Adhyaya 36
उत्तरो भयविषण्णः — बृहन्नडेन धैर्योपदेशः (Uttara’s Panic and Bṛhannadā’s Stabilizing Counsel)
Upa-parva: Gograhaṇa–Uttara-ratha Episode (Cattle-recovery and chariot encounter)
King Virāṭa departs to confront the Trigartas, leaving Prince Uttara to face the Kuru force. Uttara rides out with Bṛhannadā as charioteer, but after a short advance they observe the Kuru army—dense with elephants, horses, and chariots, guarded by senior commanders (Bhīṣma, Droṇa with Aśvatthāmā, Kṛpa, Karṇa, Duryodhana, and others). Uttara’s physiological fear response is described, and he openly declares inability to engage such a host. Vaiśaṃpāyana frames Uttara’s lament as imprudent, while Arjuna rebukes him for undermining morale and for contradicting prior boasts. Uttara then attempts flight, discarding bow and dignity; Bṛhannadā asserts kṣatriya norms that retreat is not praised and that death in duty is preferable to fearful escape. Arjuna physically restrains Uttara, while the Kurus speculate about the disguised figure whose body resembles Arjuna’s yet bears an ambiguous presentation. Uttara offers wealth and conveyances to be released; Arjuna refuses the bargain and instead reassigns Uttara to the practical task of handling the horses, promising protection and successful recovery of the cattle. The chapter closes with Arjuna compelling the frightened prince back onto the chariot, reestablishing operational control for the impending engagement.
Chapter Arc: उत्तर दिशा की गौओं के अपहरण का समाचार और राजकुमार उत्तर का युद्ध-उत्साह—परन्तु रथ हाँकने योग्य सारथि का अभाव उसे क्षण भर में असहाय कर देता है। → उत्तर दरबार में शीघ्र सारथि खोजने का आदेश देता है; भीतर-ही-भीतर सैरन्ध्री (द्रौपदी) अवसर पहचानती है कि यही वह क्षण है जब अज्ञातवास में छिपे पाण्डव-वीर को रणभूमि की ओर मोड़ा जा सकता है। वह रहस्य में, चतुराई से, बृहन्नला (अर्जुन) की धनुर्विद्या और शिष्य-परम्परा का संकेत देकर उत्तर को प्रेरित करती है। → उत्तर सैरन्ध्री से कहता है कि वह स्वयं बृहन्नला को बुला नहीं सकता; तब द्रौपदी उत्तर की छोटी बहन उत्तरा को आगे करती है—‘यह तुम्हारी छोटी बहन है; यह कहेगी तो बृहन्नला निश्चय ही सारथि बनेंगे।’ उत्तर उत्तरा को नृत्यशाला भेजता है, जहाँ छन्न रूप में पाण्डव (बृहन्नला) स्थित है। → उत्तरा राजकुमारी बृहन्नला को बुलाने के लिए नृत्यगृह की ओर प्रस्थान करती है; योजना बन जाती है कि युद्ध-यात्रा का रथ बृहन्नला के हाथों में आए। → क्या बृहन्नला (अर्जुन) सारथि बनकर रणभूमि तक जाएगा, और क्या इस बहाने उसका गुप्त तेज प्रकट होने लगेगा?
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमहाभारत विराटप्वके अन्तर्गत गोहरणपर्वमें उत्तर दिशाकी गौओंके अपहरणके प्रसंगमें गोपवचनविषयक पैंतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ३५ ॥। हि >> न () है आय षट्त्रिशो5ध्याय: उत्तरका अपने लिये सारथि ढूँढ़नेका प्रस्ताव
ഉത്തരൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഗോപശ്രേഷ്ഠാ! എന്റെ ധനുസ്സ് ദൃഢമാണ്. കുതിരകളെ ഓടിക്കുന്നതിൽ നിപുണനായ ഒരു സാരഥി എനിക്കുണ്ടായിരുന്നെങ്കിൽ, ഇന്ന് തന്നെ ഞാൻ ആ പശുക്കളുടെ പാദചിഹ്നങ്ങൾ പിന്തുടരുമായിരുന്നു।
Verse 2
त॑ त्वहं नागवच्छामि यो मे यन्ता भवेन्नर: । पश्यध्वं सारथिं क्षिप्रं मम युक्त प्रयास्यत:
ഉത്തരൻ പറഞ്ഞു—എനിക്ക് യന്താവാകുന്ന പുരുഷൻ ഇല്ലാതെ ഞാൻ അശക്തമായ മൃഗംപോലെ പോകാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല. വേഗം എനിക്ക് ഒരു സാരഥിയെ കണ്ടെത്തുക; എല്ലാം ഒരുക്കമായാൽ മാത്രമേ ഞാൻ പുറപ്പെടൂ।
Verse 3
इस समय मुझे ऐसे किसी मनुष्यका पता नहीं है, जो मेरा सारथि बन सके। मैं युद्धके लिये प्रस्थान करूँगा, अत: शीघ्र मेरे लिये किसी योग्य सारथिकी तलाश करो ।।
ഉത്തരൻ പറഞ്ഞു—ഇപ്പോൾ എനിക്ക് സാരഥിയാകാൻ കഴിയുന്ന ഒരാളെയും ഞാൻ അറിയുന്നില്ല. ഞാൻ യുദ്ധത്തിനായി പുറപ്പെടുകയാണ്; അതിനാൽ വേഗം എനിക്ക് യോഗ്യനായ ഒരു സാരഥിയെ തേടുക. മുമ്പ് തുടർച്ചയായി ഇരുപത്തിയെട്ട് രാത്രികൾ—അല്ലെങ്കിൽ ഒടുവിൽ പൂർണ്ണ ഒരു മാസം—നീണ്ട ആ മഹായുദ്ധത്തിൽ എന്റെ സാരഥി അവിടെ തന്നെ വധിക്കപ്പെട്ടു।
Verse 4
स लभेयं यदा त्वन्यं हययानविदं नरम् । त्वरावानद्य यात्वाहं समुच्छितमहाध्वजम्
കുതിരകളെ ഓടിക്കാനും രഥം കൈകാര്യം ചെയ്യാനും നിപുണനായ മറ്റൊരു പുരുഷനെ എനിക്ക് ലഭിച്ചാൽ, ഞാൻ ഇന്നുതന്നെ മഹാവേഗത്തിൽ ഉയർന്ന ഉയർന്ന മഹാധ്വജങ്ങളാൽ അലങ്കൃതമായ ശത്രുസേനയിൽ കുതിച്ചുകയറി, എന്റെ ആയുധപ്രതാപത്തോടെ കൗരവരെ നിർവീര്യരാക്കി പരാജയപ്പെടുത്തി മുഴുവൻ ഗോധനവും തിരികെ കൊണ്ടുവരും.
Verse 5
विगाहा[ तत् परानीकं गजवाजिरथाकुलम् । शस्त्रप्रतापनिर्वीर्यान् कुरून् जित्वा5डनये पशून्
കുതിരകളെ ഓടിക്കുന്നതിൽ നിപുണനായ മറ്റൊരു പുരുഷനെ എനിക്ക് ലഭിച്ചാൽ, ഞാൻ ഉടൻ തന്നെ മഹാവേഗത്തിൽ ആ ശത്രുസേനയിൽ കുതിച്ചുകയറും—ആനകളും കുതിരകളും രഥങ്ങളും നിറഞ്ഞതും ഉയർന്ന മഹാധ്വജങ്ങളാൽ അലങ്കൃതവുമായ അതിൽ; എന്റെ ശസ്ത്രപ്രതാപത്തോടെ കുരുക്കളെ നിർവീര്യരാക്കി ജയിച്ച് മുഴുവൻ ഗോധനവും തിരികെ കൊണ്ടുവരും.
Verse 6
दुर्योधनं शान्तनवं कर्ण वैकर्तनं कृपम् । द्रोणं च सह पुत्रेण महेष्वासानू समागतान्
ഇവിടെ സമാഗമിച്ചിരിക്കുന്ന ഈ മഹാധനുർധരരെ—ദുര്യോധനൻ, ശാന്തനുവംശജനായ ഭീഷ്മൻ, വൈകർത്തനൻ കർണൻ, കൃപൻ, പുത്രനോടുകൂടിയ ദ്രോണൻ—ഞാൻ യുദ്ധത്തിൽ അത്യന്തം ഭീതിയിലാഴ്ത്താൻ കഴിയും; ഈ നിമിഷം തന്നേ എന്റെ ഗോധനം തിരികെ കൊണ്ടുവരാനും കഴിയും.
Verse 7
वित्रासयित्वा संग्रामे दानवानिव वज्रभृत् । अनेनैव मुहूर्तेन पुनः प्रत्यानये पशून्
വജ്രധാരിയായ ഇന്ദ്രൻ ദാനവരെ ഭീതിയിലാഴ്ത്തുന്നതുപോലെ, ഞാൻ യുദ്ധത്തിൽ അവരെ വിറപ്പിച്ച് ഈ മുഹൂർത്തത്തിൽ തന്നേ വീണ്ടും ഗോധനം തിരികെ കൊണ്ടുവരും.
Verse 8
शून्यमासाद्य कुरव: प्रयान्त्यादाय गोधनम् | कि नु शक््यं मया कर्तु यदहं तत्र नाभवम्
സ്ഥലം ശൂന്യമെന്ന് കണ്ട കൌരവർ ഗോധനം എടുത്തുകൊണ്ട് പോകുന്നു. എന്നാൽ അപ്പോൾ ഞാൻ അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നില്ലെങ്കിൽ, ഇപ്പോൾ ഞാൻ എന്ത് ചെയ്യാൻ കഴിയും?
Verse 9
पश्येयुरद्य मे वीर्य कुरवस्ते समागता: । कि नु पार्थोडर्जुन: साक्षादयमस्मान् प्रबाधते
ഇപ്പോൾ കൗരവർ ഇവിടെ എത്തിയിരിക്കുന്നതിനാൽ, ഇന്ന് അവർ എന്റെ വീര്യം കാണട്ടെ. പിന്നെ അവർ തീർച്ചയായും പറയും—“ഇവൻ സാക്ഷാൽ കുന്തീപുത്രൻ പാർത്ഥ അർജുനനോ, നമ്മെ ഇത്ര കഠിനമായി പീഡിപ്പിക്കുന്നവൻ?”
Verse 10
वैशम्पायन उवाच श्रुत्वा तदर्जुनो वाक्यं राज्ञ: पुत्रस्य भाषत: । अतीतसमये काले प्रियां भार्यामनिन्दिताम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—രാജപുത്രൻ ഉത്തരൻ പറഞ്ഞ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ, എല്ലാ കാര്യങ്ങളിലും നിപുണനായ അർജുനൻ അത്യന്തം സന്തോഷിച്ചു. കാരണം നിശ്ചിതകാലം അപ്പോഴേക്കും കഴിഞ്ഞിരുന്നു; അതിനാൽ സാഹചര്യത്തിന് യോജിച്ചും വിവേകപൂർവകവുമായ നടപടിക്കായി തന്റെ നിന്ദാരഹിതയായ പ്രിയഭാര്യയെ ഏകാന്തത്തിൽ വിളിപ്പിച്ചു.
Verse 11
द्रुपदस्य सुतां तन्वीं पाउचालीं पावकात्मजाम् | सत्यार्जवगुणोपेतां भर्तु: प्रियहिते रताम्
ദ്രുപദന്റെ പുത്രി—പാഞ്ചാലി, പവിത്ര അഗ്നിയിൽ നിന്നു ജനിച്ച സുന്ദരാംഗിയായ ദ്രൗപദി—സത്യവും ആർജവവും തുടങ്ങിയ ഗുണങ്ങളാൽ സമ്പന്ന, ഭർത്താവിന് പ്രിയവും ഹിതവും വരുത്തുന്നതിൽ നിരത—(അവളോടെയാണ് അർജുനൻ സംസാരിച്ചത്).
Verse 12
उवाच रहसि प्रीतः कृष्णां सर्वार्थकोविद: । उत्तरं ब्रृहि कल्याणि क्षिप्रं मद्गबघनादिदम्
ഹൃദയം നിറഞ്ഞ സന്തോഷത്തോടെ, എല്ലാകാര്യങ്ങളിലും നിപുണനായ അർജുനൻ ഏകാന്തത്തിൽ കൃഷ്ണയെ (ദ്രൗപദിയെ) അഭിസംബോധന ചെയ്തു—“കല്യാണി! എന്റെ വചനമായി ഇത് വേഗം ഉത്തരനോട് പറയുക.”
Verse 13
अयं वै पाण्डवस्यासीत् सारथि: सम्मतो दृढ: । महायुद्धेषु संसिद्ध: स ते यन््ता भविष्यति
ഇവൻ പാണ്ഡവന്റെ സാരഥിയായിരുന്നു—ദൃഢനും മാന്യനും മഹായുദ്ധങ്ങളിൽ തെളിഞ്ഞവനും. ഇവൻ തന്നെയാകും നിനക്കും രഥസാരഥി.
Verse 14
“यह बृहन्नला पाण्डुनन्दन अर्जुनका सुदृढ़ एवं प्रिय सारथि रह चुका है। उसने बड़े-बड़े युद्धोंमें सफलता प्राप्त की है। वह तुम्हारा सारथि हो जायगा” ।।
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ജനമേജയാ! ഉത്തരൻ സ്ത്രീകളുടെ ഇടയിൽ ഇരുന്ന്, സ്വയം താരതമ്യം ചെയ്തു അർജുനന്റെ പേര് വീണ്ടും വീണ്ടും ഉച്ചരിച്ച് വീമ്പിളക്കുകയായിരുന്നു. ബീഭത്സു (അർജുനൻ) എന്ന നാമത്തിന്റെ ഈ നിരന്തര പരാമർശം പാഞ്ചാലി (ദ്രൗപദി) സഹിച്ചില്ല.
Verse 15
अथैनमुपसंगम्य स्त्रीमध्यात् सा तपस्विनी । व्रीडमानेव शनकैरिदं वचनमत्रवीत्,वह तपस्विनी स्त्रियोंके बीचसे उठकर उत्तरके समीप आयी और लजाती हुई-सी धीरे- धीरे इस प्रकार बोली--
അപ്പോൾ ആ തപസ്വിനി സ്ത്രീകളുടെ ഇടയിൽ നിന്ന് എഴുന്നേറ്റ് അവന്റെ സമീപത്തേക്ക് ചെന്നു; ലജ്ജാഭാവം നിറഞ്ഞവളെന്നപോലെ പതുക്കെ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
Verse 16
योडसौ बृहद्वारणाभो युवा सुप्रियदर्शन: । बृहन्नलेति विख्यात: पार्थस्यासीत्ू स सारथि:
രാജകുമാരാ! മഹാഗജത്തെപ്പോലെ ദൃഢനും യുവാവും സുന്ദരനും ദർശനസുഖകരനും ആയ, ‘ബൃഹന്നലാ’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധനായ ഈയാൾ മുമ്പ് പാർഥൻ (അർജുനൻ)ന്റെ സാരഥിയായിരുന്നു.
Verse 17
धनुष्यनवरश्नलासीत् तस्य शिष्यो महात्मन: । दृष्टपूर्वो मया वीर चरन्त्या पाण्डवान् प्रति
വീരാ! ഇയാൾ ആ മഹാത്മാവിന്റെ ശിഷ്യനാണ്; ധനുസ്സിന്റെ നാരും കെട്ടുകളും ഘടിപ്പിക്കുകയും കൈകാര്യം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്നതിൽ നിപുണൻ. പാണ്ഡവരുടെ ഇടയിൽ സഞ്ചരിച്ചിരുന്നപ്പോൾ ഞാൻ ഇയാളെ മുമ്പ് കണ്ടിട്ടുണ്ട്.
Verse 18
यदा तत् पावको दावमदहत् खाण्डवं महत् | अर्जुनस्य तदानेन संगृहीता हयोत्तमा:
അഗ്നിദേവൻ ദാവാനലരൂപം ധരിച്ചു മഹത്തായ ഖാണ്ഡവവനം ദഹിപ്പിച്ചപ്പോൾ, അന്നേ സമയം ഇയാളാണ് അർജുനന്റെ ഉത്തമാശ്വങ്ങളുടെ കുതിരക്കയറുകൾ പിടിച്ച് നിയന്ത്രിച്ചത്.
Verse 19
तेन सारथिना पार्थ: सर्वभूतानि सर्वश: । अजयतू् खाण्डवप्रस्थे न हि यन्तास्ति तादृश:
ആ സാരഥിയുടെ സഹായത്താൽ പാർത്ഥൻ (അർജുനൻ) ഖാണ്ഡവപ്രസ്ഥത്തിൽ എല്ലാദിക്കുകളിലുമുള്ള സകല ജീവികളെയും ജയിച്ചിരുന്നു; അതിനാൽ അവനോടു തുല്യനായ മറ്റൊരു സാരഥിയില്ല।
Verse 20
उत्तर उवाच सैरन्ध्रि जानासि तथा युवानं नपुंसको नैव भवेद् यथासौ । अहं न शकनोमि बृहन्नलां शुभे वक्तुं स्वयं यच्छ हयान् ममेति वै
ഉത്തരൻ പറഞ്ഞു—സൈരന്ധ്രീ! ഈ യുവാവ് അത്തരം ഗുണങ്ങളാൽ സമ്പന്നനായതിനാൽ അവൻ നപുംസകനാകാൻ ഇടയില്ലെന്ന് നീ നന്നായി അറിയുന്നു. അതിനാൽ നീ അവനോട് പറഞ്ഞാൽ അതു യുക്തമാണ്. ശുഭേ! ‘എന്റെ കുതിരകളുടെ കയറുകൾ നീ കൈകാര്യം ചെയ്യുക’ എന്ന് ഞാൻ സ്വയം ബൃഹന്നലയോട് പറയാൻ കഴിയില്ല।
Verse 21
द्रौपहुुवाच येयं कुमारी सुश्रोणी भगिनी ते यवीयसी । अस्या: स वीर वचन करिष्यति न संशय:
ദ്രൗപദി പറഞ്ഞു—വീരാ! ഈ സുന്ദരകടി ഉള്ള കന്യക നിന്റെ ഇളയ സഹോദരി ഉത്തരയാണ്. അവളുടെ വാക്ക് അവൻ തീർച്ചയായും അനുസരിക്കും; സംശയമില്ല।
Verse 22
यदि वै सारथि: स स्यात् कुरून् सर्वान् न संशय: । जित्वा गाश्न समादाय ध्रुवमागमनं भवेत्
അവൻ സാരഥിയായാൽ, സംശയമില്ലാതെ അവൻ എല്ലാ കുരുക്കളെയും ജയിച്ച്, പശുക്കളെയും തിരികെ പിടിച്ച്, നിങ്ങളുടെ ഈ നഗരത്തിലേക്കുള്ള മടങ്ങിവരവ് തീർച്ചയായിരിക്കും।
Verse 23
एवमुक्त: स सैरन्ध्र्या भगिनीं प्रत्यभाषत । गच्छ त्वमनवद्याज्ञि तामानय बृहन्नलाम्,सैरन्ध्रीके ऐसा कहनेपर उत्तर अपनी बहिनसे बोला--निर्दोष अंगोंवाली उत्तरे! जाओ, उस बृहन्नलाको बुला ले आओ”
സൈരന്ധ്രീ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ഉത്തരൻ തന്റെ സഹോദരിയോട് പറഞ്ഞു—നിർദോഷാംഗിനീ! നീ പോയി ആ ബൃഹന്നലയെ ഇവിടെ കൊണ്ടുവരിക।
Verse 24
सा क्षात्रा प्रेषिता शीघ्रमगच्छन्नर्तनागृहम् । यत्रास्ते स महाबाहुश्छन्न: सत्रेण पाण्डव:,भाईके भेजनेपर कुमारी उत्तरा शीघ्र नृत्यशालामें गयी, जहाँ पाण्डुनन्दन महाबाहु अर्जुन कपटवेषमें छिपकर रहते थे
സഹോദരന്റെ സന്ദേശപ്രകാരം കുമാരി ഉത്തര വേഗത്തിൽ നൃത്തശാലയിലേക്കു പോയി; അവിടെ പാണ്ഡുനന്ദനനായ മഹാബാഹു അർജുനൻ അജ്ഞാതവാസവ്രതം കാത്ത് വേഷമിട്ട് മറഞ്ഞു പാർത്തിരുന്നു.
Verse 36
इति श्रीमहा भारते विराटपर्वणि गोहरणपर्वणि उत्तरगोग्रहे बृहन्नलासारथ्यकथने षट्त्रिंशो5ध्याय:
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ വിരാടപർവ്വത്തിലെ ഗോഹരണപർവ്വത്തിൽ, ഉത്തരന്റെ ഗോവിമോചനശ്രമവും ബൃഹന്നലയുടെ സാരഥ്യകഥനവും ഉൾക്കൊള്ളുന്ന മുപ്പത്താറാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Frequently Asked Questions
Uttara faces a dharma-sankat between self-preservation through retreat and the kṣatriya obligation to stand firm when the polity’s honor and security are at stake; the chapter evaluates flight as a breach of role-duty under public scrutiny.
Dharma is enacted through steadiness under fear: competence includes emotional regulation, acceptance of responsibility, and willingness to perform a necessary role—even if one is not the primary combatant—within a larger ethical objective.
No explicit phalaśruti appears; the meta-commentary is narrative, with Vaiśaṃpāyana characterizing Uttara’s lament as folly and using the scene to underscore how discernment and composure preserve dharma during crisis.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.