Adhyaya 4
Saṃsāra-gahana-jñāna: Vidura’s Account of Embodiment, Bondage, and Dharmic Release (संसारगहन-ज्ञानम्)
Upa-parva: Saṃsāra–Dharma Upadeśa (Vidura’s Instruction to Dhṛtarāṣṭra)
Dhṛtarāṣṭra asks how the ‘dense thicket’ of saṃsāra is to be understood. Vidura answers with a structured anthropology of human existence: (1) embryological formation and the constrained condition of the fetus (kalala to developed limbs), (2) the distress of birth and the role of prior karma in suffering, (3) the onset of worldly threats—grahas, illness, and misfortunes—metaphorically approaching like predators, (4) bondage through indriya-pāśas (sense-ropes) and repeated dissatisfaction despite continual engagement, (5) unawareness of mortality until the approach of Yama’s domain, (6) moral delusion driven by greed, anger, and intoxication, manifesting as social contempt and self-unexamined judgment of others, and (7) a concluding prescription: in an impermanent world, sustained dharma from early life and alignment with tattva opens the path to pramokṣa (release). The chapter thus integrates physiological imagery, karmic causality, ethical critique, and a liberation-oriented directive.
Chapter Arc: शोकसंतप्त धृतराष्ट्र विदुर से पूछते हैं—यह ‘संसार-गहन’ क्या है, इसे कैसे जाना जाए, और इससे छूटने का उपाय क्या है? → विदुर गर्भाधान से ही देह-निर्माण का कठोर, अपवित्र और असहाय चित्र खींचते हैं—गर्भ में जीव का मांस-शोणित में लिपटा रहना, उल्टा-सीधा पड़ा होना, वायु-वेगों से पीड़ित होना; जन्म से ही कर्म-चक्र का आरम्भ और देह की नश्वरता का अनिवार्य विधान। → विदुर श्मशान-समता का बोध कराते हैं—ज्ञानी/मूर्ख, धनी/निर्धन, कुलीन/अकुलीन, मानवान/मानहीन—सब अंततः एक ही जगह ‘सोते’ हैं; त्वचा गलती है, देह नष्ट होती है; अहंकार और भेद मिट्टी में मिल जाते हैं। → प्रत्यक्ष और परोक्ष (अनुभव और श्रुति) से इस अध्रुव लोक को समझकर जो धर्म का पालन करता है और जन्म से ही तत्त्व-मार्ग पर चलता है, वही परम गति पाता है; तत्त्वानुसरण ही प्रमोक्ष का पथ है। → धृतराष्ट्र के शोक-निवारण हेतु यह वैराग्य-बोध आगे किस आचरण-परिवर्तन में परिणत होगा—और क्या वे अपने पुत्रों के विनाश का सत्य स्वीकार कर पाएँगे?
Shlokas
Verse 1
अपना बछ। अर: चतुथों5 ध्याय: दुःखमय संसारके गहन स्वरूपका वर्णन और उससे छूटनेका उपाय धृतराष्ट उवाच कथं संसारगहन विज्ञेयं वदतां वर | एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं तत््वमाख्याहि पृच्छत:
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു—വക്താക്കളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ വിദുരാ! ഈ ഘനവും ഭ്രമജനകവുമായ സംസാര-കാടിനെ യഥാർത്ഥമായി എങ്ങനെ അറിയാം? അത് ഞാൻ കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ഞാൻ ചോദിക്കുന്നതുപോലെ അതിന്റെ തത്ത്വം വ്യക്തമായി പറഞ്ഞുതരിക।
Verse 2
विदुर उवाच जन्मप्रभृति भूतानां क्रिया सर्वोपलक्ष्यते । पूर्वमेवेह कलिले वसते किंचिदन्तरम्
വിദുരൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാ! ജന്മത്തിന്റെ തുടക്കത്തിൽ നിന്നുതന്നെ ജീവികളുടെ മുഴുവൻ പ്രക്രിയയും ക്രമമായി തിരിച്ചറിയാം. ആദ്യം ഗർഭത്തിൽ ജീവി കുറച്ചുകാലം ‘കലില’ അവസ്ഥയിൽ വസിക്കുന്നു; പിന്നെ ക്രമേണ അടുത്ത പ്രകടനത്തിലേക്ക് നീങ്ങുന്നു।
Verse 3
इस प्रकार श्रीमह्या भारत स्त्रीपर्वके अन्तर्गत जलप्रदानिकपर्वमें धृतराष्ट्रके शीकका निवारणविषयक तीसरा अध्याय पूरा हुआ
അതിനുശേഷം അഞ്ചാം മാസം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ അവൻ (ജീവൻ) അവിടെ വാസം ഉറപ്പിക്കുന്നു. പിന്നെ ആ ഗർഭം എല്ലാ അവയവങ്ങളാലും സമ്പൂർണ്ണമായി വളരുന്നു।
Verse 4
अमेध्यमध्ये वसति मांसशोणितलेपने । ततस्तु वायुवेगेन ऊर्ध्वपादो हध:शिरा:,इति श्रीमहाभारते स्त्रीपर्वणि जलप्रदानिकपर्वणि धृतराष्ट्रविशोककरणे चतुर्थोउध्याय:
ജീവൻ അശുദ്ധിയുടെ നടുവിൽ, മാംസവും രക്തവും പുരണ്ട നിലയിൽ വസിക്കുന്നു. പിന്നെ വായുവിന്റെ വേഗത്തിൽ പുറത്തേക്ക് തള്ളപ്പെടുന്നു—കാലുകൾ മേലായി, തല താഴായി।
Verse 5
इस समय उसे मांस और रुधिरसे लिपे हुए अत्यन्त अपवित्र गर्भाशयमें रहना पड़ता है। फिर वायुके वेगसे उसके पैर ऊपरकी ओर हो जाते हैं और सिर नीचेकी ओर ।।
യോനിദ്വാരത്തെ സമീപിച്ചെത്തുമ്പോൾ ദേഹധാരി ജീവൻ അനേകം ക്ലേശങ്ങൾ അനുഭവിക്കുന്നു. ഗർഭത്തിൽ അമർന്നു ചുരുങ്ങി, തന്റെ മുൻകർമ്മങ്ങളുടെ അനുസാരമായി ദുഃഖം ഭോഗിക്കുന്നു—ജനനത്തിന് മുമ്പേ തന്നെ കർമ്മഫലബന്ധനത്തിൽ ബന്ധിതനായി.
Verse 6
तस्मान्मुक्तः स संसारादन्यान् पश्यत्युपद्रवान् | ग्रहास्तमनुगच्छन्ति सारमेया इवामिषम्
അതുകൊണ്ട് അവൻ സംസാരബന്ധനത്തിൽ നിന്ന് മോചിതനായാൽ മറ്റുള്ളവരെ ബാധിക്കുന്ന ഉപദ്രവങ്ങളെ കാണുന്നു. എങ്കിലും ഗ്രഹങ്ങൾ അവനെ പിന്തുടരുന്നു—നായകൾ മാംസത്തെ പിന്തുടരുന്നതുപോലെ.
Verse 7
इस स्थितिमें योनिद्वारके समीप आ जानेसे उसे बड़े दुःख सहने पड़ते हैं। फिर पूर्व कर्मोसे संयुक्त हुआ वह जीव योनिमार्गसे पीड़ित हो उससे छुटकारा पाकर बाहर आ जाता है और संसारमें आकर अन्यान्य प्रकारके उपद्रवोंका सामना करता है। जैसे कुत्ते मांसकी ओर झपटतते हैं
അതിനുശേഷം കാലം മുന്നേറുന്തോറും, സ്വന്തം കർമ്മങ്ങളാൽ ബന്ധിതനായ ആ ജീവൻ ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോഴും പുതിയ പുതിയ വ്യാധികളും ക്ഷയരോഗങ്ങളും അവനെ സമീപിക്കുന്നു; അവ വീണ്ടും വീണ്ടും അടുത്തെത്തുന്നു.
Verse 8
त॑ बद्धमिन्द्रियै: पाशै: संगस्वादुभिरावृतम् । व्यसनान्यपि वर्तन्ते विविधानि नराधिप
ഹേ നരാധിപാ! ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെ പാശങ്ങളിൽ ബന്ധിതനായി, ആസക്തിയുടെ മധുരസ്വാദുകളിൽ മൂടപ്പെട്ടിരിക്കുന്ന മനുഷ്യനെ പലവിധ വ്യസനങ്ങളും ദുരിതങ്ങളും പിടികൂടുന്നു.
Verse 9
नरेश्वर! फिर आसक्तिके कारण जिनमें रसकी प्रतीति होती है, उन विषयोंसे घिरे और इन्द्रियरूपी पाशोंसे बँधे हुए उस संसारी जीवको नाना प्रकारके संकट घेर लेते हैं ।।
നരേശ്വരാ! ആസക്തിയാൽ രസബോധം ഉണർത്തുന്ന വിഷയങ്ങളിൽ ചുറ്റപ്പെട്ടും ഇന്ദ്രിയരൂപ പാശങ്ങളിൽ ബന്ധിതനുമായ ഈ സംസാരജീവനെ പലവിധ ദുരിതങ്ങൾ വളഞ്ഞുപിടിക്കുന്നു. അതേ വിഷയങ്ങളാൽ വീണ്ടും വീണ്ടും ബന്ധിതനായി അവൻ ഒരിക്കലും തൃപ്തി പ്രാപിക്കുകയില്ല. അപ്പോൾ ശുഭമോ അശുഭമോ കർമ്മങ്ങൾ ചെയ്താലും, താൻ ചെയ്യുന്നതിന്റെ മർമ്മം അവന് ബോധ്യമാകുന്നില്ല.
Verse 10
तथैव परिरक्षन्ति ये ध्यानपरिनिषिता: । अयं न बुध्यते तावद् यमलोकमथागतम्
അതുപോലെ ധ്യാനത്തിൽ ദൃഢനിഷ്ഠരായി ശാസ്ത്രാനുസരിച്ച് ജീവിക്കുന്നവർ തന്നെ സ്വയം സംരക്ഷിക്കുന്നു. എന്നാൽ സാധാരണൻ മുന്നിൽ വന്നെത്തിയ യമലോകം പോലും തിരിച്ചറിയുന്നില്ല.
Verse 11
यमदूतैर्विंकृष्यंश्व मृत्युं कालेन गच्छति । वाग्घीनस्य च यन्मात्रमिष्टानिष्टं कृतं मुखे । भूय एवात्मना55त्मानं बध्यमानमुपेक्षते
കാലത്തിന്റെ പ്രേരണയാൽ യമദൂതന്മാർ അവനെ ശരീരത്തിൽ നിന്ന് വലിച്ചിഴച്ച് പുറത്തെടുക്കുന്നു; അവൻ മരണത്തെ പ്രാപിക്കുന്നു. അപ്പോൾ അവന് വാക്കിന്റെ ശക്തിയില്ല; ചെയ്ത ശുഭാശുഭകർമ്മങ്ങൾ മുന്നിൽ വെളിപ്പെടുന്നു. എന്നിട്ടും ആ കര്മ്മാനുസാരമായി സ്വയം തന്നെ വീണ്ടും ദേഹബന്ധനത്തിൽ ബന്ധിക്കപ്പെടുന്നത് കണ്ടിട്ടും അവൻ ഉദാസീനനായി നിൽക്കുന്നു—സ്വമോക്ഷത്തിനായി ശ്രമിക്കുന്നില്ല.
Verse 12
अहो विनिकृतो लोको लोभेन च वशीकृत: । लोभक्रोधभयोन्मत्तो नात्मानमवबुध्यते,अहो! लोभके वशीभूत होकर यह सारा संसार ठगा जा रहा है। लोभ, क्रोध और भयसे यह इतना पागल हो गया है कि अपने-आपको भी नहीं जानता
അയ്യോ! ലോഭത്തിന്റെ അധീനതയിൽ ഈ ലോകം മുഴുവൻ വഞ്ചിക്കപ്പെടുകയും നശിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. ലോഭം, ക്രോധം, ഭയം എന്നിവകൊണ്ട് ഉന്മത്തനായ മനുഷ്യൻ സ്വയം തന്നെയുമറിയുന്നില്ല.
Verse 13
कुलीनत्वे च रमते दुष्कुलीनान् विकुत्सयन् | धनदर्पेण दृप्तश्न दरिद्रान् परिकुत्सयन्
കുലീനൻ താഴ്ന്ന കുലത്തിൽ ജനിച്ചവരെ നിന്ദിച്ച് സ്വന്തം കുലീനതയിൽ തന്നെ രമിക്കുന്നു; ധനവാൻ ധനദർപ്പത്തിൽ മദിച്ചവനായി ദരിദ്രരെ അവഹേളിക്കുന്നു.
Verse 14
मूर्खानिति परानाह नात्मानं समवेक्षते | दोषान् क्षिपति चान्येषां नात्मानं शास्तुमिच्छति
അവൻ മറ്റുള്ളവരെ ‘മൂഢർ’ എന്നു വിളിക്കുന്നു; എന്നാൽ സ്വയം ഒരിക്കലും പരിശോധിക്കുന്നില്ല. മറ്റുള്ളവരുടെ ദോഷങ്ങളെ ചൂണ്ടിക്കാണിച്ച് കുറ്റപ്പെടുത്തുന്നു; പക്ഷേ അതേ ദോഷങ്ങളിൽ നിന്ന് സ്വയം രക്ഷപ്പെടാൻ സ്വന്തം മനസ്സിനെ ശാസിക്കാൻ അവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല.
Verse 15
यदा प्राज्ञाश्न मूर्खाश्न धनवन्तश्न निर्धना: । कुलीनाश्चाकुलीनाश्न मानिनो5थाप्यमानिन:
ജ്ഞാനിയും മൂഢനും, ധനവാനും ദരിദ്രനും, കുലീനനും അകുലീനനും, മാനിതനും അമാനിതനും—എല്ലാവരും ദുരന്തത്തിന്റെയും മരണത്തിന്റെയും മുന്നിൽ ഒരേ നിലയിൽ നിൽക്കുമ്പോൾ, കുലത്തിലും സമ്പത്തിലും ഉള്ള അഹങ്കാരം പൊള്ളയാണെന്ന് തെളിയുന്നു।
Verse 16
सर्वे पितृवनं प्राप्ता: स्वपन्ति विगतत्वच: । निमसैरस्थिभूयिष्ैगत्रि: स्नायुनिबन्धनै:
അവർ എല്ലാവരും പിതൃവനത്തിലെത്തി, ഉറങ്ങുന്നതുപോലെ കിടക്കുന്നു—ത്വക്കില്ലാതെ, ശരീരം അധികവും അസ്ഥികളായി മാറി, സ്നായുബന്ധനങ്ങളാൽ മാത്രം ചേർന്നു നിൽക്കുന്നവരായി।
Verse 17
विशेषं न प्रपश्यन्ति तत्र तेषां परे जना: । येन प्रत्यवगच्छेयु: कुलरूपविशेषणम्
അവിടെ നിൽക്കുന്ന അന്യർ അവരിൽ യാതൊരു വ്യത്യാസചിഹ്നവും കാണുന്നില്ല—അതിലൂടെ ഒരാളുടെ കുലപരമ്പരയോ രൂപവിശേഷമോ തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയുന്ന തരത്തിൽ ഒന്നുമില്ല।
Verse 18
जब ज्ञानी और मूर्ख, धनवान् और निर्धन, कुलीन और अकुलीन तथा मानी और मानरहित सभी मरघटमें जाकर सो जाते हैं, उनकी चमड़ी भी नष्ट हो जाती है और नाड़ियोंसे बँधे हुए मांसरहित हड्डियोंके ढेररूप उनके नग्न शरीर सामने आते हैं, तब वहाँ खड़े हुए दूसरे लोग उनमें कोई ऐसा अन्तर नहीं देख पाते हैं, जिससे एककी अपेक्षा दूसरेके कुल और रूपकी विशेषताको जान सकें ।। यदा सर्वे सम॑ न्यस्ता: स्वपन्ति धरणीतले । कस्मादन्योन्यमिच्छन्ति प्रलब्धुमिह दुर्बुधा:,जब मरनेके बाद श्मशानमें डाल दिये जानेपर सभी लोग समानरूपसे पृथ्वीकी गोदमें सोते हैं, तब वे मूर्ख मानव इस संसारमें क्यों एक-दूसरेको ठगनेकी इच्छा करते हैं?
വിദുരൻ പറഞ്ഞു: മരണത്തിനു ശേഷം ശ്മശാനത്തിൽ എല്ലാവരെയും ഒരുപോലെ ഭൂമിയിൽ കിടത്തിവെച്ച്, അവർ ഉറങ്ങുന്നതുപോലെ കിടക്കുമ്പോൾ, ഈ ലോകത്ത് ദുർബുദ്ധികൾ എന്തിന് പരസ്പരം വഞ്ചിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു?
Verse 19
प्रत्यक्ष च परोक्षं च यो निशम्य श्रुति त्विमाम् । अध्रुवे जीवलोकेडस्मिन् यो धर्ममनुपालयन् । जन्मप्रभृति वर्तेत प्राप्तुयात् परमां गतिम्
ഈ ശ്രുതി-ഉപദേശത്തെ നേരിട്ട് അറിഞ്ഞോ അല്ലെങ്കിൽ മറ്റുള്ളവരിൽ നിന്ന് കേട്ട് മനസ്സിലാക്കിയോ, ഈ അധ്രുവമായ ജീവലോകത്തിൽ ജന്മം മുതൽ സ്ഥിരമായി ധർമ്മം അനുഷ്ഠിക്കുന്നവൻ പരമഗതിയെ പ്രാപിക്കുന്നു।
Verse 20
एवं सर्व विदित्वा वै यस्तत्त्वमनुवर्तते । स प्रमोक्षाय लभते पन्थानं मनुजेश्वर,नरेश्वर! जो इस प्रकार सब कुछ जानकर तत्त्वका अनुसरण करता है, वह मोक्षतक पहुँचनेके लिये मार्ग प्राप्त कर लेता है
ഹേ മനുജേശ്വരാ! ഇതെല്ലാം യഥാർത്ഥമായി അറിഞ്ഞ് തത്ത്വത്തെ അനുസരിച്ച് ജീവിക്കുന്നവൻ മോക്ഷത്തിലേക്കു നയിക്കുന്ന പാതയെ പ്രാപിക്കുന്നു.
Frequently Asked Questions
The implied crisis is self-ignorance: despite suffering and mortality, a person remains bound by sense-attachment and social pride, repeatedly choosing short-term gratification over dharmic discipline and self-examination.
Understanding embodiment and its karmic constraints should produce dispassion and restraint; sustained dharma, grounded in tattva-jñāna, is presented as the practical route toward pramokṣa.
Yes in functional form: the closing verses state that one who ‘knows all this’ and follows tattva obtains the path to liberation, positioning comprehension and practice as spiritually consequential within the epic’s mokṣa-oriented arc.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.