—നിബന്ധനാരഹിതം—ആണ്।

Verse 49

तद्रू पं विश्वरूपस्य चिन्त्यं योगयुजा नृप । तस्य ह्यात्मविशुर्द्ध्य्थं सर्वकिल्बिषनाशनम् ॥ ४९ ॥

ഹേ നൃപാ! യോഗയുക്തനായ সাধകൻ വിശ്വരൂപന്റെ ആ രൂപം ധ്യാനിക്കണം; കാരണം അത് ആത്മവിശുദ്ധിക്കായും സകല പാപ-കല്മഷ നാശത്തിനായും ആണ്।

Verse 50

यथाग्निरुद्धतशिखः कक्षं दहति सानिलः । तथा चित्तस्थितो विष्णुर्योगिनां सर्वकिल्बिषम् ॥ ५० ॥

കാറ്റാൽ ഉയർത്തപ്പെട്ട ജ്വാലകളുള്ള അഗ്നി ഉണങ്ങിയ കുറ്റിച്ചെടികളെ ദഹിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ, യോഗികളുടെ ചിത്തത്തിൽ സ്ഥാപിതനായ വിഷ്ണു അവരുടെ സർവ്വ പാപ-കൽമഷങ്ങളും ദഹിപ്പിക്കുന്നു.

Verse 51

तस्मात्समस्तशक्तीनामाद्यान्ते तत्र चेतसः । कुर्वीत संस्थितं साधु विज्ञेया शुद्धलक्षणा ॥ ५१ ॥

അതുകൊണ്ട് സർവ്വശക്തികളുടെ ആദിശക്തിയിലേ—ആരംഭത്തിലും അവസാനംതിലും—ചിത്തത്തെ നന്നായി സ്ഥാപിക്കണം; ആ സ്ഥിരനിവേശം തന്നെയാണ് ശുദ്ധിയുടെ ലക്ഷണമെന്നു അറിയണം.

Verse 52

शुभाश्रयः सचित्तस्य सर्वगस्य तथात्मनः । त्रिभावभावनातीतो मुक्तये योगिनां नृप ॥ ५२ ॥

ഹേ രാജാവേ! അതേ തത്ത്വം ചിത്തത്തിന്റെ മംഗളാശ്രയമാണ്; അത് സർവ്വവ്യാപിയും ആത്മസ്വരൂപവുമാണ്. മൂന്നു അവസ്ഥകളുടെ ധ്യാന-ചിന്തയെ അതിക്രമിച്ച് അതുതന്നെ യോഗികളുടെ മോക്ഷോപായമാകുന്നു.

Verse 53

अन्ये तु पुरुषव्याघ्र चेतसो ये व्यपाश्रयाः । अशुद्धास्ते समस्तास्तु देवाद्याः कर्मयोनयः ॥ ५३ ॥

എന്നാൽ ഹേ പുരുഷവ്യാഘ്രാ! ചിത്തത്തിന്റെ കല്പനകളെ മാത്രം ആശ്രയിക്കുന്നവർ എല്ലാവരും അശുദ്ധരാണ്; ദേവന്മാർ മുതലായവരും കർമ്മജന്യ ജന്മങ്ങളേ ആകൂ.

Verse 54

मूर्त्तं भगवतो रूपं सर्वापाश्रयनिस्पृहः । एषा वै धारणा ज्ञेया यच्चित्तं तत्र धार्यते ॥ ५४ ॥

ഭഗവാന്റെ മൂർത്തരൂപത്തിൽ—മറ്റൊരു ആശ്രയത്തോടുള്ള തൃഷ്ണയില്ലാതെ—ചിത്തം സ്ഥിരമായി ധരിക്കുമ്പോൾ, അതുതന്നെയാണ് സത്യമായ ധാരണ (ഏകാഗ്രത) എന്ന് അറിയണം.

Verse 55

तत्र मूर्त्तं हरे रूपं यादृक् चिन्त्यं नराधिप । तच्छ्रूयतामनाधारे धारणा नोपपद्यते ॥ ५५ ॥

ഹേ നരാധിപാ! അവിടെ ഹരിയുടെ ഏത് സാകാര രൂപമാണ് ധ്യാനിക്കേണ്ടത് എന്നു ശ്രവിക്കൂ; ആധാരം (ആലമ്പനം) ഇല്ലാതെ ധാരണ യഥാവിധി ഉദിക്കുകയില്ല.

Verse 56

प्रसन्नचारुवदनं पद्मपत्रायतेक्षणम् । सुकपोलं सुविस्तीर्णं ललाटफलकोज्ज्वलम् ॥ ५६ ॥

അവന്റെ മുഖം പ്രസന്നവും മനോഹരവും; കണ്ണുകൾ പദ്മപത്രംപോലെ ദീർഘം; കപോലങ്ങൾ സുസംഘടിതം; വിശാലമായ ലലാടഫലകം ദീപ്തമായിരുന്നു.

Verse 57

समकर्णांसविन्यस्तचारुकर्णोपभूषणम् । कम्बुग्रीवं सुविस्तीर्णश्रीवत्साङ्कितवक्षसम् ॥ ५७ ॥

കാതും ഭുജവും ഒരേ രേഖയിൽ സമമായി നിലകൊള്ളുന്ന മനോഹര കർണാഭരണങ്ങളാൽ അവൻ അലങ്കൃതൻ; കഴുത്ത് ശംഖസദൃശം, വിശാല വക്ഷസ്സിൽ പവിത്ര ശ്രീവത്സചിഹ്നം അങ്കിതം.

Verse 58

बलित्रिभङ्गिना भुग्ननाभिना चोदरेण वै । प्रलम्बाष्टभुजं विष्णुमथवापि चतुर्भुजम् ॥ ५८ ॥

വിഷ്ണുവിനെ മനോഹര ത്രിഭംഗി ഭംഗിയിൽ, അല്പം വളഞ്ഞ നാഭിയും വൃത്തമായ ഉദരവും ഉള്ളവനായി ധ്യാനിക്കണം—ദീർഘ അഷ്ടഭുജനായി അല്ലെങ്കിൽ ചതുര്ഭുജനായി.

Verse 59

समस्थितोरुजघनं सुस्थिराङिघ्रकराम्बुजम् । चिन्तयेद्ब्रह्मभूतं तं पीतनिर्मलवाससम् ॥ ५९ ॥

ഉരു-ജഘനം സമസ്ഥിതമായും, പദ്മപാദങ്ങളും പദ്മകരങ്ങളും അചഞ്ചലമായും ഉള്ള, നിർമ്മല പീതവസ്ത്രധാരിയായ ബ്രഹ്മസ്വരൂപനായ അവനെ ധ്യാനിക്കണം.

Verse 60

किरीटचारुकेयूरकटकादिविभूषितम् । शार्ङ्गशङ्खगदाखड्गप्रकाशवलयाञ्चितम् ॥ ६० ॥

അവൻ മനോഹരമായ കിരീടം, സുന്ദര കേയൂരങ്ങൾ, കടകങ്ങൾ മുതലായ ആഭരണങ്ങളാൽ വിഭൂഷിതൻ; ശാർങ്ഗധനുസ്സ്, ശംഖം, ഗദ, ഖഡ്ഗം എന്നീ ദീപ്തചിഹ്നങ്ങളുടെ പ്രഭയിൽ വലയിതൻ।

Verse 61

चिन्तयेत्तन्मयो योगी समाधायात्ममानसम् । तावद्यावद् दृढीभूता तत्रैव नृप धारणा ॥ ६१ ॥

യോഗി സമാധിയിൽ അന്തർമനസ്സിനെ സ്ഥിരപ്പെടുത്തി തന്മയനായി ആ പരമനെ ധ്യാനിക്കണം; അവിടെ ധാരണ ദൃഢമാകുന്നതുവരെ. ഹേ രാജാവേ! അവിടെയേ അചഞ്ചലമായി നിലകൊള്ളുന്നതാണ് ധാരണ.

Verse 62

वदतस्तिष्ठतो यद्वा स्वेच्छया कर्म कुर्वतः । नापयाति यदा चित्तात्सिद्धां मन्येत तां तदा ॥ ६२ ॥

സംസാരിക്കുമ്പോഴും, നിൽക്കുമ്പോഴും, സ്വേച്ഛയാൽ കർമ്മം ചെയ്യുമ്പോഴും—ആ (പരമസ്മരണം) ചിത്തത്തിൽ നിന്ന് ഒരിക്കലും വിട്ടുപോകാതിരുന്നാൽ, അതിനെ സിദ്ധാവസ്ഥയായി അറിയണം.

Verse 63

ततः शङ्खगदाचक्रशार्ङ्गादिरहितं बुधः । चिन्तयेद्भगवद्रू पं प्रशान्तं साक्षसूत्रकम् ॥ ६३ ॥

പിന്നീട് ബുദ്ധിമാൻ ശംഖം, ഗദ, ചക്രം, ശാർങ്ഗം മുതലായവ ഇല്ലാത്ത—അത്യന്തം പ്രശാന്തനും യജ്ഞോപവീതം ധരിച്ചിരിക്കുന്നവനുമായ—ഭഗവാന്റെ രൂപം ധ്യാനിക്കണം.

Verse 64

सा यदा धारणा तद्वदवस्थानवती ततः । किरीटकेयूरमुखैर्भूषणैः रहितं स्मरेत् ॥ ६४ ॥

ആ ധാരണ അതേവിധം സ്ഥിരമായി സ്ഥാപിതമാകുമ്പോൾ, കിരീടം, കേയൂരങ്ങൾ മുതലായ ആഭരണങ്ങളില്ലാത്ത (ഭഗവാനെ) സ്മരിക്കണം.

Verse 65

तदेकावयवं चैवं चेतसा हि पुनर्बुधः । कुर्यात्ततोऽवयविनि प्रणिधानपरो भवेत् ॥ ६५ ॥

ഇങ്ങനെ ബുദ്ധിമാൻ മനസ്സിൽ വീണ്ടും ഒരു അവയവത്തെ ആശ്രയിച്ച്, അവിടെ നിന്ന് അവയവങ്ങളുള്ള സമഗ്ര പരതത്ത്വത്തിലേക്ക് പ്രവേശിക്കണം; അപ്പോൾ അവൻ അതിലേയ്ക്ക് ആഴത്തിലുള്ള പ്രണിധാനത്തിൽ നിഷ്ഠനാകുന്നു।

Verse 66

तद्रू पप्रत्यये चैकसंनतिश्चान्यनिःस्पृहा । तद्ध्य्नां प्रथमैरङ्गैः षड्भिर्निष्पाद्यते नृप ॥ ६६ ॥

അവന്റെ ദിവ്യരൂപബോധത്തിൽ സ്ഥിരത, ഏകാഗ്രമായ തന്മയത്വം, മറ്റൊന്നിനോടും ആഗ്രഹമില്ലായ്മ—ഹേ രാജാവേ—അവനിലേക്കുള്ള ധ്യാനം ആദ്യ ആറു അങ്കങ്ങളാൽ (പൂർവസാധനകളാൽ) സിദ്ധമാകുന്നു।

Verse 67

तस्यैवं कल्पनाहीनं स्वरूपग्रहणं हि यत् । मनसा ध्याननिष्पाद्यं समाधिः सोऽभिधीयते ॥ ६७ ॥

ഇങ്ങനെ ധ്യാനസാധനയാൽ മനസ് എല്ലാ കല്പനകളുമില്ലാത്ത ആ പരതത്ത്വത്തിന്റെ സ്വരൂപത്തെ ഗ്രഹിക്കുമ്പോൾ, അതിനെയാണ് ‘സമാധി’ എന്നു പറയുന്നത്।

Verse 68

विज्ञानं प्रापकं प्राप्ये परे ब्रह्मणि पार्थिव । प्रापणीयस्तथैवात्मा प्रक्षीणाशेषभावनः ॥ ६८ ॥

ഹേ പാർഥിവാ! പ്രാപ്യമായ പരബ്രഹ്മത്തെ സംബന്ധിച്ച് വിജ്ഞാനമാണ് പ്രാപ്തിയുടെ ഉപായം; ശേഷിക്കുന്ന എല്ലാ ഭാവനകളും ക്ഷയിച്ചാൽ ആത്മാവുതന്നെ യഥാർത്ഥത്തിൽ പ്രാപ്യമാകുന്നു।

Verse 69

क्षेत्रज्ञकरणीज्ञानं करणं तेन तस्य तत् । निष्पाद्य मुक्तिकार्यं वै कृतकृत्यो निवर्तते ॥ ६९ ॥

ക്ഷേത്രജ്ഞൻ—ദേഹക്ഷേത്രത്തിന്റെ ജ്ഞാതാവ്—എന്നതിനെക്കുറിച്ച് വളർത്തേണ്ട ജ്ഞാനമാണ് അവനു ഉപകരണമാകുന്നത്. മോക്ഷകാര്യത്തെ നിർവഹിച്ചു അവൻ കൃതകൃത്യനായി നിവൃത്തനാകുന്നു।

Verse 70

तद्भावभावनापन्नस्ततोऽसौ परमात्मनः । भवत्यभेदी भेदश्च तस्याज्ञानकृतो भवेत् ॥ ७० ॥

ആ പരമതത്ത്വത്തിന്റെ ഭാവനയിൽ ലീനനായാൽ അവൻ പിന്നെ പരമാത്മാവിനോട് അഭേദനാകുന്നു. അവനെക്കുറിച്ചുള്ള ഭേദബോധം അജ്ഞാനത്തിൽ നിന്നുമാത്രം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു.

Verse 71

विभेदजनके ज्ञाने नाशमात्यन्तिकं गते । आत्मनो ब्रह्मणाभेदं संमतं कः करिष्यति ॥ ७१ ॥

ഭേദം ജനിപ്പിക്കുന്ന ജ്ഞാനം പൂർണ്ണമായി നശിച്ചാൽ, ആത്മാവ് ബ്രഹ്മനോട് അഭേദമാണെന്ന അംഗീകൃത അഭിപ്രായം ആരാണ് പിന്നെ നിലനിർത്തുക?

Verse 72

इत्युक्तस्ते मया योगः खाण्डिक्य परिपृच्छतः । संक्षेपविस्तराभ्यां तु किमन्यत्क्रियतां तव ॥ ७२ ॥

ഓ ഖാണ്ഡിക്യാ, നീ ചോദിച്ചതിനാൽ യോഗം ഞാൻ സംക്ഷേപമായും വിശദമായും ഉപദേശിച്ചു. ഇനി നിനക്കായി ഞാൻ മറ്റെന്ത് ചെയ്യണം?

Verse 73

खाण्डिक्य उवाच । कथितो योगसद्भावः सर्वमेव कृतं मम । तवोपदेशात्सकलो नष्टश्चित्तमलो मम ॥ ७३ ॥

ഖാണ്ഡിക്യൻ പറഞ്ഞു—യോഗത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം നിങ്ങൾ പറഞ്ഞു; എനിക്ക് എല്ലാം സിദ്ധമായി. നിങ്ങളുടെ ഉപദേശത്താൽ എന്റെ ചിത്തത്തിലെ മുഴുവൻ മലിനതയും നശിച്ചു.

Verse 74

ममेति यन्मया प्रोक्तमसदेतन्न चान्यथा । नरेन्द्र गदितुं शक्यमपि विज्ञेयवेदिभिः ॥ ७४ ॥

‘എന്റെത്’ എന്നു ഞാൻ പറഞ്ഞത് അസത്താണ്; അതല്ലാതെ മറ്റൊന്നുമല്ല. ഹേ നരേന്ദ്രാ, അറിയേണ്ടതിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവർക്കുപോലും അതിനെ പരമസത്യമെന്നു നിർണ്ണയിച്ച് പറയാൻ കഴിയില്ല.

Verse 75

अहं ममेत्यविद्येयं व्यवहारस्तथानयोः । परमार्थस्त्वसंलाप्यो वचसां गोचरो न यः ॥ ७५ ॥

‘ഞാൻ’ ‘എന്റെത്’ എന്ന ഇടപാട് അജ്ഞാനജന്യം; ദേഹധാരികളുടെ ലോകവ്യവഹാരം അതിനാലാണ് നടക്കുന്നത്. എന്നാൽ പരമാർത്ഥം വാക്കുകൾക്കതീതം; ഭാഷയുടെ പരിധിയിൽ വരുന്നതല്ല.

Verse 76

तद्गच्छ श्रेयसे सर्वं ममैतद्भवता कृतम् । यद्विमुक्तिपरो योगः प्रोक्तः केशिध्वजाव्ययः ॥ ७६ ॥

അതുകൊണ്ട് പരമ ശ്രേയസ്സിനായി നീ മുന്നോട്ട് പോവുക; ഇതെല്ലാം നീ എനിക്കായി ചെയ്തിരിക്കുന്നു. ഹേ കേശിധ്വജ, പൂർണ്ണ വിമുക്തിയെ ലക്ഷ്യമാക്കിയ അവ്യയ യോഗം നീ ഉപദേശിച്ചു.

Verse 77

सनन्दन उवाच । यथार्हपूजया तेन खाण्डिक्येन स पूजितः । आजगाम पुरं ब्रह्मंस्ततः केशिध्वजो नृपः ॥ ७७ ॥

സനന്ദനൻ പറഞ്ഞു—ആ ഖാണ്ഡിക്യൻ യഥോചിതമായ അതിഥിസത്കാരവും പൂജയും നടത്തി അദ്ദേഹത്തെ ആദരിച്ചു. തുടർന്ന്, ഹേ ബ്രാഹ്മണാ, രാജാവ് കേശിധ്വജൻ നഗരത്തിലേക്ക് എത്തി.

Verse 78

खाण्डिक्योऽपि सुतं कृत्वा राजानं योगसिद्धये । विशालामगमत्कृष्णे समावेशितमानसः ॥ ७८ ॥

ഖാണ്ഡിക്യനും യോഗസിദ്ധിക്കായി തന്റെ പുത്രനെ രാജാവാക്കി, മനസ്സിനെ ശ്രീകൃഷ്ണനിൽ പൂർണ്ണമായി ലയിപ്പിച്ച്, വിശാലാ നഗരത്തിലേക്ക് പോയി.

Verse 79

स तत्रैकान्तिको भूत्वा यमादिगुणसंयुतः । विष्ण्वाख्ये निर्मले ब्रह्मण्यवाप नृपतिर्लयम् ॥ ७९ ॥

അവിടെ അദ്ദേഹം ഏകാന്തനിഷ്ഠനായി, യമാദി ഗുണങ്ങളാൽ സമ്പന്നനായി, ‘വിഷ്ണു’ എന്ന നിർമല പരബ്രഹ്മത്തിൽ ആ രാജാവ് ലയം—അന്തിമ ഐക്യം—പ്രാപിച്ചു.

Verse 80

केशिध्वजोऽपि मुक्त्यर्थं स्वकर्मक्षपणोन्मुखः । बुभुजे विषयान्कर्म चक्रे चानभिसन्धितम् ॥ ८० ॥

കേശിധ്വജനും മോക്ഷാർത്ഥമായി, തന്റെ പൂർവകർമ്മശേഷം ക്ഷയിപ്പിക്കാൻ ഉത്സുകനായി, വിഷയങ്ങളെ അനുഭവിച്ചിട്ടും ഫലാപേക്ഷയില്ലാതെ നിഷ്കാമമായി കർമ്മങ്ങൾ ആചരിച്ചു।

Verse 81

स कल्याणोपभोगैश्च क्षीणपापोऽमलस्ततः । अवाप सिद्धिमत्यन्तत्रितापक्षपणीं मुने ॥ ८१ ॥

അപ്പോൾ അവൻ കല്യാണകരമായ അനുഭവങ്ങളോടുകൂടി, പാപക്ഷയത്താൽ ശുദ്ധനും നിർമലനും ആയി; ഹേ മുനേ, ത്രിതാപങ്ങളെ പൂർണ്ണമായി നശിപ്പിക്കുന്ന സിദ്ധി അവൻ പ്രാപിച്ചു।

Verse 82

एतत्ते कथितं सर्वं यन्मां त्वं परिपृष्टवान् । तापत्रयचिकित्सार्थं किमन्यत्कथयामि ते ॥ ८२ ॥

നീ എന്നോടു ചോദിച്ചതെല്ലാം ഞാൻ നിനക്കു പൂർണ്ണമായി പറഞ്ഞു. ത്രിതാപചികിത്സയ്ക്കായി ഇനി ഞാൻ നിനക്കു മറ്റെന്തു പറയണം?

Verse 83

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे द्वितीयपादे सप्तचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ॥ ४७ ॥

ഇങ്ങനെ ശ്രീബൃഹന്നാരദീയപുരാണത്തിന്റെ പൂർവഭാഗത്തിലെ ദ്വിതീയപാദത്തിൽ ഏഴുനാല്പത്തേഴാമത്തെ അധ്യായം സമാപ്തമായി।