Janaka’s Quest for Liberation; Pañcaśikha’s Sāṅkhya on Renunciation, Elements, Guṇas, and the Deathless State

Verse 1

सूत उवाच । सनंदनवचः श्रुत्वा मोक्षधर्माश्रितं द्विजाः । पुनः पप्रच्छ तत्त्वज्ञो नारदोऽध्यात्मसत्कथाम् ॥ १ ॥

സൂതൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ദ്വിജന്മാരേ! മോക്ഷധർമ്മത്തെ ആശ്രയിച്ച സനന്ദനന്റെ വചനങ്ങൾ കേട്ട ശേഷം, തത്ത്വജ്ഞനായ നാരദൻ വീണ്ടും അധ്യാത്മ സത്കഥയെക്കുറിച്ച് ചോദിച്ചു।

Verse 2

नारद उवाच । श्रुतं मया महाभाग मोक्षशास्त्रं त्वयोदितम् । न च मे जायते तृप्तिर्भूयोभूयोऽपि श्रृण्वतः ॥ २ ॥

നാരദൻ പറഞ്ഞു—ഹേ മഹാഭാഗനേ! നീ ഉപദേശിച്ച മോക്ഷശാസ്ത്രം ഞാൻ കേട്ടിരിക്കുന്നു; എങ്കിലും വീണ്ടും വീണ്ടും കേട്ടാലും എനിക്ക് തൃപ്തി ജനിക്കുന്നില്ല।

Verse 3

यथा संमुच्यते जंतुरविद्याबंधनान्मुने । तथा कथय सर्वज्ञ मोक्षधर्मं सदाश्रितम् ॥ ३ ॥

ഹേ മുനേ! ജീവൻ അവിദ്യാബന്ധനങ്ങളിൽ നിന്ന് എങ്ങനെ മോചിതനാകുന്നു എന്ന്, ഹേ സർവ്വജ്ഞനേ, അങ്ങനെ തന്നെ പറയുക; മോക്ഷധർമ്മം—സദാ ആശ്രയിക്കാവുന്ന ധർമ്മം—ഉപദേശിക്കണം।

Verse 4

सनंदन उवाच । अत्राप्युदाहरंतीममितिहासं पुरातनम् । यथा मोक्षमनुप्राप्तो जनको मिथिलाधिपः ॥ ४ ॥

സനന്ദനൻ പറഞ്ഞു—ഇവിടെയും ഞാൻ ഒരു പുരാതന ഇതിഹാസം ഉദാഹരിക്കുന്നു—മിഥിലാധിപനായ ജനകൻ എങ്ങനെ മോക്ഷം പ്രാപിച്ചു എന്നത്।

Verse 5

जनको जनदेवस्तु मिथिलाया अधीश्वरः । और्ध्वदेहिकधर्माणामासीद्युक्तो विचिंतने ॥ ५ ॥

മിഥിലയുടെ അധീശ്വരനായ ജനകൻ—ജനദേവൻ എന്നും പ്രസിദ്ധൻ—ഔർധ്വദേഹിക ധർമ്മങ്ങൾ, അതായത് അന്ത്യേഷ്ടിയും ഉത്തരക്രിയകളും സംബന്ധിച്ച് ഗാഢമായ ചിന്തയിൽ ലീനനായിരുന്നു।

Verse 6

तस्य श्मशान माचार्या वसति सततं गृहे । दर्शयंतः पृथग्धर्मान्नानापाषंजवादिनः ॥ ६ ॥

അവന്റെ ഗൃഹത്തിൽ ശ്മശാനമാർഗ്ഗത്തിന്റെ ആചാര്യർ നിരന്തരം വസിച്ചിരുന്നു; കൂടാതെ നാനാവിധ പാഷണ്ഡവാദികൾ വ്യത്യസ്ത ‘ധർമ്മങ്ങൾ’ കാണിച്ചുകൊണ്ട് പലവിധ വാദങ്ങൾ അവതരിപ്പിച്ചു।

Verse 7

स तेषां प्रेत्यभावे च प्रेत्य जातौ विनिश्चये । आदमस्थः स भूयिष्टमात्मतत्त्वेन तुष्यति ॥ ७ ॥

അവൻ അവരുടെ മരണാനന്തരാവസ്ഥയും പുനർജന്മനിശ്ചയവും നിർണ്ണയിച്ച്, ആത്മതത്ത്വത്തിൽ സ്ഥാപിതനായി, ഏറ്റവും അധികം ആത്മസത്യത്താൽ തന്നേ തൃപ്തനായി।

Verse 8

तत्र पंचशिखो नाम कापिलेयो महामुनिः । परिधावन्महीं कृत्स्नां जगाम मिथिलामथ ॥ ८ ॥

അവിടെ കപിലാനുയായിയായ മഹാമുനി പഞ്ചശിഖൻ, സർവ്വ ഭൂമിയും പര്യടനം ചെയ്ത്, പിന്നെ മിഥിലയിലേക്കു പോയി।

Verse 9

सर्वसंन्यासधर्माणः तत्त्वज्ञानविनिश्चये । सुपर्यवसितार्थश्च निर्द्वंद्वो नष्टसंशयः ॥ ९ ॥

അവൻ സർവ്വസന്ന്യാസധർമ്മങ്ങളെയും ഉൾക്കൊണ്ടവൻ; തത്ത്വജ്ഞാനനിശ്ചയത്തിൽ ദൃഢമായി സ്ഥാപിതൻ; ലക്ഷ്യം പൂർണ്ണമായി സഫലമായവൻ; ദ്വന്ദ്വാതീതനും സംശയരഹിതനും ആയിരുന്നു।

Verse 10

ऋषीणामाहुरेकं यं कामादवसितं नृषु । शाश्वतं सुखमत्यंतमन्विच्छन्स सुदुर्लभम् ॥ १० ॥

ഋഷിമാർ പറയുന്നു—മനുഷ്യരിൽ കാമത്തെ പരിശോധിച്ച് അതിനെ അതിക്രമിച്ച ശേഷം ഒരേയൊരു പരമ ലക്ഷ്യം നിശ്ചയിക്കപ്പെടുന്നു. ആ ശാശ്വതവും പരമവുമായ സുഖം അന്വേഷിച്ചാലും അതി ദുർലഭമായി മാത്രമേ ലഭിക്കൂ.

Verse 11

यमाहुः कपिलं सांख्याः परमर्षि प्रजापतिम् । स मन्ये तेन रूपेण विख्यापयति हि स्वयम् ॥ ११ ॥

സാംഖ്യ ഋഷികൾ കപിലൻ—പരമർഷി, പ്രജാപതി—എന്ന് വിളിക്കുന്നവൻ, എന്റെ അഭിപ്രായത്തിൽ അതേ രൂപത്തിലൂടെ തന്നെ സ്വയം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു.

Verse 12

आसुरेः प्रथमं शिष्यं यमाहुश्चिरजीविनम् । पंचस्रोतसि यः सत्रमास्ते वर्षसहस्रकम् ॥ १२ ॥

അവനെ ആസുരിയുടെ ആദ്യ ശിഷ്യനും ദീർഘായുസ്സുള്ളവനുമെന്നു പറയുന്നു—പഞ്ചസ്രോതസ്സിൽ ആയിരം വർഷം സത്രയാഗത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നവൻ.

Verse 13

पंचस्रोतसमागम्य कापिलं मंडलं महत् । पुरुषावस्थमव्यंक्तं परमार्थं न्यवेदयत् ॥ १३ ॥

പഞ്ചസ്രോതസ്സുകളുടെ സംഗമത്തിലെത്തി അദ്ദേഹം മഹത്തായ കാപില മണ്ഡലം വെളിപ്പെടുത്തി—അവ്യക്തത്തെ പുരുഷാവസ്ഥയായും പരമാർത്ഥ സത്യമായും അറിയിച്ചു.

Verse 14

इष्टिमंत्रेण संयुक्तो भूयश्च तपसासुरिः । क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्व्यक्तिं विबुधे देहदर्शनः ॥ १४ ॥

ഇഷ്ടി-മന്ത്രത്താൽ യുക്തനായി, തപസ്സാൽ കൂടുതൽ ശക്തനായ ആസുരി, ദേഹസ്വഭാവത്തെ നേരിട്ട് ദർശിച്ച് ക്ഷേത്രവും ക്ഷേത്രജ്ഞനും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം വ്യക്തമായി അറിഞ്ഞു.

Verse 15

यत्तदेकाक्षरं ब्रह्म नानारूपं प्रदृश्यते । आसुरिर्मंडले तस्मिन्प्रतिपेदे तमव्ययम् ॥ १५ ॥

ഏകാക്ഷരമായ അവ്യയ ബ്രഹ്മം തന്നെയാണ് അനേകരൂപങ്ങളായി ദൃശ്യമാകുന്നത്. ആ മണ്ഡലത്തിൽ തന്നെയായിരുന്നു മുനി ആസുരി ആ നിത്യവും മാറ്റമില്ലാത്ത പരതത്ത്വത്തെ സാക്ഷാത്കരിച്ചത്॥ १५ ॥

Verse 16

तस्य पंचशिखः शिष्यो मानुष्या पयसा भृतः । ब्राह्मणी कपिली नाम काचिदासीत्कुटुम्बिनी ॥ १६ ॥

അവനു പഞ്ചശിഖൻ എന്ന ശിഷ്യൻ ഉണ്ടായിരുന്നു; മനുഷ്യസ്ത്രീയുടെ പാലാൽ അവൻ പോഷിതനായിരുന്നു. കൂടാതെ കപിലീ എന്ന പേരുള്ള ഒരു ബ്രാഹ്മണീ ഗൃഹിണിയും ഉണ്ടായിരുന്നു॥ १६ ॥

Verse 17

तस्यः पुत्रत्वमागत्य स्रियाः स पिबति स्तनौ । ततश्च कापिलेयत्वं लेभे बुद्धिं च नैष्टिकीम् ॥ १७ ॥

അവളുടെ പുത്രനായി അംഗീകരിക്കപ്പെട്ട്, അവൻ ശ്രീ (ലക്ഷ്മി)യുടെ സ്തനങ്ങൾ പാനം ചെയ്തു. തുടർന്ന് അവൻ കാപിലേയത്വം പ്രാപിച്ചു; കൂടാതെ അചഞ്ചലമായ നൈഷ്ഠിക ആത്മബുദ്ധിയും നേടി॥ १७ ॥

Verse 18

एतन्मे भगवानाह कापिलेयस्य संभवम् । तस्य तत्कापिलेयत्वं सर्ववित्त्वमनुत्तमम् ॥ १८ ॥

കാപിലേയന്റെ ഉത്ഭവത്തെക്കുറിച്ച് ഭഗവാൻ എനിക്കു പറഞ്ഞത് ഇതുതന്നെ. അതിൽ നിന്നാണ് അവന്റെ കാപിലേയത്വവും, അതുല്യമായ സർവ്വവിത്ത്വം (സർവ്വജ്ഞത)യും ഉദിച്ചതു॥ १८ ॥

Verse 19

सामात्यो जनको ज्ञात्वा धर्मज्ञो ज्ञानिनं मुने । उपेत्य शतमाचार्यान्मोहयामास हेतुभिः ॥ १९ ॥

ഹേ മുനേ! ധർമ്മജ്ഞനായ ആ ജ്ഞാനിയെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ്, മന്ത്രിമാരോടുകൂടെ രാജാവ് ജനകൻ നൂറു ആചാര്യന്മാരെ സമീപിച്ച്, യുക്തിവാദങ്ങളാൽ അവരെ മോഹിപ്പിച്ചു (പരാജയപ്പെടുത്തി)॥ १९ ॥

Verse 20

जनकस्त्वभिसंरक्तः कापि लेयानुदर्शनम् । उत्सृज्य शतमाचार्याम्पृष्टतोऽनुजगाम तम् ॥ २० ॥

ആ രഹസ്യമയയായ കന്യയുടെ വെറും ദർശനമാത്രത്തിൽ രാജാവ് ജനകൻ അത്യന്തം ആസക്തനായി; നൂറു ആചാര്യന്മാരെയും ഉപേക്ഷിച്ച് അവന്റെ പിന്നിൽ പിന്നിൽ അനുഗമിച്ചു।

Verse 21

तस्मै परमकल्याणं प्रणताय च धर्मतः । अब्रवीत्परमं मोक्षं यत्तत्सांख्यं विधीयते ॥ २१ ॥

ധർമ്മപ്രകാരം നമസ്കരിച്ചു നമ്രനായ അവനോട് അദ്ദേഹം പരമകല്യാണം പ്രസ്താവിച്ചു—സാംഖ്യമായി ഉപദേശിക്കപ്പെടുന്ന ആ പരമ മോക്ഷം।

Verse 22

जातिनिर्वेदमुक्त्वा स कर्मनिर्वेदमब्रवीत् । कर्मनिर्वेदमुक्त्वा च सर्वनिर्वेदमब्रवीत् ॥ २२ ॥

ആദ്യം അദ്ദേഹം ജാതിഅഭിമാനത്തോടുള്ള നിർവേദം പറഞ്ഞു; പിന്നെ കർമങ്ങളോടുള്ള നിർവേദം പറഞ്ഞു; കർമനിർവേദത്തിന് ശേഷം എല്ലാറ്റിനോടും സമ്പൂർണ്ണ നിർവേദം ഉപദേശിച്ചു।

Verse 23

यदर्थं धर्मसंसर्गः कर्मणां च फलोदयः । तमनाश्वासिकं मोहं विनाशि चलमध्रुवम् ॥ २३ ॥

ഏതു ലക്ഷ്യത്തിനായി ‘ധർമ്മ’സംഗം തേടുകയും കർമഫലോദയം ആഗ്രഹിക്കുകയും ചെയ്യുന്നതോ—അതിനെ മോഹമെന്ന് അറിയുക; അത് ആശ്വാസരഹിതം, നശ്വരം, ചഞ്ചലം, അധ്രുവം।

Verse 24

दृश्यमाने विनाशे च प्रत्यक्षे लोकसाक्षिके । आगमात्परमस्तीति ब्रुवन्नपि पराजितः ॥ २४ ॥

നാശം പ്രത്യക്ഷമായി കാണപ്പെടുകയും ലോകം സാക്ഷിയാകുകയും ചെയ്യുന്നപ്പോൾ പോലും, “പരമം ആഗമപ്രമാണം കൊണ്ടുമാത്രമേ ഉണ്ടാകൂ” എന്നു വാദിക്കുന്നവൻ (വാദത്തിൽ) പരാജിതനാകുന്നു।

Verse 25

अनात्मा ह्यात्मनो मृत्युः क्लेशो मृत्युर्जरामयः । आत्मानं मन्यते मोहात्तदसम्यक् परं मतम् ॥ २५ ॥

ആത്മയ്ക്കു അനാത്മം തന്നെയാണ് സത്യമായ മരണം; ക്ലേശവും മരണം, ജരയും രോഗവും മരണം തന്നേ. മോഹവശാൽ മനുഷ്യൻ അനാത്മത്തെയേ ആത്മാവെന്നു കരുതുന്നു—ഇതാണ് പരമമായ തെറ്റായ ധാരണ.

Verse 26

अथ चेदेवमप्यस्ति यल्लोके नोपपद्यते । अजरोऽयममृत्युश्च राजासौ मन्यते यथा ॥ २६ ॥

ആരെങ്കിലും ‘അങ്ങനെ തന്നെയുണ്ട്’ എന്നു പറഞ്ഞാലും, അത് ലോകത്തിൽ യുക്തിയാകുന്നില്ല—ഒരു രാജാവ് താനെ ‘അജരൻ, അമൃത്യു’ എന്നു കരുതുന്നതുപോലെ.

Verse 27

अस्ति नास्तीति चाप्येतत्तस्मिन्नसितलक्षणे । किमधिष्टाय तद् ब्रूयाल्लोकयात्राविनिश्चयम् ॥ २७ ॥

ലക്ഷണങ്ങൾ നിർണ്ണയിക്കാനാകാത്ത ആ തത്ത്വത്തെക്കുറിച്ച് ആളുകൾ ‘ഉണ്ട്’ ‘ഇല്ല’ എന്നും പറയുന്നു. എന്നാൽ ഏത് ആധാരത്തിൽ ലോകവ്യവഹാരവും ജീവിതയാത്രയും നിശ്ചയമായി വിധിക്കാം?

Verse 28

प्रत्यक्षं ह्येतयोर्मूलं कृतांत ह्येतयोरपि । प्रत्यक्षो ह्यागमो भिन्नः कृतांतो वा न किंचन ॥ २८ ॥

ഇവ രണ്ടിന്റെയും മൂലം പ്രത്യക്ഷമാണ്; ഇവയ്ക്കു ‘കൃതാന്തം’ (സ്ഥിരനിഗമനം)യും ആവശ്യമാണ്. കാരണം ആഗമം (ശാസ്ത്രം) പ്രത്യക്ഷത്തിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തം; സ്ഥിരനിഗമനം കൂടാതെ ഒന്നും സ്ഥാപിതമാകില്ല.

Verse 29

यत्र तत्रानुमानेऽस्मिन्कृतं भावयतेऽपि च । अन्योजीवः शरीरस्य नास्तिकानां मते स्थितः ॥ २९ ॥

ഇവിടെയോ അവിടെയോ ഉള്ള അനുമാനപഥത്തിൽ അവർ ഒരു സിദ്ധാന്തം കെട്ടിപ്പടുക്കുകയുമാകാം; എന്നാൽ നാസ്തികരുടെ അഭിപ്രായത്തിൽ ശരീരത്തിൽ നിന്ന് വേറിട്ടൊരു ജീവാത്മാവ് നിലനിൽക്കുന്നില്ല.

Verse 30

रेतोवटकणीकायां घृतपाकाधिवासनम् । जातिस्मृतिरयस्कांतः सूर्यकांतोंऽबुभक्षणम् ॥ ३० ॥

രേതസും വടവും ചേർത്ത് 만든 കണികയെ ഘൃതപാകത്തിൽ നനച്ചാൽ ജാതിസ്മൃതി ഉണരും. അതുപോലെ അയസ്കാന്തവും സൂര്യകാന്തവും ‘ജലഭക്ഷണം’—ജലം മാത്രം ആശ്രയിച്ചുള്ള ജീവനം—എന്നതുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതാണ്.

Verse 31

प्रेतभूतप्रियश्चैव देवता ह्युपयाचनम् । मृतकर्मनिवत्तिं च प्रमाणमिति निश्चयः ॥ ३१ ॥

പ്രേതഭൂതങ്ങളെ പ്രിയപ്പെടുന്ന ദേവത, ആ ദേവതയുടെ അർപ്പണത്തിനായുള്ള ഉപയാചനം, കൂടാതെ മരിച്ചവർക്കുള്ള കർമങ്ങളുടെ പ്രോത്സാഹനം—ഇവയാണ് ലക്ഷണങ്ങൾ; ഇതേയാണ് പ്രമാണമെന്ന് നിശ്ചയം.

Verse 32

नन्वेते हेतवः संति ये केचिन्मूर्तिसस्थिताः । अमूतस्य हि मूर्तेन सामान्यं नोपलभ्यते ॥ ३२ ॥

നിശ്ചയമായും ചില കാരണങ്ങൾ മൂർത്തരൂപത്തിൽ സ്ഥാപിതമാണ്; എന്നാൽ അമൂർത്തമായതിനും മൂർത്തമായതിനും തമ്മിൽ പൊതുവായ സാമ്യം കണ്ടെത്താനാവില്ല.

Verse 33

अविद्या कर्म तृष्णा च केचिदाहुः पुनर्भवम् । तस्मिन्नष्टे च दग्धे च चित्ते मरणधर्मिणि ॥ ३३ ॥

ചിലർ അവിദ്യ, കർമ്മം, തൃഷ്ണ എന്നിവയെ പുനർഭവത്തിന്റെ കാരണങ്ങളെന്ന് പറയുന്നു. എന്നാൽ മരണധർമ്മിയായ ചിത്തം നശിച്ച് ദഗ്ധമായാൽ പിന്നെ പുനർജന്മം ഉണ്ടാകില്ല.

Verse 34

अन्योऽस्माज्जायते मोहस्तमाहुः सत्त्वसंक्षयम् । यदा सरूपतश्चान्यो जातितः श्रुततोऽर्थतः ॥ ३४ ॥

ഈ മോഹത്തിൽ നിന്ന് മറ്റൊരു മോഹം ജനിക്കുന്നു; അതിനെ സത്ത്വസംക്ഷയം എന്നു പറയുന്നു. രൂപത്തിൽ, ജാതിയിൽ, ശ്രുതിയിൽ, അർത്ഥത്തിൽ ‘മറ്റത്’ എന്നു കരുതുമ്പോൾ അത് സംഭവിക്കുന്നു.

Verse 35

कथमस्मिन्स इत्येव संबंधः स्यादसंहितः । एवं सति च का प्रीहिर्ज्ञानविद्यातपोबलैः ॥ ३५ ॥

ഇവിടെ “അവൻ ഇതിലേ തന്നെയുണ്ട്” എന്ന ബന്ധം എങ്ങനെ സുസംബദ്ധമാകും? അങ്ങനെ ആണെങ്കിൽ ജ്ഞാനം, വിദ്യ, തപസ്, ബലം എന്നിവകൊണ്ട് യഥാർത്ഥ തൃപ്തി എന്ത്?

Verse 36

यदस्याचरितं कर्म सामान्यात्प्रतिपद्यते । अपि त्वयमिहैवान्यैः प्राकृतैर्दुःखितो भवेत् ॥ ३६ ॥

അവന്റെ ആചരിച്ച കര്‍മ്മം വെറും പുറംസാദൃശ്യം കൊണ്ടു മാത്രം അനുമാനിക്കപ്പെടുന്നു; അതുപോലെ ഈ ലോകത്തുതന്നെ നീയും മറ്റു സാധാരണ മനുഷ്യരാൽ ദുഃഖിതനാക്കപ്പെടാം.

Verse 37

सुखितो दुःखितो वापि दृश्यादृश्यविनिर्णयः । यथा हि मुशलैर्हन्युः शरीरं तत्पुनर्भवेत् ॥ ३७ ॥

സുഖിയായാലും ദുഃഖിയായാലും—ഇത് ദൃശ്യവും അദൃശ്യവും തമ്മിലുള്ള വിവേചനമാണ്: മുശലങ്ങളാൽ ശരീരം തകർത്താലും, പുനർജന്മം മൂലം അതേ ശരീരം വീണ്ടും രൂപപ്പെടുന്നു.

Verse 38

वृथा ज्ञानं यदन्यञ्च येनैतन्नोपलभ्यते । ऋमसंवत्सरौ तिष्यः शीतोष्णोऽथ प्रियाप्रिये ॥ ३८ ॥

‘ഇത്’ എന്ന പരമസത്യം അനുഭവിപ്പിക്കാത്ത മറ്റു ജ്ഞാനം എല്ലാം വ്യർത്ഥം; അപ്പോൾ ഋതു-സംവത്സരം, തിഷ്യ, ശീത-ഉഷ്ണം, പ്രിയ-അപ്രിയം എന്നീ ദ്വന്ദ്വങ്ങളിൽ ജീവൻ കുടുങ്ങുന്നു.

Verse 39

यथा तातानि पश्यति तादृशः सत्त्वसंक्षयः । जरयाभिपरीतस्य मृत्युना च विनाशितम् ॥ ३९ ॥

മനുഷ്യൻ തന്റെ പിതൃപുരുഷന്മാരെയും മുതിർന്നവരെയും ക്ഷയിച്ചുപോകുന്നത് കാണുന്നതുപോലെ, തന്റെ ജീവശക്തിയും കുറയുന്നു; ജര ശരീരത്തെ മറിച്ചിടുന്നു, ഒടുവിൽ മരണം അതിനെ നശിപ്പിക്കുന്നു.

Verse 40

दुर्बलं दुर्बलं पूर्वं गृहस्येव विनश्यति । इन्द्रियाणि मनो वायुः शोणितं मांसमस्थि च ॥ ४० ॥

വീട്ടിൽ ദുർബലമായ ഭാഗങ്ങൾ ആദ്യം തകർന്നുവീഴുന്നതുപോലെ, ദേഹത്തിലും ദുർബലമായവ ആദ്യം നശിക്കുന്നു—ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ, മനസ്, പ്രാണവായു, രക്തം, മാംസം, അസ്ഥികളും വരെ।

Verse 41

आनुपूर्व्या विनश्यंति स्वं धातुमुपयाति च । लोकयात्राविधातश्च दानधर्मफलागमे ॥ ४१ ॥

അവ ക്രമാനുസൃതമായി നശിച്ച് തത്തത്ത ധാതു-മൂലത്തിലേക്ക് മടങ്ങുന്നു; ലോകയാത്രയെ നിയോഗിക്കുന്ന വിധാതാവ് ദാനധർമ്മങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള ഫലങ്ങളുടെ വരവ് നിശ്ചയിക്കുന്നു।

Verse 42

तदर्थं वेदंशब्दाश्च व्यवहाराश्च लौकिकाः । इति सम्यङ् मनस्येते बहवः संति हेतवः ॥ ४२ ॥

അതേ ലക്ഷ്യത്തിനായി വേദശബ്ദങ്ങളും ലൗകിക വ്യവഹാരങ്ങളും നിലനിൽക്കുന്നു; ഇങ്ങനെ ശരിയായി മനനം ചെയ്താൽ അനേകം കാരണങ്ങൾ (പ്രമാണങ്ങൾ) കാണപ്പെടുന്നു।

Verse 43

ऐत दस्तीति नास्तीति न कश्चित्प्रतिदृश्यते । तेषां विमृशतामेव तत्सम्यगभिधावताम् ॥ ४३ ॥

‘ഇത് ഉണ്ട്’ എന്നും ‘ഇത് ഇല്ല’ എന്നും യഥാർത്ഥത്തിൽ പറയത്തക്കവണ്ണം ആരെയും പ്രത്യക്ഷമായി കാണുന്നില്ല; ആഴത്തിൽ വിചാരിച്ച് ശരിയായി പ്രസ്താവിക്കുന്നവർക്കേ ആ തത്ത്വം യഥാവിധി ബോധ്യമാകൂ।

Verse 44

क्वचिन्निवसते बुद्धिस्तत्र जीर्यति वृक्षवत् । एवंतुर्थैरनर्थैश्च दुःखिताः सर्वजंतवः ॥ ४४ ॥

ബുദ്ധി എവിടെ പാർക്കുന്നു അവിടെയേ അത് വൃക്ഷംപോലെ ജീർണ്ണിക്കുന്നു; ഇങ്ങനെ ലാഭവും അനർത്ഥവും—ഇരണ്ടും കൊണ്ടു സർവ്വജന്തുക്കളും ദുഃഖിതരാകുന്നു।

Verse 45

आगमैरपकृष्यंते हस्तिपैर्हस्तिनो यथा ॥ ४५ ॥

പരിശീലിതമായ ആനപ്പാപ്പന്മാർ ആനകളെ എങ്ങനെ വലിച്ചുനടത്തി വശപ്പെടുത്തുന്നുവോ, അതുപോലെ ആഗമശാസ്ത്രനിയമങ്ങൾ ജനങ്ങളെ ആകർഷിച്ച് മാർഗത്തിൽ നയിക്കുന്നു।

Verse 46

अर्थास्तथा हंति सुखावहांश्च लिहत एते बहवोपशुष्काः । महत्तरं दुःखमभिप्रपन्ना हित्वामिषं मृत्युवशं प्रयांति ॥ ४६ ॥

വിഷയവസ്തുക്കൾ സുഖം തരുന്നതുപോലെ തോന്നിയാലും അവ തന്നെ നശിപ്പിക്കുന്നു. പലരും അവയെ വീണ്ടും വീണ്ടും നക്കിനക്കിനുള്ളിൽ വറ്റിപ്പോകുന്നു; മഹാദുഃഖത്തിൽ വീണ് ഇരയെ വിട്ട് മരണവശരാകുന്നു।

Verse 47

विनाशिनो ह्यध्रुवजीविनः किं किं बंधुभिर्मत्रपरिग्रहैश्च । विहाय यो गच्छति सर्वमेव क्षणेन गत्वा न निवर्तते च ॥ ४७ ॥

നശ്വരവും അനിശ്ചിതവുമായ ജീവൻ ഉള്ളവർക്ക് ബന്ധുക്കളാൽ എന്ത് പ്രയോജനം? സമ്പത്ത്-സംഗ്രഹങ്ങളാൽ എന്ത് ലാഭം? എല്ലാം വിട്ട് ക്ഷണത്തിൽ പോകുന്നവൻ പോയാൽ പിന്നെ മടങ്ങിവരുന്നില്ല।

Verse 48

भूव्योमतोयानलवायवोऽपि सदा शरीरं प्रतिपालयंति । इतीदमालक्ष्य रतिः कुतो भवेद्विनाशिनाप्यस्य न शम विद्यते ॥ ४८ ॥

ഭൂമി, ആകാശം, ജലം, അഗ്നി, വായു എന്നിവയും നിരന്തരം ഈ ശരീരത്തെ പോഷിപ്പിക്കുന്നു. ഇതറിഞ്ഞിട്ടും ശരീരത്തിൽ ആസക്തി എങ്ങനെ യുക്തമാകും? എങ്കിലും നശ്വരമായിട്ടും ഇതിനെക്കുറിച്ച് ശമം (സംയമം) ഉണ്ടാകുന്നില്ല।

Verse 49

इदमनुपधिवाक्यमच्छलं परमनिरामयमात्मसाक्षिकम् । नरपतिरभिवीक्ष्य विस्मितः पुनरनुयोक्तुमिदं प्रचक्रमे ॥ ४९ ॥

ഈ വാക്ക് നിർഉപാധി, നിർകപടം, പരമനിരാമയം, ആത്മസാക്ഷിയുമാണെന്ന് കണ്ട രാജാവ് വിസ്മയിച്ചു; പിന്നെയും മുനിയെ ചോദ്യം ചെയ്യാൻ തുടങ്ങി।

Verse 50

जनक उवाच । भगवन्यदि न प्रेत्य संज्ञा भवति कस्यचित् । एवं सति किमज्ञानं ज्ञानं वा किं करिष्यति ॥ ५० ॥

ജനകൻ പറഞ്ഞു— ഹേ ഭഗവൻ! മരണാനന്തരം ആര്ക്കും ബോധം നിലനിൽക്കാതിരുന്നാൽ, അജ്ഞാനമോ ജ്ഞാനമോ എന്ത് ഫലം ചെയ്യും? ॥50॥

Verse 51

सर्वमुच्छेदनिष्टस्यात्पश्य चैतद्द्विजोत्तम । अप्रमत्तः प्रमत्तो वा किं विशेषं करिष्यति ॥ ५१ ॥

ഹേ ദ്വിജോത്തമാ! ഇതു നോക്കുക—എല്ലാവർക്കും അന്ത്യം പൂർണ്ണനാശമെന്നു നിശ്ചയമെങ്കിൽ, ജാഗ്രതയോ അശ്രദ്ധയോ എന്ത് വ്യത്യാസം വരുത്തും? ॥51॥

Verse 52

असंसर्गो हि भूतेषु संसर्गो वा विनाशिषु । कस्मै क्रियत कल्पेत निश्चयः कोऽत्र तत्त्वतः ॥ ५२ ॥

വാസ്തവത്തിൽ ജീവികളോടു യഥാർത്ഥ സംസർഗം ഇല്ല; സംസർഗമുണ്ടായാലും അത് നശ്വരങ്ങളോടു മാത്രമാണ്. പിന്നെ ആര്ക്കായി എന്തെങ്കിലും ചെയ്യുകയോ ആസൂത്രണം ചെയ്യുകയോ? തത്ത്വത്തിൽ ഇവിടെ ഉറപ്പ് എന്ത്? ॥52॥

Verse 53

सनंदन उवाच । तमसा हि मतिच्छत्रं विभ्रांतमिव चातुरम् । पुनः प्रशमयन्वाक्यैः कविः पंचशिखोऽब्रवीत् ॥ ५३ ॥

സനന്ദനൻ പറഞ്ഞു— അജ്ഞാനതമസ്സാൽ ബുദ്ധിയുടെ ഛത്രം മൂടപ്പെട്ടപ്പോൾ, ചതുരനും ആശയക്കുഴപ്പത്തിലായവനെപ്പോലെ തോന്നി. അപ്പോൾ കവി പഞ്ചശിഖൻ വാക്കുകളാൽ അവനെ വീണ്ടും ശമിപ്പിച്ച് പറഞ്ഞു. ॥53॥

Verse 54

पंचशिख उवाच । उच्छेदनिष्टा नेहास्ति भावनिष्टा न विद्यते । अयं ह्यपि समाहारः शरीरेंद्रियचेतसाम् ॥ ५४ ॥

പഞ്ചശിഖൻ പറഞ്ഞു— ഇവിടെ പൂർണ്ണ ഉച്ച്ഛേദം തന്നെയാണ് അന്ത്യം എന്നില്ല; വെറും ‘ഭാവം’ തന്നെയാണ് അന്ത്യം എന്നുമില്ല. കാരണം ഇതും ശരീരം, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ, ചേതസ് എന്നിവയുടെ ഒരു സമാഹാരമാത്രമാണ്. ॥54॥

Verse 55

वर्तते पृथगन्योन्यमप्युपाश्रित्य कर्मसु । धातवः पंचधा तोयं खे वायुर्ज्योतिषो धरा ॥ ५५ ॥

പരസ്പരം വ്യത്യസ്തങ്ങളായിട്ടും പഞ്ചധാതുക്കൾ തമ്മിൽ ആശ്രയിച്ച് തത്തത് പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നു—ജലം, ആകാശം, വായു, ജ്യോതി (അഗ്നി), ധര (ഭൂമി)।

Verse 56

तेषु भावेन तिष्टंति वियुज्यंते स्वभावतः । आकाशं वायुरूष्मा च स्नेहो यश्चापि पार्थिवः ॥ ५६ ॥

അവയിൽ അവ തത്തത് ഭാവപ്രകാരം നിലകൊള്ളുന്നു; സ്വഭാവത്താൽ വേർപെടുകയും ചെയ്യുന്നു. ആകാശം, വായു, ഊഷ്മാവ്, സ്നേഹം (ആർദ്രത), പാർത്ഥിവത്വം—ഗുണാനുസാരമായി ഉദിച്ച് ലയിക്കുന്നു।

Verse 57

एष पञ्चसमाहारः शरीरमपि नैकधा । ज्ञानमूष्मा च वायुश्च त्रिविधः कायसंग्रहः ॥ ५७ ॥

ഈ ശരീരം പഞ്ചങ്ങളുടെ സമാഹാരമാണ്; സ്വതഃ ഇത് പലതല്ല. ദേഹസംഗ്രഹം ത്രിവിധം—ജ്ഞാനം, ഊഷ്മാവ്, വായു (പ്രാണൻ).

Verse 58

इंद्रियाणींद्रियार्थाश्च स्वभावश्चेतनामनः । प्राणापानौ विकारश्च धातवश्चात्र निःसृताः ॥ ५८ ॥

ഇതിൽ നിന്നുതന്നെ ഇന്ദ്രിയങ്ങളും ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങളും, സ്വഭാവം, ചേതനയും മനസ്സും; പ്രാണ-അപാനങ്ങൾ, വികാരങ്ങൾ, ധാതുക്കൾ—ഇവ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു എന്നു പറയുന്നു।

Verse 59

श्रवणं स्पर्शनं जिह्वा दृष्टिर्नासा तथैव च । इंद्रियाणीति पंचैते चित्तपूर्वंगमा गुणाः ॥ ५९ ॥

ശ്രവണം, സ്പർശനം, ജിഹ്വ, ദൃഷ്ടി, നാസിക—ഇവയാണ് അഞ്ചു ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ; ഇവ ചിത്തം മുൻപാക്കി (മനസ്സിന്റെ നേതൃത്വത്തിൽ) പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഗുണങ്ങളാണ്।

Verse 60

तत्र विज्ञानसंयुक्ता त्रिविधा चेतना ध्रुवा । सुखदुःखेति यामाहुरनदुःखासुखेति च ॥ ६० ॥

അവിടെ വിവേകജ്ഞാനത്തോടു ചേർന്ന ചേതന ധ്രുവവും ത്രിവിധവുമെന്നു പറയുന്നു—സുഖം, ദുഃഖം, കൂടാതെ ന ദുഃഖം ന സുഖം എന്ന അവസ്ഥ।

Verse 61

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च मूर्त्यर्थमेव ते त्रयः । एते ह्यामरणात्पंच सद्गुणा ज्ञानसिद्धये ॥ ६१ ॥

ശബ്ദം, സ്പർശം, രൂപം—ഈ മൂന്നും മർത്ത്യമായ (ദേഹധാരി) വസ്തുത്വം സ്ഥാപിക്കാനേ; എന്നാൽ ‘അമൃത’ തത്ത്വത്തിൽ നിന്ന് അഞ്ചു സദ്ഗുണങ്ങൾ ഉദ്ഭവിച്ച് സത്യജ്ഞാനസിദ്ധിക്കായി നിലകൊള്ളുന്നു।

Verse 62

तेषु कर्मणि सिद्धिश्च सर्वतत्त्वार्थनिश्चयः । तमाहुः परमं शुद्धिं बुद्धिरित्यव्ययं महत् ॥ ६२ ॥

അവയിൽ കർമസിദ്ധിയും സർവ്വതത്ത്വാർത്ഥനിശ്ചയവും ലഭിക്കുന്നു. അതേ പരമശുദ്ധി ‘ബുദ്ധി’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു—മഹത്തും അവ്യയവും।

Verse 63

इमं गुणसमाहारमात्मभावेन पश्यतः । असम्यग्दर्शनैर्दुःखमनंतं नोपशाम्यति ॥ ६३ ॥

ഈ ഗുണസമാഹാരത്തെ ‘ഞാൻ’ ‘എന്റെ’ എന്ന ആത്മഭാവത്തോടെ കാണുന്നവന്, അസമ്യഗ്ദർശനം മൂലം അനന്തദുഃഖം ശമിക്കുകയില്ല।

Verse 64

अनात्मेति च यदृष्टं तेनाहं न ममेत्यपि । वर्तते किमधिष्टानात्प्रसक्ता दुःखसंततिः ॥ ६४ ॥

ഇത് ‘അനാത്മ’മാണെന്ന് കണ്ടിട്ടും, ‘ഞാൻ അല്ല, എന്റെ അല്ല’ എന്ന് കരുതിയിട്ടും, ദുഃഖത്തിന്റെ തുടർച്ച ഏത് അധിഷ്ഠാനത്തിൽ ആശ്രയിച്ച് തുടരുന്നു?

Verse 65

तत्र सम्यग्जनो नाम त्यागशास्त्रमनुत्तमम् । श्रृणुयात्तच्च मोक्षाय भाष्यमाणं भविष्यति ॥ ६५ ॥

അവിടെ ‘സമ്യഗ്ജന’ എന്ന നാമമുള്ളവൻ അനുത്തമമായ ത്യാഗശാസ്ത്രം സമ്യകമായി ശ്രവിക്കണം; അത് വ്യാഖ്യാനിക്കപ്പെടുമ്പോൾ മോക്ഷസാധനമാകും।

Verse 66

त्याग एव हि सर्वेषामुक्तानामपि कर्मणाम् । नित्यं मिथ्याविनीतानां क्लेशो दुःखावहो तमः ॥ ६६ ॥

വാസ്തവത്തിൽ ത്യാഗം തന്നെയാണ് ഉപദേശിക്കപ്പെട്ട എല്ലാ കര്‍മ്മങ്ങളുടെയും സാരം; എന്നാൽ നിത്യം മിഥ്യയിൽ പരിശീലിതരായവർക്കു ക്ലേശം—ദുഃഖം വരുത്തുന്ന തമസ്—ഉദ്ഭവിക്കുന്നു।

Verse 67

द्रव्यत्यागे तु कर्माणि भोगत्यागे व्रतानि च । सुखत्यागा तपो योगं सर्वत्यागे समापना ॥ ६७ ॥

ദ്രവ്യത്യാഗത്തിൽ വിധികർമ്മങ്ങൾ ആചരിക്കപ്പെടുന്നു, ഭോഗത്യാഗത്തിൽ വ്രതങ്ങൾ അനുഷ്ഠിക്കപ്പെടുന്നു. സുഖത്യാഗത്തിൽ നിന്ന് തപസ്സും യോഗവും ഉദ്ഭവിക്കുന്നു; സർവത്യാഗത്തിൽ പരമ സമാപ്തി (അന്തിമ സിദ്ധി) ലഭിക്കുന്നു।

Verse 68

तस्य मार्गोऽयमद्वैधः सर्वत्यागस्य दर्शितः । विप्रहाणाय दुःखस्य दुर्गतिर्हि तथा भवेत् ॥ ६८ ॥

ഇതുതന്നെയാണ് അവന്റെ മാർഗം—ദ്വൈതരഹിതം—സർവത്യാഗമായി കാണിച്ചിരിക്കുന്നത്. ഇതിലൂടെ ദുഃഖം പൂർണ്ണമായി ഉപേക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു; അല്ലെങ്കിൽ ദുര്‍ഗതി സംഭവിക്കും।

Verse 69

पंच ज्ञानेंद्रियाण्युक्त्वा मनः षष्टानि चेतसि । बसषष्टानि वक्ष्यामि पंच कर्मेद्रियाणि तु ॥ ६९ ॥

അഞ്ച് ജ്ഞാനേന്ദ്രിയങ്ങളെ പറഞ്ഞ്, അന്തഃചേതനയിൽ മനസ്സിനെ ആറാമതായി സൂചിപ്പിച്ച്, ഇനി അഞ്ചു കര്‍മേന്ദ്രിയങ്ങളെയും ഞാൻ വിവരിക്കും।

Verse 70

हस्तौ कर्मेद्रियं ज्ञेयमथ पादौ गतींद्रियम् । प्रजनान दयोमेढ्रो विसर्गो पायुरिंद्रियम् ॥ ७० ॥

കൈകൾ കർമേന്ദ്രിയമെന്നു അറിയുക; പാദങ്ങൾ ഗതി-ഇന്ദ്രിയം. പ്രജനനത്തിന് ഉപസ്ഥം ഉപകരണം; വിസർജനത്തിന് പായുവേ കർമേന്ദ്രിയം.

Verse 71

वाक्च शब्दविशेषार्थमिति पंचान्वितं विदुः । एवमेकादशेतानि बुद्ध्या त्ववसृजन्मनः ॥ ७१ ॥

വാക്ക് പഞ്ചവിധമാണെന്ന്—ശബ്ദം, അതിന്റെ പ്രത്യേക ഉച്ചാരണം, അർത്ഥം മുതലായവയോടെ—വിദ്വാൻമാർ പറയുന്നു. അതുപോലെ ബുദ്ധിയാൽ മനസ്സിനെ ഈ പതിനൊന്ന് (ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ) മുതൽ പിൻവലിക്കണം.

Verse 72

कर्णो शब्दश्च चित्तं च त्रयः श्रवणसंग्रहे । तथा स्पर्शे तथा रूपे तथैव रसगंधयोः ॥ ७२ ॥

കർണം, ശബ്ദം, ചിത്തം—ഈ മൂന്നും ചേർന്നാണ് ശ്രവണഗ്രഹണം. അതുപോലെ സ്പർശത്തിലും രൂപത്തിലും, അതുപോലെ രസവും ഗന്ധവും സംബന്ധിച്ചും (ത്രിവിധ സംയോഗം).

Verse 73

एवं पंच त्रिका ह्येते गुणस्तदुपलब्धये । येनायं त्रिविधो भावः पर्यायात्समुपस्थितः ॥ ७३ ॥

ഇങ്ങനെ തത്ത്വോപലബ്ധിക്കായി ഗുണങ്ങൾ അഞ്ചു ത്രികങ്ങളായി ക്രമീകരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അവയുടെ ക്രമാനുസൃത പര്യായങ്ങളാൽ ഈ ത്രിവിധ ഭാവം പ്രത്യക്ഷമാകുന്നു.

Verse 74

सात्त्विको राजसश्चापि तामसश्चापि ते त्रयः । त्रिविधा वेदाना येषु प्रसृता सर्वसाधिनी ॥ ७४ ॥

അവ മൂന്ന്—സാത്ത്വികം, രാജസം, താമസം—എന്നിങ്ങനെ ത്രിവിധം. ഇവയിൽ വേദവാണിയും ത്രിവിധമായി വ്യാപിച്ചു, സർവ്വസാധിനിയായ ഉപായമാകുന്നു.

Verse 75

प्रहर्षः प्रीतिरानंदः सुखं संशान्तचित्तता । अकुतश्चित्कुतश्चिद्वा चित्ततः सात्त्विको गुणः ॥ ७५ ॥

പ്രഹർഷം, പ്രീതി, ആനന്ദം, സുഖം, പൂർണ്ണമായി ശാന്തമായ ചിത്താവസ്ഥ—കാരണമില്ലാതെയോ കാരണത്താലോ ഉണ്ടായാലും, സ്വഭാവത്തിൽ തന്നെ ചിത്തത്തിലെ സത്ത്വഗുണലക്ഷണങ്ങളാണ്.

Verse 76

अतुष्टिः परितापश्च शोको लोभस्तथाऽक्षमा । लिंगानि रजसस्तानि दृश्यंते हेत्वहेतुतः ॥ ७६ ॥

അതൃപ്തി, അന്തർതാപം, ശോകം, ലോഭം, അസഹിഷ്ണുത—ഇവ രാജോഗുണത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ; കാരണം കൊണ്ടോ കാരണമില്ലാതെയോ ഇവ കാണപ്പെടുന്നു.

Verse 77

अविवेकस्तथा मोहः प्रमादः स्वप्नतंद्रिता । कथंचिदपि वर्तंते विविधास्तामसा गुणाः ॥ ७७ ॥

അവിവേകം, മോഹം, പ്രമാദം, ഉറക്കത്തിലേക്ക് വഴുതുന്ന തന്ദ്രി—ഇവയും മറ്റു പല താമസ പ്രവണതകളും ഏതോ വിധത്തിൽ ചിത്തത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്നു.

Verse 78

इमां च यो वेद विमोक्षबुद्धिमात्मानमन्विच्छति चाप्रमत्तः । न लिप्यते कर्मपलैरनिष्टैः पत्रं विषस्येव जलेन सिक्तम् ॥ ७८ ॥

ഈ വിമോക്ഷബുദ്ധി അറിയുകയും അപ്രമത്തനായി ആത്മാന്വേഷണം നടത്തുകയും ചെയ്യുന്നവൻ അനിഷ്ട കർമ്മഫലങ്ങളാൽ ലിപ്തനാകുന്നില്ല—ജലത്തിൽ നനഞ്ഞ വിഷപത്രംപോലെ (അത് ഒട്ടുകയില്ല).

Verse 79

दृढैर्हि पाशैर्विविधैर्विमुक्तः प्रजानिमित्तैरपि दैवतैश्च । यदा ह्यसौ दुःखसौख्ये जहाति मुक्तस्तदाऽग्र्यां गतिमेत्यलिंगः ॥ ७९ ॥

സന്താനനിമിത്തമായതും ദേവതാസംബന്ധമായതുമായ പല ദൃഢബന്ധനങ്ങളിൽ നിന്നു വിമുക്തനായി, ദുഃഖസുഖം രണ്ടും ഉപേക്ഷിക്കുന്നപ്പോൾ, അവൻ മുക്തനായി ലിംഗരഹിതനായി പരമഗതിയെ പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 80

श्रुतिप्रमाणगममंगलैश्च शेति जरामृत्युभयादतीतः । क्षीणे च पुण्ये विगते च पापे तनोर्निमित्ते च फले विनष्टे ॥ ८० ॥

ശ്രുതി-പ്രമാണവും ആഗമങ്ങളുടെ മംഗളോപദേശങ്ങളും ആശ്രയിച്ച് അവൻ ജരാ–മൃത്യുഭയം അതിക്രമിക്കുന്നു. പുണ്യം ക്ഷയിച്ച്, പാപം നീങ്ങി, ദേഹത്തിന്റെ കാരണവും അതിന്റെ ഫലവും നശിച്ചാൽ, അവൻ ആ എല്ലാം അവസ്ഥകൾക്കും അതീതനായി നിലകൊള്ളുന്നു.

Verse 81

अलेपमाकाशमलिंगमेवमास्थाय पश्यंति महत्यशक्ता । यथोर्णनाभिः परिवर्तमानस्तंतुक्षये तिष्टति यात्यमानः ॥ ८१ ॥

നിർലേപവും ആകാശസദൃശവും ലിംഗരഹിതവുമായ തത്ത്വത്തെ ആശ്രയിച്ചാലേ മഹാശക്തന്മാർക്കും അതിനെ ദർശിക്കാനാകൂ. ചിലന്തി നൂൽ നെയ്തുകൊണ്ട് ചുറ്റി നീങ്ങുന്നു; നൂൽ തീർന്നാൽ—നീങ്ങുന്നതുപോലെ തോന്നിയാലും—അവൾ നിൽക്കും.

Verse 82

तथा विमुक्तः प्रजहाति दुःखं विध्वंसते लोष्टमिवादिमृच्छन् । यथा रुरुः शृंगमथो पुराणं हित्वा त्वचं वाप्युरगो यथा च ॥ ८२ ॥

അങ്ങനെ വിമുക്തൻ ദുഃഖം ഉപേക്ഷിച്ച്, കാൽക്കീഴിലെ മണ്ണുകട്ടപോലെ അതിനെ തകർത്തുകളയുന്നു. റുരു മാൻ പഴയ കൊമ്പ് വിട്ടുകളയുന്നതുപോലെയും, സർപ്പം ജീർണ്ണചർമ്മം ഉപേക്ഷിക്കുന്നതുപോലെയും.

Verse 83

विहाय गच्छन्ननवेक्षघमाणस्तथा विमुक्तो विजहाति दुःखम् । मत्स्यं यथा वाप्युदके पतंतमुत्सृज्य पक्षी निपतत्सशक्तः ॥ ८३ ॥

പിന്നോട്ട് നോക്കാതെ വിട്ടുപോകുന്നതുപോലെ വിമുക്തൻ ദുഃഖം ഉപേക്ഷിക്കുന്നു. കുളത്തിലെ വെള്ളത്തിൽ വീണ മീനെ വിട്ടുകളഞ്ഞ്, ഭാരമില്ലാതെ പക്ഷി പൂർണ്ണശക്തിയോടെ വീണ്ടും പാഞ്ഞിറങ്ങുന്നതുപോലെ.

Verse 84

तथा ह्यसौ दुःखसौख्ये विहाय मुक्तः परार्द्ध्या गतिमेत्यलिंगः ॥ ८४ ॥

അങ്ങനെ അവൻ ദുഃഖവും സുഖവും രണ്ടും ഉപേക്ഷിച്ച്, ലിംഗരഹിതനും ആശക്തിരഹിതനും ആയി, പരമ പരാത്പര ഗതിയെ പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 85

इदममृतपदं निशम्य राजा स्वयमिहपंचशिखेन भाष्यमाणम् । निखिलमभिसमीक्ष्य निश्चितार्थः परमसुखी विजहार वीतशोकः ॥ ८५ ॥

പഞ്ചശിഖൻ സ്വയം ഇവിടെ വ്യാഖ്യാനിച്ച ഈ ‘അമൃതപദം’ കേട്ട് രാജാവ് എല്ലാതരത്തിലും പരിശോധിച്ച് അർത്ഥത്തിൽ ഉറച്ചവനായി, ശോകരഹിതനായി പരമസുഖത്തിൽ വിഹരിച്ചു।

Verse 86

अपि च भवति मैथिलेन गीतं नगरमुपाहितमग्निनाभिवीक्ष्य । न खलु मम हि दह्यतेऽत्र किंचित्स्वयमिदमाह किल स्म भूमिपालः ॥ ८६ ॥

കൂടാതെ മിഥിലാരാജനെക്കുറിച്ച് ഇങ്ങനെ പാടപ്പെടുന്നു: അഗ്നിയാൽ നഗരം കത്തുന്നതു കണ്ടപ്പോൾ ഭൂപാലൻ സ്വയം പറഞ്ഞു—“സത്യത്തിൽ ഇവിടെ എന്റെ ഒന്നും കത്തുന്നില്ല.”

Verse 87

इमं हि यः पठति विमोक्षनिश्चयं महामुने सततमवेक्षते तथा । उपद्रवाननुभवते ह्यदुः खितः प्रमुच्यते कपिलमिवैत्य मैथिलः ॥ ८७ ॥

മഹാമുനേ, ഈ ‘വിമോക്ഷനിശ്ചയം’ പാരായണം ചെയ്ത് നിരന്തരം ധ്യാനിക്കുന്നവൻ ഉപദ്രവങ്ങൾ അനുഭവിക്കുകയില്ല; ദുഃഖരഹിതനായി മോചിതനാകും—മൈഥിലരാജാവ് കപിലനെ പ്രാപിച്ചതുപോലെ।