Adhyaya 42
Lokapāla-samāgamaḥ—Arjuna Receives Astras from the World-Guardians (Book 3, Chapter 42)
Upa-parva: Kirātārjunīya / Arjuna’s Penance and the Lokapāla-Encounter Episode (Āraṇyaka-parva context)
Vaiśaṃpāyana reports that after Arjuna’s direct encounter with Pinākī (Śiva) vanishes from sight, Arjuna reflects on the encounter as a completed purpose: he has seen and even touched Tryambaka, interpreting this as divine favor and as confirmation of inner resolve. Immediately thereafter, the Lokapālas arrive in a ceremonially vivid sequence: Varuṇa approaches with aquatic retinues; Kubera arrives with Yakṣas in a radiant aerial conveyance; Yama appears with Pitṛs and beings of mixed embodiment; and Indra comes mounted on Airāvata, praised by Gandharvas and ascetics. Yama addresses Arjuna, identifying him with an ancient identity (Nara) and situating his birth and strength within a cosmic mandate. The discourse frames forthcoming tasks and adversarial realities, then proceeds to formal bestowals: Yama grants an irresistible daṇḍa-astra with full operational protocol (mantra, upacāra, release and withdrawal). Varuṇa grants the Vāruṇa pāśas, described as inescapable bonds with precedent in earlier divine conflicts. Kubera grants the Antardhāna astra (concealment) and a sleep-inducing, enemy-subduing power. Indra consoles Arjuna, declares a major divine work ahead, and instructs preparation for ascent to Svarga, promising further weapons there via Mātali’s chariot. Arjuna worships the assembled Lokapālas with words, water, and fruits; they depart as they came. The chapter closes with Arjuna’s satisfaction and composure, characterized as fulfillment through disciplined acquisition rather than mere spectacle.
Chapter Arc: हिमालय-शिखरों पर तप और चिन्तन में स्थित गुडाकेश अर्जुन के पास अचानक मातलि-युक्त दिव्य रथ का आगमन होता है—मेघ-गर्जना-सा नाद, निर्मल नभ, और स्वर्ग-यात्रा का संकेत। → मातलि बताता है कि स्वयं शतक्रतु इन्द्र ने आदेश दिया है—त्रिदशालय के देव, ऋषि, गन्धर्व और अप्सराएँ अर्जुन को देखने को प्रतीक्षारत हैं। अर्जुन के भीतर संकोच, कर्तव्य-बोध और अलौकिक लोक में प्रवेश की गंभीरता एक साथ उठती है; मार्ग में वह पर्वतराज से विदा लेता है और दिव्य लोकों के संकेत (तारारूप पुण्यात्माएँ) देखता है। → अर्जुन दिव्य रथ पर आरूढ़ होकर स्वर्गलोक की ओर प्रस्थान करता है—मानो सूर्य-सा दीप्तिमान; और मार्ग में मातलि से उन तारारूप पुण्यात्माओं का रहस्य पूछता है, जिससे स्वर्ग-मार्ग का नैतिक-आध्यात्मिक अर्थ उद्घाटित होता है। → पर्वतराज को कृतज्ञता-पूर्वक प्रणाम कर अर्जुन का हिमालय-आश्रय समाप्त होता है; मातलि के मार्गदर्शन में उसका गमन निश्चित हो जाता है और स्वर्ग के द्वारों की ओर कथा स्थिर गति पकड़ती है। → इन्द्र के सभामण्डल में अर्जुन का प्रथम साक्षात्कार और वहाँ होने वाली परीक्षा/वरदान अभी शेष है।
Shlokas
Verse 1
हि आय न [हुक हि २ आम (इन्द्रलोकाभिगमनपर्व) द्विचत्वारिशो< ध्याय: अर्जुनका हिमालयसे विदा होकर मातलिके साथ स्वर्गलोकको प्रस्थान वैशम्पायन उवाच गतेषु लोकपालेषु पार्थ: शत्रुनिबर्हण: । चिन्तयामास राजेन्द्र देवराजरथं प्रति
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—രാജേന്ദ്രാ! ലോകപാലന്മാർ പോയശേഷം ശത്രുനിബർഹണനായ പാർഥൻ ദേവരാജൻ ഇന്ദ്രന്റെ രഥത്തെക്കുറിച്ച് മനസ്സിൽ ചിന്തിച്ചു.
Verse 2
ततश्चिन्तयमानस्य गुडाकेशस्य धीमत: । रथो मातलिसंयुक्त आजगाम महाप्रभ:,निद्राविजयी बुद्धिमान् पार्थके चिन्तन करते ही मातलिसहित महातेजस्वी रथ वहाँ आ गया
അപ്പോൾ ധീമാനായ ഗുഡാകേശൻ (അർജുനൻ) ചിന്തയിൽ ലീനനായിരിക്കെ, മാതലിയോടുകൂടിയ മഹാപ്രഭാവമുള്ള, ദീപ്തമായ രഥം അവിടെ എത്തി।
Verse 3
नभो वितिमिरं कुर्वज्जलदान् पाटयन्निव । दिश: सम्पूरयन् नादैर्महामेघरवोपमै:,वह रथ आकाशको अन्धकारशून्य मेघोंकी घटाको विदीर्ण और महान् मेघकी गर्जनाके समान गम्भीर शब्दसे दिशाओंको परिपूर्ण-सा कर रहा था
ആ രഥം ആകാശത്തെ അന്ധകാരരഹിതമാക്കുന്നതുപോലെയും, മഴമേഘക്കൂട്ടങ്ങളെ പിളർത്തുന്നതുപോലെയും തോന്നി; മഹാമേഘഗർജനയെപ്പോലുള്ള ഗംഭീര നാദത്തോടെ എല്ലാ ദിക്കുകളെയും ശബ്ദംകൊണ്ട് നിറച്ചു।
Verse 4
असय: शक्तयो भीमा गदाश्षोग्रप्रदर्शना: । दिव्यप्रभावा: प्रासाश्न विद्युतश्न महाप्रभा:
ആ രഥത്തിൽ വാളുകൾ, ഭീകരമായ ശക്തികൾ, കാണാൻ തന്നെ ഉഗ്രമായ ഗദകൾ ഉണ്ടായിരുന്നു; ദിവ്യപ്രഭാവമുള്ള പ്രാസങ്ങളും, മിന്നലുപോലെ മഹാതേജസ്സോടെ ജ്വലിക്കുന്ന ആയുധങ്ങളും ഉണ്ടായിരുന്നു।
Verse 5
तथैवाशनयश्वैव चक्रयुक्तास्तुलागुडा: । वायुस्फोटा: सनिर्घाता महामेघस्वनास्तथा
അതുപോലെ ഇടിമിന്നലുപോലുള്ള ക്ഷിപണികളും, ചക്രത്തോടെ എറിയുന്ന ഭാരമേറിയ തൂലാഗുഡങ്ങളും ഉണ്ടായിരുന്നു; അവ പ്രയോഗിക്കുമ്പോൾ വായുവിനെ പിളർത്തി കൂവുന്ന ശബ്ദത്തോടെ പാഞ്ഞുപോയി, ഇടിച്ചിടുമ്പോൾ വജ്രഗർജനപോലെയും മഹാമേഘങ്ങളുടെ ഗംഭീര സ്വരപോലെയും മുഴങ്ങുമായിരുന്നു।
Verse 6
तत्र नागा महाकाया ज्वलितास्या: सुदारुणा: । सिताभ्रकूटप्रतिमा: संहताश्च॒ तथोपला:
അവിടെ അത്യന്തം ഭീകരവും ജ്വലിക്കുന്ന മുഖങ്ങളുമുള്ള മഹാകായ നാഗങ്ങൾ ഉണ്ടായിരുന്നു; കൂടാതെ വെളുത്ത മേഘക്കൂട്ടങ്ങളെപ്പോലെ കൂട്ടിച്ചേർത്ത, യുദ്ധത്തിൽ എറിയാൻ യോജ്യമായ കല്ലുകളുടെ കൂമ്പാരങ്ങളും അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു।
Verse 7
दशवाजिसहस्राणि हरीणां वातरंहसाम् । वहन्ति य॑ नेत्रमुषं दिव्यं मायामयं रथम्,वायुके समान वेगशाली दस हजार श्वेत-पीत रंगवाले घोड़े नेत्रोंमें चकाचौंध पैदा करनेवाले उस दिव्य मायामय रथको वहन करते थे
വായുവിനെപ്പോലെ വേഗമുള്ള, ശ്വേത-പീത വർണ്ണമുള്ള പത്തായിരം കുതിരകൾ കണ്ണുകളെ മിന്നിപ്പിക്കുന്ന ആ ദിവ്യമായ മായാമയ രഥത്തെ വലിച്ചുകൊണ്ടുപോയി.
Verse 8
तत्रापश्यन्महानीलं वैजयन्तं महाप्रभम् | ध्वजमिन्दीवरश्यामं वंशं कनकभूषणम्
അവിടെ അവർ അതിഗാഢ നീലവർണ്ണമുള്ള, മഹാപ്രഭയോടെ ദീപ്തമായ ‘വൈജയന്ത’ എന്ന ഇന്ദ്രധ്വജം പാറുന്നതു കണ്ടു. അതിന്റെ ശ്യാമ-നീല ദീപ്തി നീലത്താമരയുടെ ശോഭയെയും മങ്ങിപ്പിച്ചു. ധ്വജദണ്ഡം മുളയായിരുന്നു; സ്വർണ്ണാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു.
Verse 9
तस्मिन् रथे स्थितं सूतं तप्तहेमविभूषितम् । दृष्टवा पार्थों महाबाहुर्देवमेवान्वतर्कयत्
ആ രഥത്തിൽ ഇരുന്നിരുന്ന സാരഥിയെ—തപ്തസ്വർണ്ണാഭരണങ്ങളാൽ ഭൂഷിതനായവനെ—കണ്ട് മഹാബാഹുവായ പാർഥൻ അവനെ ദേവനെന്നുതന്നെ വിചാരിച്ചു.
Verse 10
तथा तर्कयतस्तस्य फाल्गुनस्याथ मातलि: । संनतः प्रस्थितो भूत्वा वाक्यमर्जुनमब्रवीत्,इस प्रकार विचार करते हुए अर्जुनके सम्मुख उपस्थित हो मातलिने विनीतभावसे कहा
ഇങ്ങനെ ആലോചനയിൽ ആയിരുന്ന ഫാൽഗുനനായ അർജുനന്റെ സമീപം മാതലി വിനയത്തോടെ എത്തി. നമസ്കരിച്ച്, സംസാരിക്കാൻ ഒരുങ്ങി, അർജുനനോട് പറഞ്ഞു.
Verse 11
मातलिस्वाच भो भो: शक्रात्मज श्रीमाउछक्रस्त्वां द्रष्टमिच्छति । आरोहतु भवाज्छीघ्रं रथमिन्द्रस्य सम्मतम्
മാതലി പറഞ്ഞു—“ഹേ ശക്രപുത്രാ, ശ്രീമാനേ! ദേവരാജൻ ഇന്ദ്രൻ നിന്നെ കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ഇത് ഇന്ദ്രന് പ്രിയവും അവൻ അംഗീകരിച്ചതുമായ രഥമാണ്; നീ വേഗത്തിൽ ഇതിൽ आरोഹണം ചെയ്യുക.”
Verse 12
आह माममरश्रेष्ठ: पिता तव शतक्रतुः । कुन्तीसुतमिह प्राप्तं पश्यन्तु त्रिदशालया:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അമരശ്രേഷ്ഠനായ നിന്റെ പിതാവ് ശതക്രതു എന്നോടു പറഞ്ഞു—‘ഇവിടെ എത്തിയ കുന്തീപുത്രനെ കൊണ്ടുവരിക; ത്രിദശലോകത്തിലെ ദേവന്മാർ അവനെ ദർശിക്കട്ടെ.’
Verse 13
एष शक्रः परिवृतो देवैरऋषिगणैस्तथा । गन्धर्वैरप्सरोभिश्र त्वां दिदृक्षु: प्रतीक्षते
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഇതാ ശക്രൻ (ഇന്ദ്രൻ), ദേവന്മാരാലും ഋഷിഗണങ്ങളാലും, ഗന്ധർവന്മാരാലും അപ്സരസ്സുകളാലും ചുറ്റപ്പെട്ട്, നിന്നെ ദർശിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിച്ച് കാത്തിരിക്കുന്നു.
Verse 14
अस्माल्लोकाद् देवलोक॑ पाकशासनशासनात् | आरो ह त्वं मया सार्ध लब्धास्त्र: पुनरेष्यसि,आप देवराजकी आज्ञासे इस लोकसे मेरे साथ देवलोकको चलिये। वहाँसे दिव्यास्त्र प्राप्त करके लौट आइयेगा
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—പാകശാസനൻ (ഇന്ദ്രൻ)യുടെ ആജ്ഞപ്രകാരം ഈ ലോകത്തിൽ നിന്ന് എന്നോടൊപ്പം ദേവലോകത്തിലേക്ക് വരിക. അവിടെ ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങൾ ലഭിച്ച ശേഷം വീണ്ടും മടങ്ങിവരും.
Verse 15
अजुन उवाच मातले गच्छ शीघ्रं त्वमारोहस्व रथोत्तमम् | राजसूयाश्दमेधानां शतैरपि सुदुर्लभम्
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—മാതലി, വേഗം പോകുക. നീ ഈ ഉത്തമ രഥത്തിൽ കയറുക. നൂറുകണക്കിന് രാജസൂയ-അശ്വമേധ യാഗഫലങ്ങളാലും അത്യന്തം ദുർലഭമായതാണ് ഇത്.
Verse 16
अर्जुनने कहा--मातले! आप जल्दी चलिये। अपने इस उत्तम रथपर पहले आप चढ़िये। यह सैकड़ों राजसूय और अश्वमेधयज्ञोंद्वारा भी अत्यन्त दुर्लभ है ।।
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—മാതലി, വേഗം പോകുക; ആദ്യം നീ ഈ ഉത്തമ രഥത്തിൽ കയറുക. നൂറുകണക്കിന് രാജസൂയ-അശ്വമേധ യാഗഫലങ്ങളാലും ഇത് അത്യന്തം ദുർലഭമാണ്. ധാരാളം ദക്ഷിണ നൽകുന്ന, മഹാഭാഗ്യശാലി, യാഗനിഷ്ഠ രാജാക്കന്മാർക്കുപോലും—അഥവാ ദേവന്മാർക്കും ദാനവന്മാർക്കും പോലും—ഈ ശ്രേഷ്ഠ രഥത്തിൽ കയറുക ദുഷ്കരമാണ്.
Verse 17
नातप्ततपसा शक््य एष दिव्यो महारथ: । द्रष्ट वाप्यथवा स्प्रष्टमारोढुं कुत एव च
തപസ്സു ചെയ്തിട്ടില്ലാത്തവന് ഈ ദിവ്യ മഹാരഥം കാണാനും സ്പർശിക്കാനും കഴിയില്ല; പിന്നെ അതിൽ आरोഹണം ചെയ്യുക എന്നത് എത്ര ദൂരമുള്ള കാര്യം!
Verse 18
त्वयि प्रतिछ्ठिते साधो रथस्थे स्थिरवाजिनि । पश्चादहमथारो क्ष्ये सुकृती सत्प्ं यथा
ഹേ സദ്ഗുണസാരഥേ! നീ രഥത്തിൽ ഉറച്ചിരുത്തി സ്ഥിരമായ അശ്വങ്ങളെ നിയന്ത്രണത്തിൽ കൊണ്ടുവന്ന ശേഷം, പുണ്യാത്മാവ് സത്പഥം ആശ്രയിച്ച് അതിൽ മുന്നേറുന്നതുപോലെ, ഞാൻ പിന്നീടു ഈ രഥത്തിൽ आरोഹണം ചെയ്യും.
Verse 19
वैशम्पायन उवाच तस्य तद् वचन श्रुत्वा मातलिः शक्रसारथि: । आरुरोह रथं शीघ्र हयान् येमे च रश्मिभि:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ജനമേജയാ! അർജുനന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട ശക്രന്റെ സാരഥിയായ മാതലി ഉടൻ രഥത്തിൽ കയറി, കയറുകൾ വലിച്ച് അശ്വങ്ങളെ നിയന്ത്രണത്തിലാക്കി.
Verse 20
ततोडर्जुनो हृष्टमना गज्जायामाप्लुत: शुचि: । जजाप जप्यं कौन्तेयो विधिवत् कुरुनन्दन:
അതിനുശേഷം ഹർഷിതമനസ്സോടെ കൗന്തേയനായ അർജുനൻ ഗംഗയിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് ശുദ്ധനായി; പിന്നെ കുരുനന്ദനൻ വിധിപൂർവ്വം ജപിക്കേണ്ട മന്ത്രം ജപിച്ചു.
Verse 21
ततः पितृन् यथान्यायं तर्पयित्वा यथाविधि । मन्दरं शैलराजं तमाप्रष्टमुपचक्रमे,फिर विधिपूर्वक न्यायोचित रीतिसे पितरोंका तर्पण करके विस्तृत शैलराज हिमालयसे विदा लेनेका उपक्रम किया
പിന്നീട് യഥാവിധിയും ന്യായാനുസൃതവുമായി പിതൃന്മാരെ തർപ്പണം ചെയ്ത് തൃപ്തിപ്പെടുത്തി, പർവതരാജനായ മന്ദരനോട് വിടപറയാൻ അദ്ദേഹം ആരംഭിച്ചു.
Verse 22
साधूनां पुण्यशीलानां मुनीनां पुण्यकर्मणाम् । त्वं सदा संश्रय: शैल स्वर्गमार्गाभिकाड्क्षिणाम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ഹേ ഗിരിരാജാ! പുണ്യശീലമുള്ള സാദുക്കൾക്കും പുണ്യകർമ്മമുള്ള മുനിമാർക്കും സ്വർഗ്ഗമാർഗം ആഗ്രഹിക്കുന്ന പുണ്യകർമ്മികൾക്കും നീ എപ്പോഴും മംഗളകരമായ ആശ്രയമാണ്.
Verse 23
त्वत्प्रसादात् सदा शैल ब्राह्मणा: क्षत्रिया विश: । स्वर्ग प्राप्ताश्चरन्ति सम देव: सह गतव्यथा:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ഹേ ഗിരിരാജാ! നിന്റെ കൃപാപ്രസാദം കൊണ്ടു അനേകം ബ്രാഹ്മണരും ക്ഷത്രിയരും വൈശ്യരും സദാ സ്വർഗ്ഗം പ്രാപിച്ച്, വ്യഥാരഹിതരായി ദേവന്മാരോടൊപ്പം അവിടെ വിഹരിക്കുന്നു.
Verse 24
अद्विराज महाशैल मुनिसंश्रय तीर्थवन् | गच्छाम्यामन्त्रयामि त्वां सुखमस्म्युषितस्त्वयि
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ഹേ അദ്രിരാജാ, ഹേ മഹാശൈലമേ! മുനിമാരുടെ ആശ്രയവും തീർത്ഥങ്ങളാൽ അലങ്കൃതവുമായ പർവ്വതമേ! ഞാൻ നിനക്കുമേൽ സുഖമായി വസിച്ചു; അതിനാൽ ആദരത്തോടെ നിന്റെ അനുവാദം വാങ്ങി ഇപ്പോൾ പുറപ്പെടുന്നു.
Verse 25
तव सानूनि कुज्जाश्न नद्यः प्र्रवणानि च । तीर्थानि च सुपुण्यानि मया दृष्टान्यनेकश:,“तुम्हारे शिखर, कुंजवन, नदियाँ, झरने और परम पुण्यमय तीर्थस्थान मैंने अनेक बार देखे हैं
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— നിന്റെ മലഞ്ചരിവുകളും കുഞ്ചവനങ്ങളും നദികളും വെള്ളച്ചാട്ടങ്ങളും, അത്യന്തം പുണ്യമയമായ തീർത്ഥങ്ങളും—ഇവയെല്ലാം ഞാൻ പലവട്ടം കണ്ടിട്ടുണ്ട്.
Verse 26
फलानि च सुगन्धीनि भक्षितानि ततस्तत: । सुसुगन्धाश्च वार्योघास्त्वच्छरीरविनि:सृता:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— സുഗന്ധമുള്ള ഫലങ്ങൾ ഞാൻ വീണ്ടും വീണ്ടും ഭക്ഷിച്ചു; നിന്റെ ശരീരത്തിൽ നിന്നു അത്യന്തം സുഗന്ധമുള്ള ജലപ്രവാഹങ്ങളും ഒഴുകി വന്നു.
Verse 27
शिशुर्यथा पितुरड्के सुसुखं वर्तते नग
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ രാജാവേ! ചെറിയ കുഞ്ഞ് പിതാവിന്റെ മടിയിൽ പൂർണ്ണസുഖത്തോടെ നിർഭയമായി ഇരിക്കുന്നതുപോലെ, ധർമ്മസമ്മതമായ സംരക്ഷണത്തിന്റെ അഭയം ലഭിച്ചവൻ സുരക്ഷയോടെയും സംതൃപ്തിയോടെയും വസിക്കുന്നു; ഇതാണ് രക്ഷാകർത്തൃത്വധർമ്മത്തിന്റെ നയം, വിശ്വാസം ഉണർത്തുന്നതും.
Verse 28
अप्सरोगणसंकीर्णे ब्रह्मघोषानुनादिते
ആ സ്ഥലം അപ്സരസ്സുകളുടെ സംഘങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞിരുന്നു; ബ്രാഹ്മണീയ പവിത്രഘോഷങ്ങൾ അവിടെ മുഴങ്ങിക്കൊണ്ടിരുന്നു.
Verse 29
एवमुकक््त्वार्जुन: शैलमामन्त्रय परवीरहा
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശേഷം, പരവീരഹനായ അർജുനൻ പർവ്വതത്തെ വിധിപൂർവ്വം അഭിവാദ്യം ചെയ്ത് വിടപറഞ്ഞു.
Verse 30
स तेनादित्यरूपेण दिव्येनाद्भुतकर्मणा
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ പരമബുദ്ധിമാനായ കുരുനന്ദനൻ അർജുനൻ അത്യന്തം ഹർഷത്തോടെ, സൂര്യസ്വരൂപവും ദിവ്യവും അത്ഭുതകർമ്മ-ഗതിയുമുള്ള ആ രഥത്തിൽ ഊർദ്ധ്വദിശയിൽ പുറപ്പെട്ടു. ക്രമേണ ആ ധർമ്മാത്മാവായ വീരൻ മനുഷ്യരുടെ ദൃഷ്ടിപഥം കടന്നുപോയി.
Verse 31
ऊर्ध्वमाचक्रमे धीमान् प्रहृष्ट: कुरुनन्दन: । सो<दर्शनपथं यातो मर्त्यानां धर्मचारिणाम्
പ്രഹൃഷ്ടനായ ധീമാൻ കുരുനന്ദനൻ ഊർദ്ധ്വമായി आरोഹണം തുടങ്ങി; ധർമ്മം അനുഷ്ഠിക്കുന്ന മർത്ത്യരുടെ ദൃഷ്ടിയിൽ നിന്ന് അവൻ ക്രമേണ അദർശനപഥത്തിലേക്ക് മറഞ്ഞുപോയി.
Verse 32
ददर्शाद्भधुतरूपाणि विमानानि सहस्रश: । न तत्र सूर्य: सोमो वा द्योतते न च पावक:
കൂടുതൽ ഉയർന്ന് അദ്ദേഹം ആയിരക്കണക്കിന് അത്ഭുത വിമാനം കണ്ടു. അവിടെ സൂര്യനും ചന്ദ്രനും പ്രകാശിക്കുന്നില്ല; അഗ്നിയുടെ തേജസ്സും അവിടെ ഉപകാരപ്പെടുന്നില്ല.
Verse 33
स्वयैव प्रभया तत्र द्योतन्ते पुण्यलब्धया । तारारूपाणि यानीह दृश्यन्ते द्युतिमन्ति वै
അവിടെ സ്വർഗ്ഗവാസികൾ തങ്ങളുടെ പുണ്യകർമ്മഫലമായി ലഭിച്ച സ്വപ്രഭയാൽ തന്നേ ദീപ്തിമാന്മാരാകുന്നു. ഇവിടെ ദൂരത്ത് നക്ഷത്രരൂപമായി കാണപ്പെടുന്ന ജ്യോതിമയ രൂപങ്ങൾ യഥാർത്ഥത്തിൽ അവരുതന്നെ.
Verse 34
दीपवद् विप्रकृष्टत्वात् तनूनि सुमहान्त्यपि । तानि तत्र प्रभास्वन्ति रूपवन्ति च पाण्डव:
ദൂരം കാരണം അത്യന്തം മഹത്തായ ദേഹങ്ങളും ദീപംപോലെ ചെറുതായി തോന്നുന്നു. അവിടെ ആ രൂപവാന്മാരായ സത്തകൾ സ്വപ്രഭയാൽ തന്നേ പ്രകാശിക്കുന്നു—പാണ്ഡവൻ അവയെ കണ്ടു.
Verse 35
ददर्श स्वेषु धिष्ण्येषु दीप्तिमन्त: स्वयार्चिषा । तत्र राजर्षय: सिद्धा वीराश्व निहता युधि
സ്വസ്വ ധിഷ്ണ്യങ്ങളിൽ നിലകൊണ്ട് സ്വയജ്യോതിസ്സാൽ ദീപ്തിമാന്മാരായ ദിവ്യജനങ്ങളെ അദ്ദേഹം കണ്ടു. അവിടെ സിദ്ധരായ രാജർഷികളും, യുദ്ധത്തിൽ വീണു ആ ലോകങ്ങൾ പ്രാപിച്ച വീരന്മാരും വസിച്ചിരുന്നു.
Verse 36
तपसा च जित स्वर्ग सम्पेतु: शतसड्घश: । गन्धर्वाणां सहस्राणि सूर्यज्वलिततेजसाम्
തപസ്സാൽ സ്വർഗ്ഗം ജയിച്ച തപസ്വികളുടെ നൂറുകണക്കിന് സംഘങ്ങൾ അവിടേക്ക് എത്തിക്കൊണ്ടിരുന്നു. സൂര്യനെപ്പോലെ ജ്വലിക്കുന്ന തേജസ്സുള്ള ആയിരക്കണക്കിന് ഗന്ധർവന്മാരും അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു.
Verse 37
गुहाकानामृषीणां च तथैवाप्सरसां गणान् | लोकानात्मप्रभान् पश्यन् फाल्गुनो विस्मयान्वित:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഫാൽഗുനൻ (അർജുനൻ) ഗുഹ്യകരുടെയും ഋഷിമാരുടെയും അപ്സരസ്സുകളുടെ സംഘങ്ങളെയും, സ്വയംപ്രഭയായി ദീപ്തമാകുന്ന അവരുടെ ലോകങ്ങളെയും കണ്ടപ്പോൾ അത്യന്തം വിസ്മയഭരിതനായി.
Verse 38
पप्रच्छ मातलिं प्रीत्या स चाप्येनममुवाच ह । एते सुकृतिन:ः पार्थ स्वेषु धिष्ण्येष्ववस्थिता:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അർജുനൻ സ്നേഹത്തോടെ മാതലിയോട് ചോദിച്ചു; മാതലി അവനോട് പറഞ്ഞു—“ഹേ പാർഥാ, ഇവർ സുകൃതികൾ; ഓരോരുത്തരും തങ്ങളുടെ തങ്ങളുടെ നിയത ദിവ്യസ്ഥാനങ്ങളിൽ വസിക്കുന്നു.”
Verse 39
ततो<पश्यत् स्थितं द्वारि शुभं वैजयिनं गजम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അതിനുശേഷം അവൻ വാതിലിൽ നിലകൊണ്ടിരുന്ന ശുഭവും വിജയപ്രതീകവുമായ ആനയെ കണ്ടു.
Verse 40
ऐरावतं चतुर्दन्तं कैलासमिव शृद्धिणम् । स सिद्धमार्गमाक्रम्य कुरुपाण्डवसत्तम:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—കുരു-പാണ്ഡവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ അർജുനൻ നാലുദന്തനായ ഐരാവതത്തെ കണ്ടു; അനേകം ശിഖരങ്ങളാൽ അലങ്കൃതമായ കൈലാസപർവ്വതംപോലെ അത് തോന്നി; പിന്നെ അവൻ സിദ്ധന്മാർ സഞ്ചരിക്കുന്ന മാർഗ്ഗത്തിലേക്ക് കടന്നു.
Verse 41
व्यरोचत यथापूर्व मान्धाता पार्थिवोत्तम: । अभिचक्राम लोकान् स राज्ञां राजीवलोचन:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—പൂർവ്വകാലത്ത് രാജശ്രേഷ്ഠനായ മാൻധാതാ എങ്ങനെ ദീപ്തനായിരുന്നുവോ, അതുപോലെ രാജീവലോചനനായ അർജുനനും ദീപ്തനായി; പിന്നെ അവൻ ധർമ്മാത്മരാജാക്കന്മാരുടെ ലോകങ്ങളിൽ സഞ്ചരിച്ചു.
Verse 42
एवं स संक्रमंस्तत्र स्वर्गलोके महायशा: । ततो ददर्श शक्रस्य पुरीं ताममरावतीम्
ഇങ്ങനെ മഹായശസ്സുള്ള പാർത്ഥൻ സ്വർഗ്ഗലോകത്തിൽ സഞ്ചരിച്ചുകൊണ്ട് മുന്നോട്ട് ചെന്നപ്പോൾ, ശക്രന്റെ ആ പുരി—അമരാവതി—അവൻ ദർശിച്ചു।
Verse 263
अमृतास्वादनीया मे पीता: प्रस्रवणोदका: । 'यहाँके विभिन्न स्थानोंसे सुगन्धित फल लेकर भोजन किये हैं। तुम्हारे शरीरसे प्रकट हुए परम सुगन्धित प्रचुर जलका सेवन किया है। तुम्हारे झरनेका अमृतके समान स्वादिष्ट जल मैंने प्रतिदिन पान किया है
ഞാൻ നിന്റെ ഉറവകളിലെ ജലം പാനം ചെയ്തിരിക്കുന്നു—അമൃതസമമായ മധുരമുള്ളത്. നിന്റെ ദേഹത്തിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്ന അത്യന്തം സുഗന്ധമുള്ള സമൃദ്ധജലം ഞാൻ ദിനംപ്രതി കുടിച്ചു।
Verse 273
तथा तवाड्के ललितं शैलराज मया प्रभो । 'प्रभो नगराज! जैसे शिशु अपने पिताके अंकमें बड़े सुखसे रहता है, उसी प्रकार मैंने भी तुम्हारी गोदमें आमोदपूर्वक क्रीड़ाएँ की हैं
പ്രഭോ, ശൈലരാജാ! ശിശു പിതാവിന്റെ മടിയിൽ മഹാസുഖത്തോടെ പാർക്കുന്നതുപോലെ, ഞാനും നിന്റെ മടിയിൽ ആനന്ദത്തോടെ കളിച്ചു।
Verse 283
सुखमस्म्युषित: शैल तव सानुषु नित्यदा । 'शैलराज! अप्सराओंसे व्याप्त और वैदिक मन्त्रोंके उच्चघोषसे प्रतिध्वनित तुम्हारे शिखरों पर मैंने प्रतिदिन बड़े सुखसे निवास किया है”
ശൈലരാജാ! അപ്സരസ്സുകൾ നിറഞ്ഞും വൈദിക മന്ത്രോച്ചാരണങ്ങളുടെ മഹാഘോഷം മുഴങ്ങിയും പ്രതിധ്വനിക്കുന്ന നിന്റെ ശിഖരങ്ങളിൽ ഞാൻ ദിനംപ്രതി മഹാസുഖത്തോടെ വസിച്ചു।
Verse 293
आरुरोह रथं दिव्यं द्योतयन्निव भास्कर: । ऐसा कहकर शत्रुवीरोंका संहार करनेवाले अर्जुन शैलराजसे आज्ञा माँगकर उस दिव्य रथको देदीप्यमान करते हुए-से उसपर आखरूढ़ हो गये
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ശത്രുവീരസംഹാരിയായ അർജുനൻ ശൈലരാജനോട് അനുമതി ചോദിച്ച് ആ ദിവ്യരഥത്തിൽ കയറി; അത് തേജസ്സാൽ ജ്വലിക്കുന്നതുപോലെ—സൂര്യൻ സർവ്വദിക്കുകളെയും പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ—തോന്നി।
Verse 383
तान् दृष्टवानसि विभो तारारूपाणि भूतले । अर्जुनने प्रसन्नतापूर्वक मातलिसे उनके विषयमें पूछा
വിഭോ! ഭൂതലത്തിൽ നിങ്ങൾ അവരെ നക്ഷത്രരൂപത്തിൽ ദീപ്തിമാന്മാരായി കണ്ടിരുന്നു. അർജുനൻ പ്രസന്നതയോടെ മാതലിയോട് അവരുടെ കാര്യത്തിൽ ചോദിച്ചപ്പോൾ മാതലി പറഞ്ഞു—കുന്തീകുമാരാ! ഇവരാണ് ആ പുണ്യാത്മപുരുഷന്മാർ; അവർ തങ്ങളുടെ തങ്ങളുടെ ലോകങ്ങളിൽ വസിക്കുന്നു. വിഭോ! ഭൂമിയിൽ നിങ്ങൾ നക്ഷത്രരൂപത്തിൽ തിളങ്ങുന്നതായി കണ്ടത് ഇവരെയേയാണ്.
Frequently Asked Questions
How exceptional martial capability should be acquired and used: the chapter insists power must be received through disciplined merit and precise instruction, and deployed only within an articulated duty-framework.
Identity and obligation are framed as cosmically situated: Arjuna is reminded of an antecedent, higher role (Nara) and is directed to treat forthcoming engagements as mandated responsibility rather than personal hostility.
While no explicit phalaśruti formula is stated, the closing characterization—Arjuna as ‘labdhāstra’ and ‘kṛtārtha’—functions as an implicit result-marker: disciplined pursuit culminating in authorized capacity and inner completion.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.