Adhyaya 147
Bhīmasena–Hanūmān Saṃvāda: The Tail Test and the Divine Path
Upa-parva: Hanūmad-Bhīma-Saṃvāda (Encounter of Bhīmasena and Hanūmān)
Vaiśaṃpāyana narrates Bhīma’s approach to a path blocked by an aged monkey. Bhīma identifies himself as a Kaurava of the Soma line, Pāṇḍava, and son of Vāyu, and demands passage. The monkey—Hanūmān, also Vāyu’s son—refuses and warns of harm, claiming weakness from age and illness, inviting Bhīma to step over him. Bhīma declines to disrespect the indwelling Paramātman and proposes instead to move past with due regard; tensions rise as Bhīma boasts of parity with the famed Hanūmān who crossed the ocean for Rāma’s cause. Hanūmān requests clarification about this Hanūmān; Bhīma recounts the Rāmāyaṇa feat. When Bhīma threatens enforcement, Hanūmān asks him merely to lift his tail aside. Bhīma attempts repeatedly—first casually, then with full exertion—but cannot move it, becoming ashamed. He then bows, apologizes for harsh speech, and asks the monkey’s true identity. Hanūmān reveals himself, recounts his role with Sugrīva and Rāma, the search for Sītā, the ocean-leap, and Rāma’s reign, explaining that he blocks the way because it is a divine path not meant for humans and that Bhīma’s destination lies nearby by another route.
Chapter Arc: वन में दिव्य सुगन्ध से भरा सहस्रपत्र, अर्क-प्रभा-सा कमल (सौगन्धिक) वायु के वेग से आकर धरती पर गिरता है; द्रौपदी उसे देखती है और उसका मन उसी क्षण उस अलौकिक गन्ध में बँध जाता है। → द्रौपदी भीमसेन को वह पुष्प भेंट कर वैसी ही और पुष्प लाने का आग्रह करती है; भीम प्रतिज्ञा-सा भाव लेकर कदलीषण्ड की ओर बढ़ता है, जहाँ मार्ग में विचित्र, उग्र और अर्ध-मानवीय रक्षक-प्राणी (राक्षस/यक्ष-स्वरूप) का सामना होता है—उसकी देह-रचना, लाल आँखें, ताम्र-वर्ण मुख, चल भौंहें और ध्वज-सी उठी पूँछ/चिह्न भय और कौतूहल दोनों जगाते हैं। → रक्षक भीम को रोककर हित-वचन देता है—‘भक्ष्य ग्रहण कर लौट जाओ, व्यर्थ वध न पाओ’; पर भीम अपने बाहुबल और द्रौपदी के आग्रह से प्रेरित होकर बाधा नहीं मानता और कदलीवन में उग्र वेग से प्रवेश कर हाथियों को हाथियों से, सिंहों को सिंहों से भिड़ाता हुआ दिशाएँ शब्द से भर देता है। → भीम का पराक्रम वन-प्राणियों और रक्षक-शक्ति पर अपना प्रभाव जमाता है; वह भय, ग्लानि या सम्भ्रम के बिना आगे बढ़ता है और सौगन्धिक पुष्प-प्राप्ति के लिए मार्ग प्रशस्त करता है—द्रौपदी की इच्छा अब केवल आग्रह नहीं, एक अभियान का हेतु बन जाती है। → भीम के कदलीषण्ड-प्रवेश के साथ यह संकेत रह जाता है कि आगे उसे किस दिव्य/अतिमानवीय शक्ति से निर्णायक साक्षात्कार होगा और क्या पुष्प-लालसा किसी बड़े धर्म-संकट का द्वार बनेगी।
Shlokas
Verse 1
६:22...8 #::3:.7 (_) मा अल - गौके समान एक प्रकारका जंगली पशु
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അവിടെ ആ പുരുഷസിംഹന്മാരായ വീരർ പരമശുചിത്വത്തിൽ സ്ഥാപിതരായി, ധനഞ്ജയൻ (അർജുനൻ) ദർശിക്കണമെന്ന ആഗ്രഹത്തോടെ ആറു രാത്രികൾ പാർത്തു.
Verse 2
द्रौपदीका भीमसेनको सौगन्धिक पुष्प भेंट करके वैसे ही और पुष्प लानेका आग्रह ततः पूर्वोत्तरे वायु: प्लवमानो यदृच्छया । सहस्रपत्रमर्काभं दिव्यं पद्ममुपाहरत्
അതിനുശേഷം ഈശാന ദിക്കിൽ നിന്നു ഒഴുകിവന്ന കാറ്റ് യാദൃച്ഛികമായി സൂര്യസമപ്രഭയുള്ള സഹസ്രദളങ്ങളുള്ള ഒരു ദിവ്യപദ്മം കൊണ്ടുവന്ന് അവിടെ വെച്ചു.
Verse 3
तदवैक्षत पाञ्चाली दिव्यगन्धं॑ मनोरमम् । अनिलेनाहतं भूमौ पतितं जलजं शुचि
ജനമേജയാ! പാഞ്ചാലി ദ്രൗപദി ദിവ്യസുഗന്ധമുള്ള മനോഹരമായ ആ പദ്മം കണ്ടു—കാറ്റിന്റെ പ്രഹരത്തിൽ ഭൂമിയിൽ വീണുകിടന്ന ആ ജലജപുഷ്പം ശുദ്ധവും ശുഭവും ആയിരുന്നു.
Verse 4
तच्छुभा शुभमासाद्य सौगन्धिकमनुत्तमम् । अतीव मुदिता राजन् भीमसेनमथाब्रवीत्
രാജൻ ജനമേജയാ! ആ ശുഭവും അനുത്തമവുമായ സൗഗന്ധിക പദ്മത്തിനരികെ എത്തി ശുഭലക്ഷണയായ ദ്രൗപദി അത്യന്തം ആനന്ദിച്ചു; പിന്നെ ഭീമസേനനോട് പറഞ്ഞു.
Verse 5
पश्य दिव्यं सुरुचिरं भीम पुष्पमनुत्तमम् । गन्धसंस्थानसम्पन्नं मनसो मम नन्दनम्
“ഭീമാ! നോക്കൂ—ഈ ദിവ്യപുഷ്പം എത്ര മനോഹരവും അനുത്തമവും! സുഗന്ധവും രൂപസൗന്ദര്യവും സമ്പന്നം; ഇത് എന്റെ മനസ്സിനെ ആനന്ദിപ്പിക്കുന്നു. പരന്തപാ! ഞാൻ ഇത് ധർമ്മരാജനു അർപ്പിക്കും; എന്റെ ആഗ്രഹം നിറവേറാൻ ഇതിനെ കാമ്യകവനത്തിലെ ആശ്രമത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോവുക.”
Verse 6
इदं च धर्मराजाय प्रदास्थामि परंतप । हरेदं॑ मम कामाय काम्यके पुनराश्रमे
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— “പരന്തപാ! ഈ പുഷ്പം ഞാൻ ധർമ്മരാജന് സമർപ്പിക്കും. എന്റെ ആഗ്രഹം നിറവേറാൻ ഇതിനെ വീണ്ടും കാമ്യകവനത്തിലെ ആശ്രമത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോ.”
Verse 7
यदि तेऊहं प्रिया पार्थ बहूनीमान्युपाहर । तान्यहं नेतुमिच्छामि काम्यकं पुनराश्रमम्
“പാർത്ഥാ! നീ എന്നെ സത്യമായി പ്രിയമെന്നു കരുതുന്നുവെങ്കിൽ, ഇത്തരത്തിലുള്ള കൂടുതൽ പുഷ്പങ്ങൾ എനിക്കായി കൊണ്ടുവരിക. അവയെ ഞാൻ വീണ്ടും കാമ്യകവനത്തിലെ എന്റെ ആശ്രമത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.”
Verse 8
एवमुक्त्वा शुभापाड़ी भीमसेनमनिन्दिता । जगाम पुष्पमादाय धर्मराजाय तत् तदा
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ഇങ്ങനെ ഭീമസേനനോട് പറഞ്ഞ്, ശുഭനേത്രങ്ങളുള്ള നിന്ദാരഹിതയായ ദ്രൗപദി ആ പുഷ്പം എടുത്തുകൊണ്ട് അതേ നിമിഷം ധർമ്മരാജ യുധിഷ്ഠിരനു നൽകാൻ പുറപ്പെട്ടു.
Verse 9
अभिप्रायं तु विज्ञाय महिष्या: पुरुषर्षभ: । प्रियाया: प्रियकाम: स प्रायाद् भीमो महाबल:,पुरुषशिरोमणि महाबली भीम अपनी प्यारी रानीके मनोभावको जानकर उसका प्रिय करनेकी इच्छासे वहाँसे चल दिये
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— രാജ്ഞിയുടെ മനസ്സിലെ അഭിപ്രായം അറിഞ്ഞ്, പ്രിയയായ അവൾക്കു പ്രിയമായതു ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിച്ച, പുരുഷശ്രേഷ്ഠനായ മഹാബലൻ ഭീമൻ അവിടെ നിന്ന് പുറപ്പെട്ടു.
Verse 10
वातं तमेवाभिमुखो यतस्तत् पुष्पमागतम् | आजिद्दीर्षुर्जगामाशु स पुष्पाण्यपराण्यपि
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ആ പുഷ്പം വന്ന ദിശയിലെ അതേ കാറ്റിനെ അഭിമുഖീകരിച്ച്, ഇത്തരത്തിലുള്ള മറ്റുപുഷ്പങ്ങളും നേടാൻ ആഗ്രഹിച്ച് ഭീമൻ വേഗത്തിൽ അതേ ദിശയിലേക്കു (ഈശാന്യത്തിലേക്കു) പുറപ്പെട്ടു.
Verse 11
रुक्मपृष्ठं धनुर्गृह्म शरांश्वाशीविषोपमान् । मृगराडिव संक्रुद्धः प्रभिन्न इव कुज्जर:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— സ്വർണം പതിച്ച പിൻഭാഗമുള്ള തന്റെ വില്ല് കൈയിലെടുത്ത്, വിഷസർപ്പങ്ങളെപ്പോലെ ഭയങ്കരമായ അമ്പുകളും ഒരുക്കി. പിന്നെ അവൻ നിർഭയമായി മുന്നേറി—ക്രുദ്ധസിംഹംപോലെയും കപോലങ്ങളിൽ നിന്ന് മദധാര ഒഴുകുന്ന മത്തഗജരാജൻപോലെയും।
Verse 12
ददृशु: सर्वभूतानि महाबाणधनुर्धरम् न ग्लानिर्न च वैक्लव्यं न भयं न च सम्भ्रम:
എല്ലാ ജീവികളും അവനെ കണ്ടു—മഹാബാണങ്ങളും വില്ലും ധരിച്ച ആ മഹാധനുർധരനെ. അവനിൽ ക്ഷീണമില്ല, ഹൃദയദൗർബല്യമില്ല, ഭയമില്ല, ആശങ്കയോ ആശയക്കുഴപ്പമോ ഇല്ല।
Verse 13
कदाचिज्जुषते पार्थमात्मजं मातरिश्वन: । महान् धनुष-बाण लेकर जाते हुए भीमसेनको उस समय सब प्राणियोंने देखा। उन वायुपुत्र कुन्ती-कुमारको कभी ग्लानि, विकलता, भय अथवा घबराहट नहीं होती थी ।।
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ഒരിക്കൽ മാതരിശ്വൻ (വായു)ന്റെ പുത്രനും കുന്തിയുടെ കുമാരനുമായ ഭീമസേനൻ മഹാവില്ലും മഹാബാണങ്ങളും ധരിച്ച് പുറപ്പെടുമ്പോൾ എല്ലാ ജീവികളും അവനെ കണ്ടു. ആ വായുപുത്ര വീരനിൽ ഒരിക്കലും ക്ഷീണമില്ല, ഹൃദയദൗർബല്യമില്ല, ഭയമില്ല, കലക്കമില്ല. ദ്രൗപദിക്ക് പ്രിയമാകുന്നതു തേടി, സ്വന്തം ഭുജബലത്തെ ആശ്രയിച്ച്, ഭയവും മോഹവും വിട്ട ആ ബലവാൻ ഭീമൻ മുന്നിലെ ശൈലശിഖരത്തിലേക്ക് കയറി. ആ പർവ്വതം വൃക്ഷങ്ങളും വള്ളികളും കുറ്റിച്ചെടികളും മൂടിയിരുന്നു; അതിന്റെ ശിലാതലം നീലനിറമായിരുന്നു; അവിടെ കിന്നരർ സഞ്ചരിച്ചിരുന്നു. ശത്രുസംഹാരി ഭീമൻ ആ മനോഹരഗിരിയിൽ വിഹരിച്ചു; പലനിറ ധാതുക്കൾ, വൃക്ഷങ്ങൾ, മൃഗങ്ങൾ, പക്ഷികൾ എന്നിവ അതിന്റെ വിചിത്ര ശോഭയെ വർധിപ്പിച്ചു।
Verse 14
व्यपेतभयसम्मोह: शैलमभ्यपतद् बली । स ते ट्रुमलतागुल्मच्छन्नं नीलशिलातलम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ഭയവും മോഹവും വിട്ട ആ ബലവാൻ ഭീമസേനൻ ചാടിക്കയറി പർവ്വതത്തിലേറി. നീലനിറ ശിലാതലമുള്ള ആ പർവ്വതം വൃക്ഷങ്ങളും വള്ളികളും കുറ്റിച്ചെടികളും മൂടിയിരുന്നു. ദ്രൗപദിക്ക് പ്രിയമാകുവാൻ ആഗ്രഹിച്ചു, സ്വന്തം ഭുജബലത്തെ ആശ്രയിച്ച്, ശത്രുസംഹാരി ഭീമൻ ആ മനോഹരമായ ഉയരത്തിൽ വിഹരിച്ചു—അവിടെ കിന്നരർ സഞ്ചരിക്കുന്നതായി പറയപ്പെടുന്നു; പലനിറ ധാതുക്കൾ, വനങ്ങൾ, മൃഗങ്ങൾ, പക്ഷികൾ എന്നിവ അതിന്റെ വൈവിധ്യശോഭയെ വർധിപ്പിച്ചിരുന്നു।
Verse 15
गिरिं चचारारिहर: किन्नराचरितं शुभम् । नानावर्णधरैश्षित्रं धातुद्रुममृगाण्डजै:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ശത്രുസംഹാരി ഭീമൻ കിന്നരർ സഞ്ചരിക്കുന്ന ആ ശുഭപർവ്വതത്തിൽ വിഹരിച്ചു. പലനിറ ധാതുക്കൾ, വൃക്ഷങ്ങൾ, മൃഗങ്ങൾ, പക്ഷികൾ എന്നിവ കൊണ്ട് ആ പർവ്വതം അത്ഭുതകരമായി വൈവിധ്യശോഭയിൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു।
Verse 16
सर्वभूषणसम्पूर्ण भूमेर्भुजमिवोच्छितम् । सर्वत्र रमणीयेषु गन्धमादनसानुषु
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അത് ഭൂമിയുടെ ഉയർന്നുയർന്ന ഭുജംപോലെ, സർവ്വാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കൃതമായി ഉയർന്നു നിന്നു. ഗന്ധമാദനത്തിന്റെ ചരിവുകൾ എല്ലായിടത്തും രമണീയവും മോഹനവുമായിരുന്നു.
Verse 17
सक्तचक्षुरभिप्रायान् हृदयेनानुचिन्तयन् । पुंस्कोकिलनिनादेषु षघट्पदाचरितेषु च
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ദൃഷ്ടി ഉറപ്പിച്ച്, ഹൃദയത്തിൽ തന്റെ അഭിപ്രായം വീണ്ടും വീണ്ടും ചിന്തിച്ചുകൊണ്ട്, ആൺകുയിലുകളുടെ കൂജനത്തിലും തേൻചീറ്റകൾ സഞ്ചരിക്കുന്ന ഇടങ്ങളിലുമാണ് അവന്റെ മനസ്സ് പതിഞ്ഞത്.
Verse 18
बद्धश्रोत्रमनश्षक्षुर्जगामामितविक्रम: । वह देखनेमें ऐसा जान पड़ता था मानो पृथिवीके समस्त आभूषणोंसे विभूषित ऊँचे उठी हुई भुजा हो। गन्धमादनके शिखर सब ओरसे रमणीय थे। वहाँ कोयल पक्षियोंकी शब्दध्वनि हो रही थी और झुंड-के-झुंड भौरे मड़रा रहे थे। भीमसेन उन्हींमें आँखें गड़ाये मन-ही-मन अभिलषित कार्यका चिन्तन करते जाते थे। अमितपराक्रमी भीमके कान
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അമിതവിക്രമനായ ആ വീരൻ ശ്രവണവും മനസ്സും ദൃഷ്ടിയും അവിടെയേയ്ക്ക് ബന്ധിച്ചവനായി—കേട്ടതിലും കണ്ടതിലും ചിന്തിച്ചതിലും ലീനനായി—തന്റെ ലക്ഷ്യസ്ഥാനത്തേക്ക് മുന്നേറി.
Verse 19
गन्धमुद्धतमुद्दामो वने मत्त इव द्विप: । वीज्यमान: सुपुण्येन नानाकुसुमगन्धिना
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—സുഗന്ധത്തിൽ മദിച്ചും ഉന്മത്തമായും അവൻ വനത്തിൽ മദോന്മത്ത ഗജരാജനെപ്പോലെ സഞ്ചരിച്ചു. നാനാവിധ പുഷ്പഗന്ധങ്ങളാൽ പരിമളിച്ച അതിപുണ്യമായ കാറ്റ് അവനെ പंखുപോലെ വീശി തണുപ്പിച്ചു.
Verse 20
पितुः संस्पर्शशीतेन गन्धमादनवायुना । ह्ियमाणश्रम: पित्रा सम्प्रहृष्टटनूरूह:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—പിതാവിന്റെ സ്പർശംപോലെ ശീതളമായ ഗന്ധമാദനവായുവാൽ ഭീമസേനന്റെ ക്ഷീണം അവന്റെ പിതാവായ പവനദേവൻ തന്നെ അകറ്റുന്നതുപോലെ തോന്നി. ആനന്ദത്തിൽ ശരീരത്തിൽ രോമാഞ്ചം പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടു; അവൻ മുന്നോട്ട് നീങ്ങി.
Verse 21
स यक्षगन्धर्वसुरब्रद्मर्षिगणसेवितम् । विलोकयामास तदा पुष्पहेतोररिंदम:
അപ്പോൾ ശത്രുദമനനായ ഭീമസേനൻ ആ പുഷ്പങ്ങൾ നേടുവാൻ യക്ഷന്മാർ, ഗന്ധർവന്മാർ, ദേവന്മാർ, ബ്രഹ്മർഷിഗണങ്ങൾ എന്നിവരാൽ സേവിക്കപ്പെടുന്ന ആ വിശാല പർവതത്തെ ചുറ്റും ദൃഷ്ടിയാൽ നിരീക്ഷിച്ചു।
Verse 22
विषमच्छदैरचितैरनुलिप्त इवाड्गगुलै: । वलिभिर्धातुविच्छेदे: काउ्चनाउ्जनराजतै: । सपक्षमिव नृत्यन्तं पार्श्वलग्नै: पयोधरै:
അസമമായ ഇലക്കൂട്ടം മൂലം അത് വിരലുകൾകൊണ്ട് പുരട്ടിയതുപോലെ തോന്നി; ധാതുപാളികളിലെ വിഭജനത്തിൽ നിന്നുയർന്ന സ്വർണ്ണവർണ്ണം, അഞ്ജനസദൃശ കറുപ്പ്, വെള്ളിപോലെയുള്ള വെളുപ്പ് എന്നീ വരകൾ പൂജാരേഖകളെന്നപോലെ തെളിഞ്ഞു. ഇരുപാർശ്വങ്ങളിലും ചേർന്നു നിന്ന മേഘങ്ങൾ കാരണം ആ ശിഖരം ചിറകുകൾ വീണ്ടെടുത്തു വീണ്ടും നൃത്തം ചെയ്യുന്നപോലെ ശോഭിച്ചു।
Verse 23
मुक्ताहारैरिव चित च्युतै: प्रस्रवणोदकै: । अभिरामदरीकुज्जनिर्सरोदककन्दरम्
പർവതത്തിലെ പ്രസ്രവണങ്ങളിൽ നിന്ന് തുടർച്ചയായി ഒഴുകിയിറങ്ങുന്ന ജലം വഴുതി വീണ മുത്തുമാലകളെപ്പോലെ തോന്നി. അവിടത്തെ താഴ്വരകൾ, കുഞ്ചങ്ങൾ, നീർച്ചാട്ടങ്ങൾ, തടാകങ്ങൾ, ജലധാരകൾ, ഗുഹാകന്ദരങ്ങൾ—എല്ലാം മനോഹരമായിരുന്നു।
Verse 24
अप्सरोनूपुररवै: प्रनृत्तवतरबर्हिणम् । दिग्वारणविषाणाग्रै्धष्टोपलशिलातलम्
അവിടെ അപ്സരസ്സുകളുടെ നൂപുരങ്ങളുടെ മധുരധ്വനിയോടൊപ്പം മനോഹരമായ മയിലുകൾ നൃത്തം ചെയ്തു. ആ പർവതത്തിലെ രത്നശിലാതലങ്ങളിൽ ദിഗ്ഗജങ്ങളുടെ ദന്താഗ്രങ്ങൾ ഉരസിയതുപോലുള്ള അടയാളങ്ങൾ പതിഞ്ഞിരുന്നു।
Verse 25
स्रस्तांशुकमिवाक्षो भ्यैर्निम्नगा नि:सृतैर्जलै: । सशष्पकवलै: स्वस्थैरदूरपरिवर्तिभि:
പർവതത്തിൽ നിന്നിറങ്ങിയ നദിയുടെ അക്ഷോഭ്യമായ ജലം താഴോട്ടു അങ്ങനെ ഒഴുകി—പർവതത്തിന്റെ വസ്ത്രം വഴുതി വീണതുപോലെ. സമീപത്ത് ഭയം അറിയാത്ത ആരോഗ്യവാനായ മാൻകൾ വായിൽ പച്ചപ്പുല്ലിന്റെ കവിളുമായി കൗതുകദൃഷ്ടിയാൽ ഭീമസേനനെ നോക്കി നിന്നു. അപ്പോൾ മനോഹരനേത്രങ്ങളുള്ള വായുപുത്രൻ ഭീമൻ, തന്റെ മഹാവേഗം കൊണ്ട് ലതാകൂട്ടങ്ങളെ ആലയിപ്പിച്ച്, ഹർഷഭരിതഹൃദയത്തോടെ കളിക്കുന്നപോലെ മുന്നോട്ട് നീങ്ങി; പ്രിയ ദ്രൗപദിയുടെ പ്രിയ മനോരഥം നിറവേറ്റുവാൻ അവൻ പൂർണ്ണമായി ഉദ്യതനായിരുന്നു।
Verse 26
भयानभिज्ै्हरिणै: कौतूहलनिरीक्षित: । चालयन्नुरुवेगेन लताजालान्यनेकश:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഭയം അറിയാത്ത മാൻകൂട്ടങ്ങൾ കൗതുകദൃഷ്ടിയോടെ അവനെ നോക്കി. അവൻ മഹാവേഗത്തിൽ മുന്നേറുമ്പോൾ അനവധി ലതാജാലങ്ങൾ ഇളകിമറിഞ്ഞു. വായുപുത്രനായ ശ്രീമാനും ചാരുലോചനനുമായ ഭീമൻ കളിക്കുന്നതുപോലെ ഹർഷഭരിതഹൃദയത്തോടെ മുന്നോട്ട് നീങ്ങി; പ്രിയ ദ്രൗപദിയുടെ പ്രിയ മനോരഥം നിറവേറ്റാൻ പൂർണ്ണമായി ഉദ്യതനായിരുന്നു.
Verse 27
आक्रीडमानो हृष्टात्मा श्रीमान् वायुसुतो ययौ । प्रियामनोरथं कर्तुमुद्यतश्चारुलोचन:
കളിക്കുന്നതുപോലെ ഹർഷിതഹൃദയത്തോടെ ശ്രീമാനായ വായുപുത്രൻ മുന്നോട്ട് നീങ്ങി. ചാരുലോചനനായ ഭീമൻ പ്രിയയുടെ മനോരഥം നിറവേറ്റാൻ പൂർണ്ണമായി ഉദ്യതനായിരുന്നു.
Verse 28
प्रांशु: कनकवर्णाभ: सिंहसंहननो युवा । मत्तवारणविक्रान्तो मत्तवारणवेगवान्
അവൻ അത്യന്തം ഉയരംകൂടിയവൻ; സ്വർണ്ണവർണ്ണപ്രഭയിൽ ദീപ്തൻ; സിംഹത്തെപ്പോലെ സംഹതദേഹബലമുള്ള യുവാവ്. മത്തവാരണത്തിന്റെ ഗർവിത നടപ്പോടെ നീങ്ങുകയും മദോന്മത്ത ഗജരാജനെപ്പോലെ വേഗം കൈവരിക്കുകയും ചെയ്തു.
Verse 29
मत्तवारणताम्राक्षो मत्ततारणवारण: । प्रियपाश्चोपविष्टाभिव्यवित्ताभिविचिष्टितै:
മത്തവാരണത്തെപ്പോലെ അവന്റെ കണ്ണുകൾ താമ്രവർണ്ണചുവപ്പായിരുന്നു; യുദ്ധഭൂമിയിൽ മദോന്മത്ത ആനകളെയും പിന്നോട്ടടക്കാൻ കഴിവുള്ള വീരൻ അവൻ. പ്രിയതമന്റെ സമീപത്ത് ഇരുന്ന യക്ഷ-ഗന്ധർവ യുവതികൾ എല്ലാ ചലനങ്ങളും നിയന്ത്രിച്ച്, തങ്ങളെ അദൃശ്യരാക്കാൻ ശ്രമിച്ചിട്ടും, ഭീമസേനനെ തന്നെയായിരുന്നു നോക്കിക്കൊണ്ടിരുന്നത്; അവർക്കു അവൻ സൗന്ദര്യത്തിന്റെ നവാവതാരമായി തോന്നി. ഇങ്ങനെ പാണ്ഡുനന്ദനനായ ഭീമൻ ഗന്ധമാദനത്തിന്റെ മനോഹര ശിഖരങ്ങളിൽ കളിക്കുന്നതുപോലെ സഞ്ചരിക്കാൻ തുടങ്ങി. ദുര്യോധനൻ ഏല്പിച്ച അനവധി ക്ലേശങ്ങൾ ഓർത്തുകൊണ്ട്, വനവാസിനിയായ ദ്രൗപദിയെ സന്തോഷിപ്പിക്കാൻ അവൻ ഉദ്യതനായി. അവൻ മനസ്സിൽ ചിന്തിച്ചു—“അർജുനൻ സ്വർഗലോകത്തിലേക്ക് പോയിരിക്കുന്നു; ഞാൻ പുഷ്പങ്ങൾ തേടി ഇവിടെ വന്നിരിക്കുന്നു. ഇത്തരത്തിൽ ആര്യ യുധിഷ്ഠിരൻ കാര്യങ്ങൾ എങ്ങനെ നടത്തും? മഹാരാജ യുധിഷ്ഠിരന് നകുല-സഹദേവന്മാരോട് അത്യന്തം സ്നേഹമുണ്ട്; പക്ഷേ അവരുടെ ബലത്തിൽ അവന് വിശ്വാസമില്ല; അതിനാൽ അവരെ വിട്ട് എവിടെയും അയക്കുകയില്ല.” പുഷ്പം വേഗം ലഭിക്കണമെന്ന ആശങ്കയിൽ നരശ്രേഷ്ഠനായ ഭീമൻ ഗരുഡവേഗത്തിൽ മുന്നോട്ട് പാഞ്ഞു; പുഷ്പഭരിതമായ പർവ്വതശിഖരങ്ങളിലേക്കായിരുന്നു അവന്റെ മനസ്സും ദൃഷ്ടിയും പതിഞ്ഞിരുന്നത്.
Verse 30
यक्षगन्धर्वयोषाभिरदृश्याभिननिरीक्षित: । नवावतारो रूपस्य विक्रीडन्निव पाण्डव:
യക്ഷ-ഗന്ധർവ യുവതികൾ അദൃശ്യരായി നിന്നുകൊണ്ട് അവനെ നോക്കി; പാണ്ഡവനായ ഭീമൻ കളിക്കുന്നതുപോലെ സഞ്ചരിച്ചു, അവർക്കു അവൻ രൂപസൗന്ദര്യത്തിന്റെ നവാവതാരമായി തോന്നി.
Verse 31
चचार रमणीयेषु गन्धमादनसानुषु । संस्मरन् विविधान् क्लेशान् दुर्योधनकृतान् बहून्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ഭീമസേനൻ ഗന്ധമാദനത്തിന്റെ മനോഹരമായ ചരിവുകളിൽ കളിക്കുന്നവനെപ്പോലെ സഞ്ചരിച്ചു; എങ്കിലും ദുര്യോധനൻ ഏല്പിച്ച നാനാവിധ അനവധി ക്ലേശങ്ങൾ അവന്റെ മനസ്സിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും ഉയർന്നു. ആ അന്യായങ്ങൾ ഓർത്തു അവൻ കൂടുതൽ ദൃഢനിശ്ചയത്തോടെ മുന്നേറി—വനവാസിനിയായ ദ്രൗപദിയുടെ ആഗ്രഹം നിറവേറ്റാനും, നിരാശയല്ല, അചഞ്ചലമായ പരിശ്രമംകൊണ്ട് അന്യായത്തിന് മറുപടി നൽകാനും.
Verse 32
द्रौपद्या वनवासिन्या: प्रियं कर्तु समुद्यत: । सो<चिन्तयद् गते स्वर्गमर्जुने मयि चागते
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— വനവാസിനിയായ ദ്രൗപദിയെ സന്തോഷിപ്പിക്കാൻ ഉത്സുകനായ ഭീമൻ ഇങ്ങനെ ചിന്തിച്ചു: “അർജുനൻ സ്വർഗലോകത്തിലേക്കു പോയിരിക്കുന്നു; ഞാൻ പുഷ്പങ്ങൾ തേടി ഇവിടെ വന്നിരിക്കുന്നു. ഇത്തരത്തിൽ ആർയ്യ യുധിഷ്ഠിരൻ ആവശ്യമായ കാര്യങ്ങൾ എങ്ങനെ നിർവഹിക്കും?” ഈ ചിന്തയിൽ അർജുനന്റെ അഭാവത്തിൽ ആശ്രയരക്ഷയെക്കുറിച്ചുള്ള ആശങ്കയും, ദ്രൗപദിയുടെ കഷ്ടം ലഘൂകരിക്കാൻ അവളുടെ ആഗ്രഹം നിറവേറ്റാനുള്ള ദൃഢനിശ്ചയവും ഉണ്ടായിരുന്നു.
Verse 33
पुष्पह्ेतो: कथं त्वार्य: करिष्यति युधिष्ठिर: । स्नेहान्नरवरो नूनमविश्वासाद् बलस्य च
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—“പുഷ്പങ്ങളുടെ കാര്യം വന്നാൽ ആർയ്യ യുധിഷ്ഠിരൻ കാര്യങ്ങൾ എങ്ങനെ നടത്തും? ആ നരശ്രേഷ്ഠൻ സ്നേഹത്താലും, അവരുടെ ബലത്തിൽ പൂർണ്ണവിശ്വാസമില്ലാത്തതിനാലും, നകുലനെയും സഹദേവനെയും (വേർതിരിച്ച്) വിട്ടയക്കുകയില്ല.”
Verse 34
नकुलं सहदेवं च न मोक्ष्यति युधिष्ठिर: । कथं तु कुसुमावाप्ति: स्याच्छीघ्रमिति चिन्तयन्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—“യുധിഷ്ഠിരൻ നകുലനെയും സഹദേവനെയും വിട്ടയക്കുകയില്ല.” അതിനാൽ “പുഷ്പങ്ങൾ എങ്ങനെ വേഗം ലഭിക്കും?” എന്ന് ചിന്തിച്ചുകൊണ്ട് ഭീമൻ കൂടുതൽ വേഗത്തിൽ മുന്നേറി; പുഷ്പഭരിതമായ പർവതശിഖരങ്ങളിലേക്കായിരുന്നു അവന്റെ മനസ്സും ദൃഷ്ടിയും പതിഞ്ഞത്.
Verse 35
प्रतस्थे नरशार्दूल: पक्षिराडिव वेगित: । सज्जमानमनोटदृष्टि: फुल्लेषु गिरिसानुषु
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— പിന്നെ നരശാർദൂലനായ ഭീമൻ പക്ഷിരാജൻ ഗരുഡനെപ്പോലെ വേഗത്തോടെ പുറപ്പെട്ടു. അവന്റെ മനസ്സ് മറ്റൊന്നിലും പതിയില്ല; പുഷ്പങ്ങൾ നിറഞ്ഞ പർവതധാരകളിലേക്കായിരുന്നു അവന്റെ ദൃഷ്ടി. ദുര്യോധനൻ ഏല്പിച്ച അനവധി ക്ലേശങ്ങൾ ഓർത്തുകൊണ്ട്, വനവാസിനിയായ ദ്രൗപദിയെ സന്തോഷിപ്പിക്കാൻ അഭിലഷിത പുഷ്പങ്ങൾ നേടുവാൻ ദൃഢനിശ്ചയത്തോടെ അവൻ മുന്നേറി; അർജുനൻ സ്വർഗത്തിലേക്കു പോയതിനാൽ, യുധിഷ്ഠിരൻ സ്നേഹവും ജാഗ്രതയും കൊണ്ടു നകുല-സഹദേവരെ എവിടെയും അയക്കുകയില്ലെന്നു മനസ്സിൽ ചിന്തിച്ചുകൊണ്ടു.
Verse 36
द्रौोपदीवाक्यपाथेयो भीम: शीघ्रतरं ययौ । कम्पयन् मेदिनीं पद्धयां निर्घात इव पर्वसु
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ദ്രൗപദിയുടെ കരുണാഭരിതമായ അപേക്ഷാവചനങ്ങളെ തന്നെ പാഥേയമായി കരുതി ഭീമൻ അതിവേഗത്തിൽ പുറപ്പെട്ടു. അവന്റെ പാദാഘാതങ്ങളിൽ ഭൂമി നടുങ്ങി—മഴക്കാലത്ത് പർവ്വതങ്ങളിൽ ഇടിമിന്നലോടെ പതിക്കുന്ന മഹാഘോഷംപോലെ. അധർമ്മത്തോടുള്ള ധർമ്മയുക്ത കോപവും, വിശ്വസ്തതയിൽ നിന്നുയർന്ന ദൃഢനിശ്ചയവും അവന്റെ ഗതിയിലേ തന്നെ തെളിഞ്ഞു.
Verse 37
त्रासयन् गजयूथानि वातरंहा वृकोदर: । सिंहव्याप्रमगांश्वैव मर्दयानो महाबल:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— കാറ്റുപോലെ വേഗമുള്ള വൃകോദരൻ ആനക്കൂട്ടങ്ങളെ ഭീതിയിലാഴ്ത്തി മുന്നേറി. മഹാബലനായ ഭീമൻ സിംഹങ്ങളെയും വ്യാഘ്രങ്ങളെയും മൃഗങ്ങളെയും ചവിട്ടിമാറ്റിക്കൊണ്ട് പാഞ്ഞു; അവന്റെ വേഗത്തിൽ ഭൂമി നടുങ്ങി, വനജീവികൾ ചിതറിപ്പോയി. ദ്രൗപദിയുടെ പ്രാർത്ഥനയ്ക്ക് ബദ്ധനായി, ധർമ്മകാര്യത്തിൽ ഏകാഗ്രനായി, അവൻ ദൃഢസങ്കൽപ്പത്തോടെ മുന്നോട്ടു കുതിച്ചു.
Verse 38
उन्मूलयन् महावृक्षान् पोथयंस्तरसा बली । लतावललीश्व वेगेन विकर्षन् पाण्डुनन्दन: । उपर्युपरि शैलाग्रमारुरुक्षुरिव द्विप:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— പാണ്ഡുനന്ദനനായ ബലവാൻ ഭീമൻ പ്രചണ്ഡവേഗത്തിൽ മുന്നേറി—മഹാവൃക്ഷങ്ങളെ വേരോടെ പിഴുതെറിഞ്ഞ് തകർത്തുകൊണ്ട്. അവന്റെ വേഗത്തിൽ ലതകളും വള്ളികളും വലിച്ചിഴക്കപ്പെട്ടു. പർവ്വതത്തിന്റെ പരമോന്നത ശിഖരത്തിലേക്ക് കയറാൻ ശ്രമിക്കുന്ന ഗജരാജനെപ്പോലെ അവൻ തോന്നി.
Verse 39
विनर्दमानो$तिभृशं सविद्युदिव तोयद: । तेन शब्देन महता भीमस्य प्रतिबोधिता:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— മിന്നലോടെ തിളങ്ങുന്ന മഴമേഘംപോലെ ഭീമൻ അത്യന്തം ഭീകരമായി ഗർജിച്ചു. ആ മഹാശബ്ദത്തിൽ ഉണർന്നവർ ഭീതിയിലായി. വനജീവികൾ ഗുഹകൾ വിട്ട് ഓടി, ചിലർ കാട്ടിനുള്ളിൽ ഒളിച്ചു; ഭയന്ന പക്ഷികൾ ആകാശത്തിലേക്ക് പറന്നു, മൃഗക്കൂട്ടങ്ങൾ ദൂരത്തേക്ക് ഓടിപ്പോയി.
Verse 40
गुहां संतत्यजुर्व्याच्रा निलिल्युर्वनवासिन: । समुत्पेतु: खगास्त्रस्ता मृगयूथानि दुद्गरुवु:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ഭീമന്റെ ഗർജനയിൽ ഭീതിയിലായ വ്യാഘ്രങ്ങൾ ഗുഹകൾ വിട്ട് ഓടി; മറ്റു വനജീവികൾ ഒളിച്ചു. ഭയന്ന പക്ഷികൾ പെട്ടെന്ന് പറന്നു, മൃഗക്കൂട്ടങ്ങൾ ദൂരത്തേക്ക് ഓടിപ്പോയി. ആ നാദഭീതിയിൽ മുഴുവൻ വനവും ഒരു നിമിഷത്തിൽ കലങ്ങിയതുപോലെ തോന്നി.
Verse 41
ऋक्षाश्नोत्ससजुर्वक्षांस्तत्यजुर्हरयों गुहाम् । व्यजृम्भन्त महासिंहा महिषाश्वावलोकयन्
കരടികൾ മരങ്ങളുടെ അഭയം ഉപേക്ഷിച്ചു; മഞ്ഞനിറമുള്ള സിംഹങ്ങൾ ഗുഹകൾ വിട്ടു. മഹാസിംഹങ്ങൾ വായ് തുറന്ന് ജംബിച്ചു; കാട്ടുപോത്തുകളും കുതിരകളും ദൂരത്തിൽ നിന്നുതന്നെ അവയെ നോക്കി നിന്നു—വനത്തിന്റെ സ്വാഭാവിക ക്രമം തന്നെ കലങ്ങിയതുപോലെ।
Verse 42
तेन वित्रासिता नागा: करेणुपरिवारिता: । तद् वन॑ स परित्यज्य जम्मुरन्यन्महावनम्,भीमसेनकी उस गर्जनासे डरे हुए हाथी उस वनको छोड़कर हथिनियोंसे घिरे हुए दूसरे विशाल वनमें चले गये
ആ ഗർജ്ജനയിൽ ഭീതരായ ആനകൾ—പെണ്ണാനകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടവ—ആ വനത്തെ ഉപേക്ഷിച്ച് മറ്റൊരു മഹാവനത്തിലേക്ക് പോയി. നേരിട്ടുള്ള യുദ്ധമില്ലാതെയും ഭയം, പ്രഭാവം എന്നിവ എങ്ങനെ ഒരു സ്ഥലത്തിന്റെ തുലനം മാറ്റുന്നു എന്നതിന്റെ ദൃശ്യമായിരുന്നു അത്.
Verse 43
वराहमृगसंघाश्व महिषाश्न वनेचरा: । व्याप्रगोमायुसंघाश्च प्रणेदुर्गवयै: सह
വനത്തിൽ കാട്ടുപന്നികൾ, മാൻകൂട്ടങ്ങൾ, കാട്ടുകുതിരകളും കാട്ടുപോത്തുകളും; അവയെ വേട്ടയാടുന്ന വനചര മൃഗങ്ങൾ; പുലി-കുറുനരി കൂട്ടങ്ങൾ—ഗവയങ്ങളോടുകൂടി—എല്ലാം ഒരുമിച്ച് ഉയർന്ന, അശുഭമായ നിലവിളി ഉയർത്തി. അടുത്തെത്തുന്ന ഭീഷണി വനത്തിന്റെ സ്വാഭാവിക ക്രമത്തെ ഭയത്തിലും ആശയക്കുഴപ്പത്തിലും ആക്കി എന്നപോലെ.
Verse 44
रथाज्रसाद्वदात्यूहा हंसकारण्डवप्लवा: | शुका: पुंस्कोकिला: क्रौज्चा विसंज्ञा भेजिरे दिश:
രഥത്തിന്റെ മുൻഭാഗത്തിൽ നിന്നുതന്നെ ഭയങ്കരവും അശുഭവുമായ കോലാഹലം ഉയർന്നു. ഹംസങ്ങൾ, കാരണ്ഡവ താറാവുകൾ, പ്ലവപക്ഷികൾ, ശുകങ്ങൾ, ആൺകോകിലങ്ങൾ, ക്രൗഞ്ചങ്ങൾ—മൂർഛിച്ചതുപോലെ—വിവിധ ദിക്കുകളിലേക്ക് പറന്നു പോയി. പ്രകൃതിക്രമം തെറ്റുന്നതിന്റെ സൂചനയായിരുന്നു അത്; ധർമ്മം തന്നെ സമ്മർദ്ദത്തിലായതുപോലെ.
Verse 45
तथान्ये दर्पिता नागा: करेणुशरपीडिता: । सिंहव्याप्राश्न संक़ुद्धा भीमसेनमथाद्रवन्
അപ്പോൾ മറ്റു ദർപ്പിത ഗജരാജന്മാർ—പെണ്ണാനകളുടെ കടാക്ഷ-ശരങ്ങളാൽ പീഡിതരായി—സിംഹങ്ങളും പുലികളും ക്രോധം കത്തിച്ച് ഭീമസേനനിലേക്കു പാഞ്ഞുവന്നു. പുറത്ത് അവർ ഭയങ്കരമായി ഗർജിച്ചെങ്കിലും ഉള്ളിൽ ഭയം ഒളിഞ്ഞിരുന്നു—അഹങ്കാരവും പ്രേരിത കോപവും അവരെ അശ്രദ്ധമായ ആക്രമണത്തിലേക്ക് തള്ളിവിട്ടു.
Verse 46
शकृन्मूत्रं च मुडचाना भयविश्रान्तमानसा: । व्यादितास्या महारौद्रा व्यनदन् भीषणान् रवान्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഹൃദയത്തിൽ ഭയം നിറഞ്ഞ് അവർ മലമൂത്രം ഒഴിച്ചു. വായ് പിളർത്തി, അത്യന്തം രൗദ്രവും ഭയാനകവുമായ രൂപത്തോടെ അവർ ഭീഷണമായ ഗർജ്ജനങ്ങൾ മുഴക്കി. കോപത്തിൽ ഭീമസേനനെ ആക്രമിക്കാൻ പാഞ്ഞുചാടാൻ ശ്രമിച്ചെങ്കിലും, അവരുടെ ശരീരമേ ഉള്ളിലെ ഭയം വെളിപ്പെടുത്തി—വിവേകമില്ലാത്ത ബലം സത്യവീര്യത്തിന്റെ മുമ്പിൽ ഭീതിയായി തകർന്നുപോകുന്നു.
Verse 47
ततो वायुसुतः क्रोधात् स्वबाहुबलमाश्रित: । गजेनान्यान् गजाउ्छीमान् सिंहं सिंहेन वा विभु:
അപ്പോൾ വായുപുത്രൻ ഭീമൻ ക്രോധത്തിൽ ജ്വലിച്ച്, തന്റെ ഭുജബലത്തെ ആശ്രയിച്ച്, ഒരു ആനയെ കൊണ്ട് മറ്റാനകളെയും, ഒരു സിംഹത്തെ കൊണ്ട് മറ്റുസിംഹങ്ങളെയും തോൽപ്പിച്ച് ഓടിച്ചു. ആ ശ്രീമാൻ പാണ്ഡുപുത്രൻ തന്റെ ഗർജ്ജനത്തോടെ ദിക്കുകളെ മുഴക്കിക്കൊണ്ട് വനത്തിലേക്ക് മുന്നേറി.
Verse 48
तलप्रहारैरन्यांश्व॒ व्यहनत् पाण्डवो बली । ते वध्यमाना भीमेन सिंहव्याप्रतरक्षव:
ബലവാൻ പാണ്ഡവൻ മറ്റുള്ളവരെയും കൈത്തളിരിന്റെ പ്രഹരങ്ങളാൽ വീഴ്ത്തി. ഭീമൻ വധിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ സിംഹ-വ്യാഘ്ര-കരടി പോലെയുള്ള ഉഗ്രരും നിലംപതിച്ചു.
Verse 49
भयाद् विससूजुर्भीमं शकृन्मूत्रं च सुखुवु: । प्रविवेश तत: क्षिप्रं तानपास्य महाबल:
ഭയത്താൽ അവർ ഭീമന്റെ മുമ്പിൽ അനിയന്ത്രിതമായി മലമൂത്രം ഒഴിച്ചു. തുടർന്ന് മഹാബലൻ ഭീമൻ അവരെ അവഗണിച്ച് വേഗത്തിൽ മുന്നോട്ട് പ്രവേശിച്ചു.
Verse 50
अथापश्यन्महाबाहुर्गन्धमादनसानुषु
അപ്പോൾ ഗന്ധമാദനത്തിന്റെ ചരിവുകളിൽ മഹാബാഹു ഭീമൻ അനേകം യോജന വ്യാപിച്ച അതിസുന്ദരമായ കദളീവനം കണ്ടു. മദധാര ഒഴുക്കുന്ന മഹാഗജരാജനെപ്പോലെ അവൻ വേഗത്തിൽ അവിടെ കയറി, പലവിധ വൃക്ഷങ്ങൾ ഒടിച്ച് വലിയ കലഹളം ഉണ്ടാക്കി. അവിടത്തെ വാഴത്തണ്ടുകൾ തൂണുകളെപ്പോലെ കട്ടിയുള്ളതും, പല താളവൃക്ഷങ്ങളുടെ ഉയരത്തോടു തുല്യവുമായിരുന്നു. ബലവാന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ഭീമൻ അവയെ വേഗത്തിൽ പിഴുതെടുത്ത് എല്ലാദിക്കിലേക്കും എറിഞ്ഞുതുടങ്ങി. തേജസ്സോടെ, ബലപരാക്രമഗർവത്തോടെ, ഭഗവാൻ നരസിംഹനെപ്പോലെ ഭീകരമായി ഗർജ്ജിച്ചു. പിന്നെ റുരു മാൻ, വാനരൻ, സിംഹം, മഹിഷം, ജലചരജീവികൾ എന്നിവരിലേക്കും അവൻ ആക്രമണം നടത്തി. ആ മൃഗപക്ഷികളുടെ ശബ്ദവും ഭീമസേനന്റെ ഭയാനക ഗർജ്ജനവും കേട്ട് മറ്റുവനങ്ങളിലെ മൃഗപക്ഷികളും വിറച്ചു.
Verse 51
सुरम्यं कदलीषण्डं बहुयोजनविस्तृतम् । तमभ्यगच्छद् वेगेन क्षोभयिष्यन् महाबल:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഗന്ധമാദനത്തിന്റെ ശിഖരങ്ങളിൽ മഹാബാഹു ഭീമൻ അനേകം യോജന വ്യാപ്തിയുള്ള അത്യന്തം മനോഹരമായ കദളീവനം കണ്ടു. അതിനെ കലക്കിക്കളയുമെന്നോണം ആ മഹാബലൻ മഹാ വേഗത്തിൽ അതിലേക്കു പാഞ്ഞുചെന്നു.
Verse 52
महागज इवास्रावी प्रभञ्जन् विविधान् ट्रुमान् उत्पाट्य कदलीस्तम्भान् बहुतालसमुच्छूयान्
മദധാര ഒഴുകുന്ന മഹാഗജംപോലെ ഭീമൻ പലവിധ വൃക്ഷങ്ങളെ തകർത്തുകൊണ്ട് മുന്നേറി; തൂണുകളെപ്പോലെ കട്ടിയുള്ളതും അനേകം താളമരങ്ങളുടെ ഉയരമുള്ളതുമായ കദളിത്തണ്ടുകൾ വേരോടെ പിഴുതെറിഞ്ഞു.
Verse 53
चिक्षेप तरसा भीम: समन्ताद् बलिनां वर: | विनदन् सुमहातेजा नृसिंह इव दर्पितः
അപ്പോൾ ബലവാന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ഭീമൻ ആകസ്മികാവേശത്തോടെ എല്ലാടവും എറിഞ്ഞുതുടങ്ങി. മഹാതേജസ്സാൽ ജ്വലിച്ച്, ദർപ്പത്തിൽ ഉന്മത്തനായി, നൃസിംഹനെപ്പോലെ ഭീകരമായി ഗർജ്ജിച്ചു.
Verse 54
ततः सत्त्वान्युपाक्रामद् बहूनि सुमहान्ति च । रुरुवानरसिंहांश्व महिषांश्न जलाशयान्
പിന്നീട് അവൻ അനേകം, അത്യന്തം വലുതുമായ ജീവികളെയും ആക്രമിച്ചു—രുരു മൃഗങ്ങൾ, വാനരങ്ങൾ, സിംഹങ്ങൾ, മഹിഷങ്ങൾ, ജലാശയങ്ങളിൽ വസിക്കുന്ന ജീവികൾ എന്നിവരെയും.
Verse 55
तेन शब्देन चैवाथ भीमसेनरवेण च । वनान्तरगताश्षापि वित्रेसुर्मुग॒पक्षिण:
ആ ശബ്ദത്താലും ഭീമസേനന്റെ ഗർജ്ജനത്താലും, മറ്റൊരു വനഭാഗങ്ങളിൽ കഴിയുന്ന മൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും പോലും ഭീതിയിൽ വിറച്ചു.
Verse 56
त॑ शब्द सहसा श्रुत्वा मृगपक्षिसमीरितम् । जलार्दपक्षा विहगा: समुत्पेतु: सहस्रश:,मृगों और पक्षियोंके उस भयसूचक शब्दको सहसा सुनकर सहस्रों पक्षी आकाशमें उड़ने लगे। उन सबकी पाँखें जलसे भीगी हुई थीं
മൃഗങ്ങളുടെയും പക്ഷികളുടെയും ഇടയിൽ പെട്ടെന്ന് ഉയർന്ന ആ ഭയസൂചക നിലവിളി കേട്ടയുടൻ ആയിരക്കണക്കിന് പക്ഷികൾ ഒരുമിച്ച് പറന്നുയർന്നു. അവരുടെ ചിറകുകൾ വെള്ളത്തിൽ നനഞ്ഞിരുന്നു; ഭീതിയിൽ അവർ ആകാശത്തിലേക്ക് ഉയർന്നു—വനത്തിന്റെ സ്വാഭാവിക ശാന്തതയിൽ അപശകുനംപോലെ ഒരു കലക്കം പടർന്നു.
Verse 57
तानौदकान् पक्षिगणान् निरीक्ष्य भरतर्षभ: । तानेवानुसरन् रम्यं ददर्श सुमहत् सर:
ഭരതവൃഷഭനായ ഭീമൻ അവ ജലപക്ഷികളാണെന്ന് കണ്ടറിഞ്ഞു; അതിനാൽ അവയെ തന്നെയനുസരിച്ചു നടന്നു. മുന്നോട്ട് ചെന്നപ്പോൾ അത്യന്തം മനോഹരവും മഹാവിശാലവുമായ ഒരു തടാകം അവൻ കണ്ടു.
Verse 58
काउ्चनै: कदलीषण्डैर्मन्दमारुतकम्पितै: । वीज्यमानमिवाक्षोभ्यं तीरात् तीरविसर्पिभि:
തടാകത്തിന്റെ ഒരു തീരത്തിൽ നിന്ന് മറ്റേ തീരം വരെ പടർന്നിരുന്ന സ്വർണ്ണവർണ്ണ കദളിത്തോട്ടങ്ങൾ മന്ദമാരുതത്തിൽ ഇളകി, ആ ആഴമുള്ള അചഞ്ചല ജലാശയത്തെ പക്കൽ നിന്നു വീശുന്നതുപോലെ തോന്നി.
Verse 59
तत् सरो<5थावतीर्याशु प्रभूतनलिनोत्पलम् । महागज इवोद्दामश्रिक्रीड बलवद् बली
ആ തടാകം ധാരാളം നളിനങ്ങളും ഉത്പലങ്ങളും വിരിഞ്ഞുനിന്നിരുന്നു. ബലവാന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ഭീമസേനൻ പെട്ടെന്ന് അതിലിറങ്ങി, ബന്ധനമുക്തനായ മഹാഗജംപോലെ ഉന്മുക്തവേഗത്തോടെ ജലക്രീഡയിൽ ഏർപ്പെട്ടു.
Verse 60
विक्रीड्य तस्मिन् सुचिरमुत्ततारामितद्युति: । ततो<ध्यगन्तुं वेगेन तद् वनं बहुपादपम्
ആ തടാകത്തിൽ ദീർഘനേരം ക്രീഡിച്ച ശേഷം അമിതദീപ്തിയുള്ള ഭീമൻ വെള്ളത്തിൽ നിന്ന് പുറത്തുവന്നു. പിന്നെ അനേകം വൃക്ഷങ്ങളാൽ സമൃദ്ധമായ ആ വനത്തിലേക്ക് വേഗത്തോടെ പോകാൻ ഒരുങ്ങി.
Verse 61
दध्मौ च शड्खं स्वनवत् सर्वप्राणेन पाण्डव: । आस्फोटयच्च बलवान् भीम: संनादयन् दिश:
അപ്പോൾ പരാക്രമശാലിയായ പാണ്ഡവൻ ഭീമൻ മുഴുവൻ ശ്വാസബലംകൊണ്ട് ശംഖം ഊതി; ദിക്കുകളെ മുഴുവൻ മുഴക്കിക്കൊണ്ട് ഭുജങ്ങൾ അടിച്ചു ഭയങ്കരമായി ലല്കരിച്ചു. ശംഖധ്വനി, ഭീമസേനന്റെ ഗർജ്ജനം, ഭുജാഘാതത്തിന്റെ ഘോരനാദം—ഇവയാൽ പർവ്വതഗുഹകൾ പോലും പ്രതിധ്വനിച്ചുവെന്നപോലെ തോന്നി।
Verse 62
तस्य शड्खस्य शब्देन भीमसेनरवेण च । बाहुशब्देन चोग्रेण नदन्तीव गिरेगुहा:
ആ ശംഖധ്വനിയും ഭീമസേനന്റെ ഗർജ്ജനവും ഭുജാഘാതത്തിന്റെ ഉഗ്രനാദവും കേട്ട് പർവ്വതഗുഹകൾ തന്നെ ഗർജ്ജിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നി।
Verse 63
त॑ वज्ननिष्पेषसममास्फोटितमहारवम् | श्रुत्वा शैलगुहासुप्तै: सिंहैर्मुक्तो महास्वन:
വജ്രാഘാതംപോലെ നുറുങ്ങുന്ന ആ ഭുജാഘാതത്തിന്റെ മഹാഭീകര നാദം കേട്ട്, പർവ്വതഗുഹകളിൽ ഉറങ്ങിയിരുന്ന സിംഹങ്ങൾ ഉണർന്നു മഹാസ്വരത്തിൽ ഗർജ്ജിക്കാൻ തുടങ്ങി।
Verse 64
सिंहनादभयत्रस्तै: कुज्जरैरपि भारत । मुक्तो विराव: सुमहान् पर्वतो येन पूरित:,भारत! उन सिंहोंका दहाड़ना सुनकर भयसे डरे हुए हाथी भी चीत्कार करने लगे, जिससे वह विशाल पर्वत शब्दायमान हो उठा
ഓ ഭാരതാ! സിംഹങ്ങളുടെ ഗർജ്ജനത്തിൽ ഭയന്ന ആനകളും മഹത്തായ നിലവിളി മുഴക്കി; ആ അപാര കോലാഹലത്തിൽ പർവ്വതമൊട്ടാകെ നിറഞ്ഞു എല്ലാടവും മുഴങ്ങി।
Verse 65
तं तु नाद॑ ततः श्रुत्वा मुक्त वारणपुड़वै: । भ्रातरं भीमसेनं तु विज्ञाय हनुमान् कपि:
പിന്നീട് ഗജപുങ്ഗവങ്ങൾ ഉയർത്തിയ ആ നാദം കേട്ട്, കപിശ്രേഷ്ഠനായ ഹനുമാൻ—ഇവിടെ എന്റെ സഹോദരൻ ഭീമസേന എത്തിയിരിക്കുന്നു എന്ന് തിരിച്ചറിഞ്ഞു।
Verse 66
दिवंगमं रुरोधाथ मार्ग भीमस्य कारणात् | अनेन हि पथा मा वै गच्छेदिति विचार्य सः
അപ്പോൾ ഭീമന്റെ ഹിതത്തിനായി അദ്ദേഹം സ്വർഗ്ഗത്തിലേക്കുള്ള പാത തടഞ്ഞു. ‘ഈ വഴിയിലൂടെ ഭീമൻ പോകാതിരിക്കട്ടെ’ എന്ന് ചിന്തിച്ച് ഹനുമാൻ ഉദ്ദേശപൂർവം ആ ഇടുങ്ങിയ, മനുഷ്യർ കടന്നുപോകാവുന്ന പാത തടഞ്ഞു—ഭീമനെ സംരക്ഷിച്ച് അകാല അപകടത്തിൽ നിന്ന് പിന്തിരിപ്പിക്കാനായി।
Verse 67
आस्त एकाय-ने मार्गे कदलीषण्डमण्डिते | भ्रातुर्भीमस्य रक्षार्थ त॑ं मार्गमवरुध्य वै
വാഴക്കൂട്ടങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട ആ ഏക, ഇടുങ്ങിയ പാതയിൽ ഹനുമാൻ ഇരുന്ന്, സഹോദരൻ ഭീമന്റെ രക്ഷയ്ക്കായി ആ വഴിയെ തന്നെ തടഞ്ഞു.
Verse 68
मात्र प्राप्स्यति शापं वा धर्षणां वेति पाण्डव: । कदलीषण्डमध्यस्थो होवं संचिन्त्य वानर:
കദളീവനത്തിലേക്ക് വന്ന പാണ്ഡുനന്ദനൻ ഭീമസേനൻ ഈ വഴിയിലൂടെ വന്നാൽ ആരുടെയെങ്കിലും ശാപമോ അപമാനമോ ഏറ്റുവാങ്ങാതിരിക്കട്ടെ എന്ന ഭയത്തോടെ, കപിശ്രേഷ്ഠൻ ഹനുമാൻ വനത്തിനുള്ളിൽ സ്വർഗ്ഗപാത തടഞ്ഞുകൊണ്ട് കിടന്നു. അപ്പോൾ അദ്ദേഹം ശരീരം അതിവിശാലമാക്കി; നിദ്രാവശനായി ജൃംഭിക്കുമ്പോൾ ഇന്ദ്രധ്വജംപോലെ ഉയർന്ന മഹാവാൽ കുലുക്കിയതോടെ വജ്രഗർജ്ജനസമമായ ശബ്ദം ഉയർന്നു.
Verse 69
प्राजूम्भत महाकायो हनूमान् नाम वानर: । कदलीषण्डमध्यस्थो निद्रावशगतस्तदा
അപ്പോൾ വാഴക്കൂട്ടങ്ങളുടെ നടുവിൽ മഹാകായനായ വാനരൻ ഹനുമാൻ നിദ്രാവശനായി ജൃംഭിച്ചു കൊണ്ടിരുന്നു.
Verse 70
जृम्भमाण: सुविपुलं शक्रध्वजमिवोच्छितम् । आस्फोटयच्च लाडूलमिन्द्राशनिसमस्वनम्
നിദ്രാവശനായി ജൃംഭിക്കുമ്പോൾ അദ്ദേഹം ഇന്ദ്രധ്വജംപോലെ ഉയർന്ന് നിൽക്കുന്ന അതിവിശാല ദേഹഭാവം പ്രകടമാക്കി; മഹാവാൽ ഝട്കിച്ചപ്പോൾ ഇന്ദ്രവജ്രസമമായ ഗംഭീരധ്വനി മുഴങ്ങി.
Verse 71
तस्य लाडूलनिनदं पर्वत: सुगुहामुखै: । उद्गारमिव गॉर्नर्दन्नुत्ससर्ज समन््ततः
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അവന്റെ വാലിന്റെ പ്രഹാരത്തിൽ നിന്നുയർന്ന ആ ഗംഭീര നാദം, മനോഹരമായ ഗുഹാമുഖങ്ങൾ അനേകം ഉള്ള പർവ്വതം എല്ലാദിക്കുകളിലേക്കും പ്രതിധ്വനിപ്പിച്ച് തിരികെ അയച്ചു—ശക്തനായ കാളയുടെ ഗർജ്ജനമെന്നപോലെ।
Verse 72
लाडूलास्फोटशब्दाच्च चलित: स महागिरि: । विघूर्णमानशिखर: समन्तात् पर्यशीर्यत
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—വാലിന്റെ ഫട്കാരത്തിൽ നിന്നുള്ള ആ ചടാക ശബ്ദത്തിൽ മഹാപർവ്വതം കുലുങ്ങി. ശിഖരങ്ങൾ ആടിമറിഞ്ഞു; അത് എല്ലാടത്തും പൊട്ടി ചിതറി വീഴാൻ തുടങ്ങി; ആ ഗംഭീര നാദം വിചിത്ര ശിഖരങ്ങളിലുടനീളം പടർന്ന് മത്തനായ ആനകളുടെ കാഹളത്തെയും മൂടിക്കളഞ്ഞു।
Verse 73
स लाडूलरवस्तस्य मत्तवारणनि:स्वनम् । अन्तर्धाय विचित्रेषु चचार गिरिसानुषु
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അവന്റെ വാലിന്റെ ഫട്കാരത്തിൽ നിന്നുള്ള ആ ചടാക നാദം, മത്തനായ ആനയുടെ കാഹളത്തേക്കാൾ പോലും ഉഗ്രമായത്, ഒരു നിമിഷം അപ്രത്യക്ഷമായി പിന്നെ വിചിത്രമായ മലച്ചരിവുകളിലും ശൈലശൃംഗങ്ങളിലുമായി സഞ്ചരിച്ച് എല്ലാടത്തും പടർന്നുപോയതുപോലെ തോന്നി।
Verse 74
स भीमसेनस्तच्छुत्वा सम्प्रहृष्टतनूरुह: । शब्दप्रभवमन्विच्छंक्षचार कदलीवनम्,उसे सुनकर भीमसेनके रोंगटे खड़े हो गये और उसके कारणको हढूँढ़नेके लिये वे उस केलेके बगीचेमें घूमने लगे
ആ ശബ്ദം കേട്ടപ്പോൾ ഭീമസേനന്റെ ദേഹരോമങ്ങൾ എഴുന്നേറ്റു. ആ ശബ്ദം എവിടെ നിന്നുയർന്നുവെന്ന് കണ്ടെത്താൻ അവൻ കദളീവനത്തിൽ ചുറ്റി നടന്ന് കാരണം അന്വേഷിച്ചു।
Verse 75
कदलीवनमध्यस्थमथ पीने शिलातले । ददर्श सुमहाबाहुर्वानराधिपतिं तदा,उस समय विशाल भुजाओंवाले भीमसेनने कदलीवनके भीतर ही एक मोटे शिलाखण्डपर लेटे हुए वानरराज हनुमानजीको देखा
അപ്പോൾ മഹാബാഹുവായ ഭീമസേനൻ കദളീവനത്തിന്റെ നടുവിൽ കട്ടിയുള്ള ശിലാതലത്തിൽ കിടന്നിരുന്ന വാനരാധിപനായ ഹനുമാനെ കണ്ടു।
Verse 76
विद्युत्सम्पातदुष्प्रेक्ष॑ विद्युत्सम्पातपिड्ुलम् । विद्युत्सम्पातनिनदं विद्युत्सम्पातचठ्चलम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അവൻ അപ്രതീക്ഷിതമായ മിന്നൽപോലെ ദീപ്തിയായി ജ്വലിച്ചതിനാൽ അവനെ നോക്കുക അത്യന്തം ദുഷ്കരമായിരുന്നു. അവന്റെ അങ്കകാന്തി പതിക്കുന്ന മിന്നലുപോലെ പിംഗള-സ്വർണവർണ്ണമായിരുന്നു; അവന്റെ ഗർജ്ജനം വജ്രപാതത്തിന്റെ ഇടിമുഴക്കത്തെപ്പോലെ മുഴങ്ങി; അവൻ മിന്നലുപോലെ തന്നെ ചഞ്ചലനും അതിവേഗനും ആയി തോന്നി.
Verse 77
बाहुस्वस्तिकविन्यस्तपीनहस्वशिरोधरम् । स्कन्धभूयिष्ठकायत्वात् तनुमध्यकटीतटम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അവൻ കൈകൾ സ്വസ്തികഭംഗിയിൽ മടക്കി കിടന്നു; കൈകളുടെ മൂലഭാഗം തലയണയാക്കി അതിന്മേൽ തന്റെ കട്ടിയുള്ള ചെറുകഴുത്ത് വെച്ചിരുന്നു. അവന്റെ തോളുകളും മേൽദേഹവും അത്യന്തം വിശാലവും ബലവാനുമായതിനാൽ നടുഭാഗവും അരയും താരതമ്യേന സ്ലിം ആയി തോന്നി.
Verse 78
किंचिच्चाभुग्नशीर्षेण दीर्घरोमाज्चितेन च | लाडूलेनोर्ध्वगतिना ध्वजेनेव विराजितम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അതിന്റെ തല അല്പം കുനിഞ്ഞിരുന്നു; അതിന്റെ രോമം ദീർഘവും ഘനവുമായിരുന്നു. മേലോട്ടുയർന്ന വാൽ ഒരു ധ്വജംപോലെ ദീപ്തിയായി വിരാജിച്ചു.
Verse 79
हस्वौष्ठ ताम्रजिद्दास्यं रक्तकर्ण चलद्भ्रुवम् । विवृत्तदेष्टादशनं शुक्लतीक्ष्णाग्रशोभितम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അവന്റെ അധരങ്ങൾ ചെറുതായിരുന്നു; നാവും വായിന്റെ അകവും ചെമ്പുനിറത്തിലുള്ള ദീപ്തിയോടെ മിന്നി. ചെവികൾ ചുവപ്പായിരുന്നു; ഭ്രൂകൾ ചഞ്ചലമായി കുലുങ്ങി. തുറന്ന വായിൽ വെളുത്ത് തിളങ്ങുന്ന പല്ലുകളും ദംഷ്ട്രകളും അവരുടെ മൂർച്ചയുള്ള പ്രകാശമുള്ള അഗ്രഭാഗങ്ങളാൽ അത്യന്തം ശോഭിച്ചു; അതുകൊണ്ട് അവന്റെ മുഖം കിരണങ്ങളാൽ പ്രകാശിക്കുന്ന ചന്ദ്രനെപ്പോലെ തോന്നി, വായിനുള്ളിലെ ശ്വേത ദന്തനിര അവന്റെ ശോഭ വർധിപ്പിക്കുന്ന ആഭരണമായി നിലകൊണ്ടു.
Verse 80
अपश्यद् वदनं तस्य रश्मिवन्तमिवोडुपम् | वदनाभ्यन्तरगतै: शुक्लैर्दन्तैरलंकृतम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അവൻ ആ മുഖം കണ്ടു; അത് കിരണങ്ങളോടെ പ്രകാശിക്കുന്ന ചന്ദ്രനെപ്പോലെ ദീപ്തമായിരുന്നു. വായിനുള്ളിലെ ശ്വേത ദന്തങ്ങളാൽ അത് അലങ്കൃതമായിരുന്നു; ആ പ്രകാശം മുഖത്തിന്റെ ഭീതിമിശ്രിത മഹിമയെ കൂടുതൽ ഉയർത്തി.
Verse 81
केसरोत्करसम्मिश्रमशोकानामिवोत्करम् | हिरण्मयीनां मध्यस्थं कदलीनां महाद्युतिम्
സ്വർണ്ണമയമായ വാഴമരങ്ങളുടെ മദ്ധ്യേ മഹാദ്യുതിമാൻ ഹനുമാൻ അങ്ങനെ വിരാജിച്ചു—കുങ്കുമ/കേസരപ്പരപ്പിൽ അശോകപുഷ്പഗുച്ചം വെച്ചതുപോലെ.
Verse 82
दीप्यमानेन वपुषा स्वर्चिष्मन्तमिवानलम् | निरीक्षन्तममित्रघ्नं लोचनैर्मधुपिड्रलै:
അവന്റെ ശരീരം സ്വന്തം പ്രഭകൊണ്ട് ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിപോലെ ദീപ്തമായിരുന്നു; അമിത്രഘ്നൻ തേൻനിറമുള്ള കണ്ണുകളാൽ ചുറ്റും നോക്കി നിന്നു.
Verse 83
वे शत्रुसूदन वानरवीर अपने कान्तिमान् शरीरसे प्रज्वलित अग्निके समान जान पड़ते थे और अपनी मधुके समान पीली आँखोंसे इधर-उधर देख रहे थे ।।
അപ്പോൾ പരമബുദ്ധിമാനും ബലവാനും മഹാബാഹുവുമായ ഭീമസേനൻ ആ മഹാവനത്തിൽ വാനരശ്രേഷ്ഠനും വിശാലകായനും മഹാബലനും ആയ ഹനുമാനെ—ഒറ്റയ്ക്കായി സ്വർഗ്ഗപഥം തടഞ്ഞ് ഹിമവന്തംപോലെ അചലമായി നിൽക്കുന്നവനായി—കണ്ടു. നിർഭയമായി വേഗത്തിൽ അടുത്തുചെന്ന് വജ്രഗർജനപോലെ ഭയങ്കരമായ സിംഹനാദം ചെയ്തു; ആ നാദത്തിൽ വനത്തിലെ മൃഗപക്ഷികൾ വിറച്ചു.
Verse 84
दृष्टवा चैनं महाबाहुरेक॑ तस्मिन् महावने । अथोपसूत्य तरसा विभीर्भीमस्ततो बली
ആ മഹാവനത്തിൽ അവനെ ഒറ്റയ്ക്കായി കണ്ട മഹാബാഹുവും ബലവാനും നിർഭയനുമായ ഭീമൻ വേഗത്തിൽ അവന്റെ അടുത്തേക്ക് പാഞ്ഞുചെന്നു.
Verse 85
सिंहनादं चकारोग्र॑ं वज्ञाशनिसमं बली । तेन शब्देन भीमस्य वित्रेसुर्मुग॒पक्षिण:
ബലവാനായ ഭീമൻ വജ്രാഘാതംപോലെ ഉഗ്രമായ സിംഹനാദം ചെയ്തു; ആ ശബ്ദത്തിൽ വനത്തിലെ മൃഗപക്ഷികൾ ഭയത്തോടെ വിറച്ചു.
Verse 86
हनूमांश्व महासत्त्व ईषदुन्मील्य लोचने । दृष्टवा तमथ सावज्ञं लोचनैर्मधुपिड्लै: । स्मितेन चैनमासाद्य हनूमानिदमब्रवीत्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—മഹാസത്ത്വനായ ഹനുമാൻ കണ്ണുകൾ അല്പം തുറന്ന്, തേൻനിറമുള്ള കണ്ണുകളാൽ അവനെ അവജ്ഞാഭാവത്തോടെ നോക്കി. പിന്നെ പുഞ്ചിരിയോടെ അടുത്തെത്തി ഹനുമാൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
Verse 87
हनूमानुवाच किमर्थ सरुजस्ते5हं सुखसुप्त: प्रबोधित: । ननु नाम त्वया कार्या दया भूतेषु जानता
ഹനുമാൻ പറഞ്ഞു—സഹോദരാ! ഞാൻ രോഗിയാകെ സുഖമായി ഉറങ്ങുകയായിരുന്നു; നീ എന്തിന് എന്നെ ഉണർത്തി? നീ ധർമ്മം അറിയുന്നവൻ; എല്ലാ ജീവികളോടും കരുണ കാണിക്കണം.
Verse 88
वयं धर्म न जानीमस्तिर्यग्योनिमुपाश्रिता: । नरास्तु बुद्धिसम्पन्ना दयां कुर्वन्ति जन्तुषु
ഞങ്ങൾ തിര്യക്-യോനിയിൽപ്പെട്ടവർ; അതിനാൽ ധർമ്മം അറിയില്ല. എന്നാൽ മനുഷ്യർ ബുദ്ധിസമ്പന്നർ; അതുകൊണ്ട് അവർ എല്ലാ ജീവികളോടും കരുണ കാണിക്കുന്നു.
Verse 89
क्रूरेषु कर्मसु कथं देहवाक्चित्तदूषिषु । धर्मघातिषु सज्जन्ते बुद्धिमन्तो भवद्विधा:
എന്നിട്ടും, നിനക്കുപോലുള്ള ബുദ്ധിമാന്മാർ ശരീരം, വാക്ക്, മനസ് എന്നിവയെ മലിനമാക്കുകയും ധർമ്മത്തെ തകർക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ക്രൂരകർമ്മങ്ങളിൽ എങ്ങനെ ഏർപ്പെടുന്നു?
Verse 90
न त्वं धर्म विजानासि बुधा नोपासितास्त्वया । अल्पबुद्धितया बाल्यादुत्सादयसि यन्मृगान्
നിനക്ക് ധർമ്മത്തെ യഥാർത്ഥത്തിൽ അറിയില്ല; നീ ജ്ഞാനികളെ സേവിച്ചിട്ടില്ലെന്ന് വ്യക്തമാണ്. ബാല്യസദൃശമായ അൽപബുദ്ധിയാൽ, അജ്ഞാനവശാൽ നീ ഇവിടെ ഉള്ള മാൻകളെ പീഡിപ്പിച്ച് നശിപ്പിക്കുന്നു.
Verse 91
ब्रूहि कस्त्वं किमर्थ वा किमिदं वनमागत: । वर्जित मानुषैभविस्तथैव पुरुषैरपि,बोलो तो, तुम कौन हो? इस वनमें तुम क्यों और किसलिये आये हो? यहाँ तो न कोई मानवीय भाव हैं और न मनुष्योंका ही प्रवेश है
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— പറയുക, നീ ആരാണ്? എന്തു ലക്ഷ്യത്തോടെ ഈ വനത്തിലേക്ക് വന്നിരിക്കുന്നു? ഈ സ്ഥലം മനുഷ്യർ ഉപേക്ഷിച്ചതാണ്; വീരന്മാരും ഇതിനെ ഒഴിവാക്കുന്നു.
Verse 92
क्व च त्वयाद्य गन्तव्ं प्रब्रूहि पुरुषर्षभ । अत: परमगम्यो<यं पर्वत: सुदुरारुह:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ഹേ പുരുഷർഷഭാ, വ്യക്തമായി പറയുക: ഇന്ന് നീ ഇവിടെ നിന്ന് എത്ര ദൂരം പോകാൻ ഉദ്ദേശിക്കുന്നു? ഇതിന് അപ്പുറം ഈ പർവ്വതം അഗമ്യം; കയറുക അത്യന്തം ദുഷ്കരം.
Verse 93
विना सिद्धगतिं वीर गतिरत्र न विद्यते | देवलोकस्य मार्गोड्यमगम्यो मानुषै: सदा,वीर! सिद्ध पुरुषोंक सिवा और किसीकी यहाँ गति नहीं है। यह देवलोकका मार्ग है, जो मनुष्योंके लिये सदा अगम्य है
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ഹേ വീരാ, സിദ്ധഗതി പ്രാപിച്ചവരെ ഒഴികെ ഇവിടെ ആര്ക്കും ഗമനം ഇല്ല. ഇത് ദേവലോകത്തിലേക്കുള്ള മാർഗമാണ്; മനുഷ്യർക്കിത് എപ്പോഴും അഗമ്യം.
Verse 94
कारुण्यात् त्वामहं वीर वारयामि निबोध मे । नातः परं त्वया शक्यं गन्तुमाश्वसिहि प्रभो
ഹേ വീരാ, കരുണ കൊണ്ടുതന്നെ ഞാൻ നിന്നെ മുന്നോട്ട് പോകുന്നതിൽ നിന്ന് തടയുന്നു—എന്റെ വാക്ക് ഗ്രഹിക്കൂ. പ്രഭോ, ഇതിന് അപ്പുറം നീ യാതൊരു വിധത്തിലും പോകാൻ കഴിയില്ല; നിശ്ചിന്തനാകുക.
Verse 95
स्वागतं सर्वथैवेह तवाद्य मनुजर्षभ । इमान्यमृतकल्पानि मूलानि च फलानि च
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ഹേ മനുജർഷഭാ, ഇന്ന് ഇവിടെ നിനക്ക് സർവ്വവിധത്തിലും സ്വാഗതം. ഇവ അമൃതസമമായ കിഴങ്ങുകളും ഫലങ്ങളും; ഇവ സ്വീകരിച്ച് ഇവിടെ നിന്നുതന്നെ മടങ്ങുക. അല്ലെങ്കിൽ വ്യർത്ഥമായി നിന്റെ ജീവൻ അപകടത്തിലാകും. ഹേ നരപുംഗവ, എന്റെ വാക്ക് ഹിതകരമെന്ന് തോന്നിയാൽ നിർബന്ധമായി അംഗീകരിക്കൂ.
Verse 96
भक्षयित्वा निवर्तस्व मा वृथा प्राप्स्यसे वधम् । ग्राह्म॑ं यदि वचो महां हितं मनुजपुड्रव
ഈ ഫലമൂലങ്ങൾ ഭുജിച്ച് മടങ്ങിപ്പോവുക; വ്യർത്ഥമായി മരണത്തെ നേരിടരുത്. ഹേ നരശ്രേഷ്ഠാ, മനുഷ്യശിരോമണീ! എന്റെ വാക്ക് സത്യമായി ഹിതകരമെന്ന് നിനക്കു തോന്നുന്നുവെങ്കിൽ, അത് സ്വീകരിക്ക.
Verse 146
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायां भीमकदलीषण्डप्रवेशे षट्चत्वारिंशदधिकशततमो<ध्याय:
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ വനപർവത്തിൽ, തീർത്ഥയാത്രാപർവത്തിൽ, ലോമശന്റെ തീർത്ഥയാത്രാവിവരണത്തിൽ, ഭീമസംബന്ധമായ വാഴത്തോട്ടത്തിലേക്കുള്ള പ്രവേശനപ്രസംഗത്തിൽ—നൂറ്റിനാൽപ്പത്താറാമത്തെ അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Verse 493
वन॑ पाण्डुसुत: श्रीमाछ्छब्देनापूरयन् दिश: । तब अपने बाहु-बलका भरोसा रखनेवाले श्रीमान् वायुपुत्र भीमने कुपित हो एक हाथीसे दूसरे हाथियोंको और एक सिंहसे दूसरे सिंहोंको मार भगाया तथा उन महाबली पाण्डुकुमारने कितनोंको तमाचोंके प्रहारसे मार डाला। भीमसेनकी मार खाकर सिंह
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ശ്രീമാനായ പാണ്ഡുപുത്രൻ തന്റെ ഗർജ്ജനത്തോടെ ദിക്കുകളെല്ലാം നിറച്ചു. അപ്പോൾ സ്വബാഹുബലത്തെ ആശ്രയിച്ച്, ക്രോധത്തിൽ ജ്വലിച്ച വായുപുത്രൻ ഭീമൻ ഒരു ആനകൊണ്ട് മറ്റാനകളെ, ഒരു സിംഹംകൊണ്ട് മറ്റുസിംഹങ്ങളെ അടിച്ചു തുരത്തി; പലരെയും മുഷ്ടിപ്രഹാരത്തിന്റെ ബലത്തിൽ നിലംപതിപ്പിച്ചു. ഭീമസേനന്റെ അടിയേറ്റ് സിംഹങ്ങളും വ്യാഘ്രങ്ങളും ചിതപ്പുലികളും ഭയത്തോടെ ആ സ്ഥലം വിട്ട് ഓടി; വിറയലിൽ അവർക്കു മലമൂത്രം പോലും വിട്ടുപോയി. തുടർന്ന് മഹാബലനായ പാണ്ഡുനന്ദന ഭീമസേനൻ അവരെ അവിടെ വിട്ട്, തന്റെ ഇടിമുഴക്കഗർജ്ജനത്തോടെ ദിക്കുകളെ മുഴുവൻ മുഴങ്ങവെച്ച്, വേഗത്തിൽ അരണ്യത്തിന്റെ ആഴത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു.
Frequently Asked Questions
Bhīma must choose between forceful entitlement to passage and respectful conduct toward an apparently weak being occupying a sacred corridor; the chapter tests whether kṣatriya assertiveness can yield to reverence and ethical restraint.
The episode teaches that strength without self-mastery is unreliable: true excellence integrates power with humility, recognition of higher order, and proper inquiry; failure becomes a catalyst for ethical refinement.
Yes—by declaring the route a ‘divine path’ where humans do not proceed and redirecting Bhīma to the nearby objective, the chapter frames correct access as conditional upon dharmic alignment and right method, not mere capability.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.