Adhyaya 51

Verse 1

ऑपन-आक्रात बछ। 2 एकपज्चाशत्तमो< ध्याय: सारस्वततीर्थकी महिमाके प्रसंगमें दधीच ऋषि और सारस्वत मुनिके चरित्रका वर्णन वैशम्पायन उवाच यत्रेजिवानुड॒पती राजसूयेन भारत । तस्मिंस्तीर्थे महानासीत्‌ संग्रामस्तारकामय:

വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരതാ! നക്ഷത്രങ്ങളുടെ അധിപനായ ചന്ദ്രൻ രാജസൂയയാഗം നടത്തിയ അതേ സോമതീർത്ഥമാണിത്. ഈ പുണ്യ തീർത്ഥത്തിൽ ഒരിക്കൽ മഹത്തായ താരകാമയ യുദ്ധം നടന്നിരുന്നു.

Verse 2

तत्राप्युपस्पृश्य बले दत्त्वा दानानि चात्मवान्‌ | सारस्वतस्य धर्मात्मा मुनेस्तीर्थ जगाम ह,धर्मात्मा एवं मनस्वी बलरामजी उस तीर्थमें भी स्नान एवं दान करके सारस्वत मुनिके तीर्थमें गये

അവിടെയും ബലരാമൻ ജലസ്പർശംകൊണ്ട് ശുദ്ധി വരുത്തി, ആത്മസംയമത്തോടെ ദാനങ്ങൾ നൽകി, ധർമ്മാത്മാവായി സാരസ്വത മുനിയുടെ തീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോയി.

Verse 3

तत्र द्वादशवार्षिक्यामनावृष्ट्यां द्विजोत्तमान्‌ | वेदानध्यापयामास पुरा सारस्वतो मुनि:,प्राचीनकालमें जब बारह वर्षोंतक अनावृष्टि हो गयी थी, सारस्वत मुनिने वहीं उत्तम ब्राह्मणोंको वेदाध्ययन कराया था

പുരാതനകാലത്ത് അവിടെ പന്ത്രണ്ടുവർഷം മഴയില്ലായ്മ ഉണ്ടായപ്പോൾ സാരസ്വത മുനി ശ്രേഷ്ഠ ദ്വിജന്മാർക്ക് വേദങ്ങൾ അധ്യാപനം ചെയ്തു.

Verse 4

जनमेजय उवाच कथं द्वादशवार्षिक्यामनावृष्ट्यां द्विजोत्तमान्‌ । ऋषीनध्यापयामास पुरा सारस्वतो मुनि:

ജനമേജയൻ ചോദിച്ചു—ഹേ മുനേ! പുരാതനകാലത്ത് പന്ത്രണ്ടുവർഷം മഴയില്ലായ്മ ഉണ്ടായപ്പോൾ സാരസ്വത മുനി ശ്രേഷ്ഠ ദ്വിജ ഋഷിമാർക്ക് വേദങ്ങൾ എങ്ങനെ അധ്യാപനം ചെയ്തു?

Verse 5

वैशम्पायन उवाच आसीत्‌ पूर्व महाराज मुनिर्धीमान्‌ महातपा: । दधीच इति विख्यातो ब्रह्म॒चारी जितेन्द्रिय:

വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാവേ! പൂർവകാലത്ത് ജ്ഞാനിയും മഹാതപസ്വിയുമായ ഒരു മുനി ഉണ്ടായിരുന്നു; അദ്ദേഹം ബ്രഹ്മചാരിയും ഇന്ദ്രിയജയിയും ആയിരുന്നു. ‘ദധീച’ എന്ന പേരിൽ അദ്ദേഹം പ്രസിദ്ധനായിരുന്നു.

Verse 6

तस्यातितपस: शक्रो बिभेति सततं विभो । न स लोभयितुं शक्‍्य: फलैर्बहुविधैरपि,प्रभो! उनकी भारी तपस्यासे इन्द्र सदा डरते रहते थे। नाना प्रकारके फलोंका प्रलोभन देनेपर भी उन्हें लुभाया नहीं जा सकता था

അവന്റെ അത്യന്തം കഠിനമായ തപസ്സിനെക്കൊണ്ട് ശക്രൻ (ഇന്ദ്രൻ) നിരന്തരം ഭയപ്പെട്ടു. പലവിധ ഫലങ്ങളും പ്രതിഫലങ്ങളും വാഗ്ദാനം ചെയ്താലും ആ തപസ്വിയെ പ്രലോഭിപ്പിക്കാനോ വഴിതിരിപ്പിക്കാനോ കഴിഞ്ഞില്ല.

Verse 7

प्रलोभनार्थ तस्याथ प्राहिणोत्‌ पाकशासन: । दिव्यामप्सरसं पुण्यां दर्शनीयामलम्बुषाम्‌,तब इन्द्रने मुनिको लुभानेके लिये एक पवित्र दर्शनीय एवं दिव्य अप्सरा भेजी, जिसका नाम था अलम्बुषा

അവനെ പ്രലോഭിപ്പിക്കുവാൻ പാകശാസനൻ (ഇന്ദ്രൻ) അലംബുഷാ എന്ന പുണ്യവതിയും ദർശനീയയും ദിവ്യയുമായ അപ്സരസ്സിനെ അയച്ചു.

Verse 8

तस्य तर्पयतो देवान्‌ सरस्वत्यां महात्मन: । समीपतो महाराज सोपातिष्ठत भाविनी,महाराज! एक दिन, जब महात्मा दधीच सरस्वती नदीमें देवताओंका तर्पण कर रहे थे, वह माननीय अप्सरा उनके पास जाकर खड़ी हो गयी

മഹാരാജാവേ! ആ മഹാത്മാവ് സരസ്വതിയിൽ ദേവന്മാർക്ക് തർപ്പണം അർപ്പിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ, ആ തേജസ്വിനിയായ അപ്സരസ് സമീപത്തേക്ക് വന്ന് നിന്നു.

Verse 9

तां दिव्यवपुषं दृष्टवा तस्यर्षेभावितात्मन: । रेत: स्कन्नं सरस्वत्यां तत्‌ सा जग्राह निम्नगा

ആ ദിവ്യരൂപിണിയായ അപ്സരസ്സിനെ കണ്ടപ്പോൾ, ഭാവിതാത്മാവായ ആ മഹർഷിയുടെ രേതസ് സരസ്വതിയുടെ ജലത്തിൽ സ്ഖലിച്ചു; ആ വിത്തിനെ ഒഴുകുന്ന നദിയായ സരസ്വതി സ്വയം സ്വീകരിച്ചു.

Verse 10

कुक्षौ चाप्यदधाद्‌ हृष्टा तद्‌ रेत: पुरुषर्षभ । सा दधार च त॑ गर्भ पुत्रहेतोर्महानदी,पुरुषप्रवर! उस महानदीने हर्षमें भरकर पुत्रके लिये उस वीर्यको अपनी कुक्षिमें रख लिया और इस प्रकार वह गर्भवती हो गयी

പുരുഷശ്രേഷ്ഠനേ! ആ മഹാനദി ആനന്ദത്തോടെ പുത്രപ്രാപ്തിക്കായി ആ രേതസ് തന്റെ കുശിയിൽ ധരിച്ചു; അങ്ങനെ അവൾ ഗർഭിണിയായി.

Verse 11

सुषुवे चापि समये पुत्र सा सरितां वरा । जगाम पुत्रमादाय तमृषिं प्रति च प्रभो,प्रभो! समय आनेपर सरिताओंमें श्रेष्ठ सरस्वतीने एक पुत्रको जन्म दिया और उसे लेकर वह ऋषिके पास गयी

നിശ്ചിത സമയത്ത് നദികളിൽ ശ്രേഷ്ഠയായ സരസ്വതി ഒരു പുത്രനെ പ്രസവിച്ചു. ആ ശിശുവിനെ കൈകളിൽ എടുത്തുകൊണ്ട്, മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിച്ച വാഗ്ദാനപ്രകാരം, ഹേ പ്രഭോ, അവൾ ആ ഋഷിയുടെ അടുക്കലേക്ക് പോയി.

Verse 12

ऋषिसंसदि तं दृष्टवा सा नदी मुनिसत्तमम्‌ | ततः प्रोवाच राजेन्द्र ददती पुत्रमस्य तम्‌

ഋഷിസഭയിൽ ആസീനനായ മുനിശ്രേഷ്ഠൻ ദധീചനെ കണ്ടപ്പോൾ, സരസ്വതി നദി അവന്റെ പുത്രനെ അവനു ഏല്പിച്ചുകൊണ്ട്, ഹേ രാജേന്ദ്ര, ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.

Verse 13

ब्रह्मर्षे तव पुत्रो5यं त्वद्धक्त्या धारितो मया । दृष्टवा ते5प्सरसं रेतो यत्‌ स्कन्न॑ प्रागलम्बुषाम्‌

“ഹേ ബ്രഹ്മർഷേ, ഇവൻ നിന്റെ പുത്രനാണ്. നിനക്കുള്ള ഭക്തിയാൽ ഞാൻ അവനെ ഗർഭത്തിൽ ധരിച്ചു. ഒരിക്കൽ അലമ്പുഷാ എന്ന അപ്സരസ്സിനെ കണ്ടപ്പോൾ നിന്നിൽ നിന്ന് സ്ഖലിച്ച വീര്യം, നിന്റെ തേജസ് നശിക്കാതിരിക്കണമെന്നു കരുതി, ഞാൻ ഭക്തിയോടെ സ്വീകരിച്ചു. അതിനാൽ ഞാൻ നല്കുന്ന ഈ നിർദോഷനായ നിന്റെ പുത്രനെ സ്വീകരിക്ക.”

Verse 14

तत्‌ कुक्षिणा वै ब्रह्म्षे त्वद्धक्त्या धृतवत्यहम्‌ । न विनाशमिदं गच्छेत्‌ त्वत्तेज इति निश्चयात्‌

“ഹേ ബ്രഹ്മർഷേ, നിനക്കുള്ള ഭക്തിയാൽ തന്നെയാണ് ഞാൻ ഇതിനെ ഗർഭത്തിൽ ധരിച്ചത്; നിന്റെ തേജസ്സാൽ പോഷിക്കപ്പെടുന്നതു നാശത്തിലേക്കു പോകില്ലെന്നു ഞാൻ ഉറപ്പിച്ചു.”

Verse 15

इत्युक्त: प्रतिजग्राह प्रीतिं चावाप पुष्कलाम्‌

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ അദ്ദേഹം അത് സ്വീകരിച്ചു; അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഹൃദയം അപാരമായ ആനന്ദത്തിൽ നിറഞ്ഞു.

Verse 16

स्वसुतं चाप्यजिप्रत्‌ त॑ मूर्थ्नि प्रेम्णा द्विजोत्तम: । परिष्वज्य चिरं काल तदा भरतसत्तम

വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ ആ ദ്വിജോത്തമൻ സ്നേഹത്തോടെ തന്റെ പുത്രന്റെ ശിരസ്സിൽ ചുംബിച്ചു; ഹേ ഭാരതശ്രേഷ്ഠാ, ദീർഘകാലം അവനെ നെഞ്ചോടു ചേർത്ത് ആലിംഗനം ചെയ്തു।

Verse 17

सरस्वत्यै वरं प्रादात्‌ प्रीयमाणो महामुनि: । विश्वेदेवाः सपितरो गन्धर्वाप्सरसां गणा:

വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ ഹൃദയം നിറഞ്ഞ് പ്രീതനായ മഹാമുനി സരസ്വതിക്ക് ഒരു വരം നൽകി. അവിടെ വിശ്വേദേവന്മാരും പിതൃഗണവും ഗന്ധർവ-അപ്സരസ്സുകളുടെ സംഘങ്ങളും സന്നിഹിതരായിരുന്നു।

Verse 18

तृप्तिं यास्यन्ति सुभगे तर्प्पमाणास्तवाम्भसा । उसके ऐसा कहनेपर मुनिने उस पुत्रको ग्रहण कर लिया और वे बड़े प्रसन्न हुए। भरतभूषण! उन द्विजश्रेष्ठने बड़े प्रेमसे अपने उस पुत्रका मस्तक सूँघा और दीर्घ-गकालतक छातीसे लगाकर अत्यन्त प्रसन्न हुए महामुनिने सरस्वतीको वर दिया--'सुभगे! तुम्हारे जलसे तर्पण करनेपर विश्वेदेव

വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—“സുഭഗേ! നിന്റെ ജലത്താൽ തർപ്പണം ചെയ്യപ്പെടുന്നവർ തൃപ്തി പ്രാപിക്കും.” എന്ന് പറഞ്ഞ് ആ മഹാമുനി വചനങ്ങളാൽ മഹാനദിയായ സരസ്വതിയെ സ്തുതിച്ചു।

Verse 19

प्रस्ुतासि महाभागे सरसो ब्रह्मण: पुरा

വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—“മഹാഭാഗേ! നീ പുരാകാലത്ത് ബ്രഹ്മാവിന്റെ സരോവരത്തിൽ നിന്നു പ്രാദുര്ഭവിച്ചവളാണ്. നദികളിൽ ശ്രേഷ്ഠയായ സരസ്വതീ! കഠിനവ്രതധാരികളായ മുനിമാർ നിന്റെ മഹിമ അറിയുന്നു. പ്രിയദർശനേ! നീ എപ്പോഴും എനിക്കും ഹിതം ചെയ്തിട്ടുണ്ട്. അതുകൊണ്ട്, വരവർണിനീ, ലോകഹിതകാരിയായ നിന്റെ ഈ മഹാപുത്രൻ നിന്റെ തന്നെ നാമത്തിൽ ‘സാരസ്വതൻ’ എന്നു പ്രസിദ്ധനാകും।”

Verse 20

जानन्ति त्वां सरिच्छेछे मुनय: संशितव्रता: । मम प्रियकरी चापि सतत प्रियदर्शने

വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—നദികളിൽ ശ്രേഷ്ഠയായവളേ! കഠിനവ്രതധാരികളായ മുനിമാർ നിന്റെ മഹിമ അറിയുന്നു; പ്രിയദർശനേ! നീ എപ്പോഴും എനിക്കും ഹിതം ചെയ്തിട്ടുണ്ട്. മഹാഭാഗേ—പുരാകാലത്ത് ബ്രഹ്മാവിന്റെ സരോവരത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ചവളേ—സരസ്വതീ! ലോകഹിതകാരിയായ നിന്റെ ഈ മഹാപുത്രൻ നിന്റെ തന്നെ നാമത്തിൽ ‘സാരസ്വതൻ’ എന്നു പ്രസിദ്ധനാകും।

Verse 21

तस्मात्‌ सारस्वत: पुत्रो महांस्ते वरवर्णिनि । तवैव नाम्ना प्रथित:ः पुत्रस्ते लोकभावन:

അതുകൊണ്ട്, ഹേ സുന്ദരവർണ്ണിനീ! നിന്റെ ഈ മഹാനായ പുത്രൻ നിന്റെ തന്നെ നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധനായി ‘സാരസ്വതൻ’ എന്ന പേരിൽ ഖ്യാതനാകും. അവൻ ലോകങ്ങൾക്ക് ഉപകാരകനായിരിക്കും.

Verse 22

सारस्वत इति ख्यातो भविष्यति महातपा: । एष द्वादशवार्षिक्यामनावृष्ट्यां द्विजर्षभान्‌

ഈ മഹാതപസ്വി ‘സാരസ്വതൻ’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധനാകും. പന്ത്രണ്ടുവർഷത്തെ അനാവൃഷ്ടിക്കാലത്ത് അവൻ ശ്രേഷ്ഠ ദ്വിജന്മാരെ (ബ്രാഹ്മണരെ) പോഷിപ്പിക്കും.

Verse 23

पुण्याभ्यश्व सरिद्धयस्त्वं सदा पुण्यतमा शुभे

ഹേ ശുഭേ! നീ എപ്പോഴും ഏറ്റവും പുണ്യവതിയാണ്; നിന്റെ സാന്നിധ്യം തന്നെയും പവിത്രതയും മംഗളവും നൽകുന്നു—പുണ്യദായിനിയായ നദികളുപോലെ.

Verse 24

एवं सा संस्तुतानेन वरं लब्ध्वा महानदी

ഇങ്ങനെ, ആ മഹാനദി അവനാൽ സ്തുതിക്കപ്പെട്ട ശേഷം ഒരു വരം ലഭിച്ചു.

Verse 25

एतस्मिन्नेव काले तु विरोधे देवदानवै:

അതേ സമയത്ത്, ദേവന്മാരും ദാനവന്മാരും തമ്മിൽ വൈരവിരോധം മൂർച്ഛിച്ച് സംഘർഷം നിലനിന്നിരുന്നു.

Verse 26

न चोपलेभे भगवान्‌ शक्र: प्रहरणं तदा

അന്നേരം ഭഗവാൻ ശക്രൻ (ഇന്ദ്രൻ) പോലും തന്റെ ആയുധം ലഭിച്ചില്ല—സംഭവങ്ങളുടെ പ്രവാഹത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന ഉന്നത ക്രമത്തിന്റെ മുമ്പിൽ ശക്തിയും അവകാശവും വഴങ്ങുന്നവിധം, ദൈവവിധി ഏർപ്പെടുത്തിയ നിയന്ത്രണംപോലെ തോന്നി।

Verse 27

ततोअब्रवीत्‌ सुरान्‌ शक्रो न मे शक्‍्या महासुरा:

അപ്പോൾ ശക്രൻ (ഇന്ദ്രൻ) ദേവന്മാരോട് പറഞ്ഞു—“ആ മഹാസുരന്മാരെ ഞാൻ ജയിക്കാൻ കഴിയില്ല.” ഇതിലൂടെ മഹാശക്തിക്കും പരിധിയുണ്ടെന്നും, ധർമ്മയുദ്ധത്തിൽ അഹങ്കാരമല്ല; ഉപദേശം, കൂട്ടായ പരിശ്രമം, വിനയം എന്നിവയാണ് ആവശ്യമായതെന്നും വ്യക്തമാകുന്നു।

Verse 28

तस्माद्‌ गत्वा ऋषिश्रेष्ठो याच्यतां सुरसत्तमा:

അതുകൊണ്ട് ഋഷികളിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ ചെന്നു ദേവശ്രേഷ്ഠരോടു യാചിക്കട്ടെ—ന്യായവും ആവശ്യവും ആയതു ബലപ്രയോഗത്തിലല്ല, വിധിപൂർവമായ അപേക്ഷയിലൂടെ ലഭിക്കേണ്ടതിനാൽ।

Verse 29

स च तैर्याचितो5स्थीनि यत्नादृषिवरस्तदा

വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ കുരുശ്രേഷ്ഠാ! ദേവന്മാർ പരിശ്രമപൂർവം ആ മഹർഷിയോട് അസ്ഥികൾക്കായി യാചിച്ചപ്പോൾ, മുനിവരൻ ദധീചി യാതൊരു മടിയും കൂടാതെ പ്രാണത്യാഗം ചെയ്തു. ദേവപ്രിയമായ ആ കൃത്യത്തിന്റെ ഫലമായി അദ്ദേഹം അക്ഷയ ലോകങ്ങളെ പ്രാപിച്ചു।

Verse 30

प्राणत्यागं कुरुश्रेष्ठ चकारैवाविचारयन्‌ । स लोकानक्षयान प्राप्तो देवप्रियकरस्तदा

വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ കുരുശ്രേഷ്ഠാ! ആലോചനയിൽ പെടാതെ അദ്ദേഹം തീർച്ചയായും പ്രാണത്യാഗം ചെയ്തു. ദേവപ്രിയമായ ആ കൃത്യത്തിന്റെ ഫലമായി അദ്ദേഹം അക്ഷയ ലോകങ്ങളെ പ്രാപിച്ചു।

Verse 31

तस्यास्थिभिरथो शक्र: सम्प्रहृष्टमनास्तदा । कारयामास दिव्यानि नानाप्रहरणानि च

അപ്പോൾ ശക്രൻ (ഇന്ദ്രൻ) അത്യന്തം ആഹ്ലാദിതചിത്തനായി അവന്റെ അസ്ഥികളിൽ നിന്നു നാനാവിധ ദിവ്യായുധങ്ങൾ നിർമ്മിപ്പിച്ചു।

Verse 32

स हि तीव्रेण तपसा सम्भूत: परमर्षिणा

അവൻ തീവ്രമായ തപസ്സിന്റെ ശക്തിയാൽ തന്നെ ഉദ്ഭവിച്ചു. ബ്രഹ്മാവിന്റെ പുത്രനായ മഹർഷി ഭൃഗു കഠിനതപസ്സിലൂടെ ലോകമംഗളകാരിയായ, വിശാലകായനായ, തേജസ്വിയായ ദധീചിയെ സൃഷ്ടിച്ചു; അവൻ സമസ്ത ലോകത്തിന്റെ സാരത്തിൽ നിന്നു തന്നെ നിർമ്മിതനായതുപോലെ തോന്നി।

Verse 33

प्रजापतिसुतेनाथ भूगुणा लोकभावन: । अतिकाय: स तेजस्वी लोकसारो विनिर्मित:

പിന്നീട് പ്രജാപതിയുടെ പുത്രനായ ഭൃഗു ലോകങ്ങളെ പോഷിപ്പിക്കുന്ന ദധീചിയെ സൃഷ്ടിച്ചു—അവൻ വിശാലകായനും തേജസ്വിയും ആയിരുന്നു; ലോകസാരത്തിൽ നിന്നു തന്നെ നിർമ്മിതനായതുപോലെ തോന്നി।

Verse 34

जज्ञे शैलगुरु: प्रांशुर्महिम्ना प्रथित: प्रभु: । नित्यमुद्विजते चास्य तेजस: पाकशासन:

ശൈലഗുരു എന്ന പ്രഭു പർവ്വതത്തെപ്പോലെ ഉയരവും ഭാരവും ഉള്ളവനായി, മഹിമകൊണ്ട് എല്ലായിടത്തും പ്രസിദ്ധനായിരുന്നു; അവന്റെ തേജസ്സിനെക്കുറിച്ച് പാകശാസനൻ (ഇന്ദ്രൻ) എപ്പോഴും ആശങ്കയിലായിരുന്നു।

Verse 35

तेन वज्रेण भगवान्‌ मन्त्रयुक्तेन भारत । भृशं क्रोधविसूष्टेन ब्रह्मतेजोद्धवेन च

ഹേ ഭാരതാ! മന്ത്രശക്തിയാൽ സംയുക്തമായ ആ വജ്രംകൊണ്ട് ഭഗവാൻ അത്യന്തം പ്രബലമായി പ്രഹരിച്ചു—ഉഗ്രകോപം കൊണ്ട് പ്രേരിതനായി, ബ്രഹ്മതേജസ്സാൽ ഉദ്ദീപ്തനായി।

Verse 36

अथ काले व्यतिक्रान्ते महत्यतिभयंकरे

അത്യന്തം ഭയാനകവും അപൂർവമായ ഭീതിയുമാർന്ന ആ സമയം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ, കഥ തുടർന്ന് സംഭവിച്ചതിലേക്കു തിരിഞ്ഞു.

Verse 37

तस्यां द्वादशवार्षिक्यामनावृष्ट्यां महर्षय:

വൈശംപായനൻ പറഞ്ഞു: ആ പന്ത്രണ്ടുവർഷത്തെ അനാവൃഷ്ടിക്കാലത്ത് മഹർഷിമാരും ലോകത്തോടൊപ്പം ദുഃഖത്തിൽ പീഡിതരായി.

Verse 38

दिग्भ्यस्तान्‌ प्रद्रुतान्‌ दृष्टवा मुनि: सारस्वतस्तदा

വൈശംപായനൻ പറഞ്ഞു: അപ്പോൾ എല്ലാ ദിക്കുകളിലേക്കും ഓടിപ്പോകുന്നവരെ കണ്ടപ്പോൾ, ആ സമയത്ത് സാരസ്വത മുനി ആ പലയോട്ടം ശ്രദ്ധിച്ചു.

Verse 39

गमनाय मतिं चक्रे तं प्रोवाच सरस्वती । सम्पूर्ण दिशाओंसे भागकर इधर-उधर जाते हुए उन महर्षियोंको देखकर सारस्वत मुनिने भी वहाँसे अन्यत्र जानेका विचार किया। तब सरस्वतीदेवीने उनसे कहा ।।

വൈശംപായനൻ പറഞ്ഞു: എല്ലാ ദിക്കുകളിലേക്കും ചിതറി ഓടിപ്പോകുന്ന മഹർഷിമാരെ കണ്ടപ്പോൾ സാരസ്വത മുനിയും അവിടം വിട്ട് മറ്റിടത്തേക്ക് പോകാൻ തീരുമാനിച്ചു. അപ്പോൾ ദേവി സരസ്വതി അവനോട് പറഞ്ഞു— “പുത്രാ, ഇവിടെ നിന്ന് പോകരുത്; നിന്റെ ആഹാരം ഞാൻ എപ്പോഴും ഒരുക്കിത്തരും.”

Verse 40

दास्यामि मत्स्यप्रवरानुष्यतामिह भारत । भरतनन्दन! सरस्वती इस प्रकार बोलीं--“बेटा! तुम्हें यहाँसे कहीं नहीं जाना चाहिये। मैं सदा तुम्हें भोजनके लिये उत्तमोत्तम मछलियाँ दूँगी; अतः तुम यहीं रहो' ।।

സരസ്വതി പറഞ്ഞു— “ഹേ ഭാരതാ, നിന്റെ ആഹാരത്തിനായി ഞാൻ ശ്രേഷ്ഠമായ മത്സ്യങ്ങളെ നൽകും; അതിനാൽ നീ ഇവിടെ തന്നെ താമസിക്ക.” ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞതോടെ അവൻ പിതൃകളെയും ദേവതകളെയും തൃപ്തിപ്പെടുത്തി.

Verse 41

आहारमकरोमत्रित्यं प्राणान्‌ वेदांश्न धारयन्‌ । सरस्वतीके ऐसा कहनेपर सारस्वत मुनि वहीं रहकर देवताओं और पितरोंको तृप्त करने लगे। वे प्रतिदिन भोजन करते और अपने प्राणों तथा वेदोंकी रक्षा करते थे || ४० ३ || अथ तस्यामनावृष्ट्यामतीतायां महर्षय:

വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ആ സ്ഥലത്ത് അവൻ പ്രതിദിനം ആഹാരം കഴിച്ചു, പ്രാണങ്ങളെ നിലനിർത്തി, വേദങ്ങളെ സംരക്ഷിച്ചു. അങ്ങനെ അവിടെ തന്നെയിരുന്ന് സാരസ്വത മുനി ദേവന്മാരെയും പിതൃകളെയും തൃപ്തിപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ടിരുന്നു—കഷ്ടകാലത്തിലും സംയമത്തോടെ സ്വധർമ്മം ധരിച്ച്. പിന്നെ ആ അനാവൃഷ്ടികാലം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ മഹർഷിമാർ…

Verse 42

तेषां क्षुधापरीतानां नष्टा वेदाभिधावताम्‌

വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ക്ഷുധയാൽ പീഡിതരായി ആഹാരം തേടി ഇങ്ങോട്ടും അങ്ങോട്ടും ഓടിയവർക്കു വേദസ്മൃതി നഷ്ടപ്പെട്ടു. അത്യന്തം ദുരിതത്തിൽ ദേഹപീഡ മൂലം ശാസ്ത്രബുദ്ധിയും മറഞ്ഞുപോകുന്നു.

Verse 43

अथ वकद्रिदृषिस्तेषां सारस्वतमुपेयिवान्‌

വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ വകദ്രിദൃഷി ഋഷി, അവരുടെയെല്ലാം സന്നിധിയിൽ, സാരസ്വത മുനിയിലേക്കു സമീപിച്ചു.

Verse 44

कुर्वाणं संशितात्मानं स्वाध्यायमृषिसत्तमम्‌ | तदनन्तर उनमेंसे कोई ऋषि प्रतिदिन स्वाध्याय करनेवाले शुद्धात्मा मुनिवर सारस्वतके पास आये ।। स गत्वा5<चष्ट तेभ्यश्व॒ सारस्वतमतिप्रभम्‌

വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അന്നേരം ഋഷികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനും സംയതാത്മാവുമായ സാരസ്വതൻ പ്രതിദിനം സ്വാധ്യായത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടിരുന്നു. തുടർന്ന് അവരിൽ ഒരുമഹർഷി—ശുദ്ധാത്മാവും നിത്യസ്വാധ്യായപരായണനും—അവന്റെ സമീപത്തേക്ക് വന്നു. അവിടെ ചെന്നു അത്യന്തം ദീപ്തനായ സാരസ്വതനെക്കുറിച്ച് മറ്റു ഋഷിമാരോട് അറിയിച്ചു.

Verse 45

स्वाध्यायममरप्रख्यं कुर्वाणं विजने वने । फिर वहाँसे जाकर उन्होंने सब महर्षियोंको बताया कि “देवताओंके समान अत्यन्त कान्तिमान्‌ एक सारस्वत मुनि हैं, जो निर्जन वनमें रहकर सदा स्वाध्याय करते हैं” ।।

വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അവൻ അറിയിച്ചു—“നിർജന വനത്തിൽ ദേവന്മാരെപ്പോലെ ദീപ്തനായ ഒരു സാരസ്വത മുനിയുണ്ട്; അവൻ സദാ സ്വാധ്യായത്തിൽ രതനാണ്.” ഇത് കേട്ടപ്പോൾ, രാജാവേ, എല്ലാ മഹർഷിമാരും അവിടെ ഒന്നിച്ചുകൂടി.

Verse 46

सारस्वतं मुनिश्रेष्ठमिदमूचु: समागता: । अस्मानध्यापयस्वेति तानुवाच ततो मुनि:

അവിടെ കൂടിയവർ മുനിശ്രേഷ്ഠനായ സാരസ്വതനോട്—“ഞങ്ങളെ അധ്യാപിപ്പിക്കണമേ” എന്നു അപേക്ഷിച്ചു. അപ്പോൾ ആ മുനി അവരോട് പറഞ്ഞു.

Verse 47

शिष्यत्वमुपगच्छध्वं विधिवद्धि ममेत्युत । राजन्‌! यह सुनकर वे सब महर्षि वहाँ आये और आकर मुनिश्रेष्ठ सारस्वतसे इस प्रकार बोले--'मुने! आप हम लोगोंको वेद पढ़ाइये।” तब सारस्वतने उनसे कहा --“आपलोग विधिपूर्वक मेरी शिष्यता ग्रहण करें ।।

വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—“രാജാവേ! ഇത് കേട്ട് ആ മഹർഷിമാർ എല്ലാവരും അവിടെ വന്നു മുനിശ്രേഷ്ഠനായ സാരസ്വതനോട്—‘മുനേ! ഞങ്ങൾക്ക് വേദങ്ങൾ പഠിപ്പിക്കണമേ’ എന്നു പറഞ്ഞു. സാരസ്വതൻ മറുപടി പറഞ്ഞു—‘അങ്ങനെയെങ്കിൽ വിധിപൂർവ്വം എന്റെ ശിഷ്യത്വം സ്വീകരിക്കുവിൻ.’”

Verse 48

स तानाह न मे धर्मो नश्येदिति पुनर्मुनीन्‌ । यो हाधर्मेण वै ब्रूयाद्‌ गृल्लीयाद्‌ यो5प्यधर्मत:

വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അവൻ വീണ്ടും ആ മുനിമാരോട് പറഞ്ഞു—“എന്റെ ധർമ്മം നശിക്കരുത്. അധർമ്മമായി വേദം ഉപദേശിക്കുന്നവനും അധർമ്മമായി അത് സ്വീകരിക്കുന്നവനും—ഇരുവരും ധർമ്മപഥത്തിൽ നിന്ന് പതിക്കുന്നു.”

Verse 49

हीयेतां तावुभीौ क्षिप्रं स्थातां वा वैरिणावुभौ । तब वहाँ उन मुनियोंने कहा--'बेटा! तुम तो अभी बालक हो” (हम तुम्हारे शिष्य कैसे हो सकते हैं?) तब सारस्वतने पुनः उन मुनियोंसे कहा--“मेरा धर्म नष्ट न हो

വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അധർമ്മമായി വേദം ഉപദേശിക്കുന്നവനും അധർമ്മമായി ആ മന്ത്രങ്ങൾ സ്വീകരിക്കുന്നവനും—ഇരുവരും വേഗത്തിൽ ഹീനാവസ്ഥയിൽ പതിക്കും; അല്ലെങ്കിൽ പരസ്പരം വൈരികളാകും.

Verse 50

इस प्रकार श्रीमहाभारत शल्यपर्वके अन्तर्गत गदापव॑नें बलदेवजीकी तीर्थयात्राके प्रसंगमें सारस्वतोपाख्यानविषयक पचासवाँ अध्याय पूरा हुआ

ഋഷിമാർ ഞങ്ങൾക്കായി ഈ ധർമ്മം നിശ്ചയിച്ചു—“ഞങ്ങളിൽ ആരാണ് വേദം പൂർണ്ണമായി അഭ്യസിച്ച് ഉപദേശിക്കാൻ കഴിയുന്നത്, അവനാണ് മഹാൻ. അനേകം വർഷങ്ങളുടെ പ്രായം കൊണ്ടോ, നരച്ച മുടികൊണ്ടോ, ധനം കൊണ്ടോ, അനവധി ബന്ധുക്കൾ കൊണ്ടോ മഹത്വം വരികയില്ല.” അവന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് ആ മുനിമാർ വിധിപൂർവ്വം അത് അംഗീകരിച്ചു.

Verse 51

तस्माद्‌ वेदाननुप्राप्य पुनर्धर्म प्रचक्रिरे । सारस्वतकी यह बात सुनकर वे मुनि उनसे विधिपूर्वक वेदोंका उपदेश पाकर पुनः धर्मका अनुष्ठान करने लगे || ५० $ ।।

വൈശംപായനൻ പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ വീണ്ടും വേദങ്ങൾ ലഭിച്ച ശേഷം ആ മുനിമാർ ധർമ്മാചരണം പുനരാരംഭിച്ചു. വിധിപൂർവ്വം ഉപദേശം ലഭിച്ച് അറുപതിനായിരം മുനിമാർ ശിഷ്യത്വം സ്വീകരിച്ചു; തുടർന്ന് നിയന്ത്രിതവ്രതങ്ങളോടെ ധർമ്മാനുഷ്ഠാനത്തിലേക്ക് വീണ്ടും മടങ്ങി.

Verse 52

मुष्टिं मुष्टिं तत: सर्वे दर्भाणां ते ह्युपाहरन्‌ । तस्यासनार्थ विप्रर्षेर्बालस्यापि वशे स्थिता:

അപ്പോൾ അവർ എല്ലാവരും ദർഭപ്പുല്ല്‍ മുഷ്ടി മുഷ്ടിയായി കൊണ്ടുവന്നു. അത് ആ ബ്രാഹ്മണ-ഋഷിയുടെ ആസനത്തിനായി; അവൻ ബാലനായിരുന്നാലും അവർ എല്ലാവരും അവന്റെ നിർദ്ദേശാധീനരായി ശാസനയോടെ നിന്നു.

Verse 53

वे ब्रह्मर्षि यद्यपि बालक थे तो भी वे सभी बड़े-बड़े महर्षि उनकी आज्ञाके अधीन रहकर उनके आसनके लिये एक-एक मुट्ठी कुश ले आया करते थे ।।

വൈശംപായനൻ പറഞ്ഞു—അവർ ബ്രഹ്മർഷികൾ ബാലകരായിരുന്നാലും, അവരുടെ മഹത്വം അങ്ങനെയായിരുന്നു; മഹാമുനിമാർ പോലും അവരുടെ ആജ്ഞാധീനരായി, അവരുടെ ആസനത്തിനായി ഓരോരുത്തരും ഓരോ മുഷ്ടി കുശപ്പുല്ല്‍ കൊണ്ടുവന്നിരുന്നു. അവിടെയും മഹാബലനായ റൗഹിണേയൻ—കേശവന്റെ അഗ്രജൻ ബലരാമൻ—സ്നാനം ചെയ്ത് ധനം ദാനം നൽകി, സന്തോഷത്തോടെ തീർത്ഥം തീർത്ഥമായി ക്രമത്തിൽ സഞ്ചരിച്ചു, ‘വൃദ്ധകന്യാ’ വസിച്ചുവെന്നു പ്രസിദ്ധമായ ആ മഹാതീർത്ഥത്തിലെത്തി.

Verse 143

प्रतिगृह्लीष्व पुत्र स्‍्व॑ मया दत्तमनिन्दितम्‌ | “ब्रह्मर्ष! यह आपका पुत्र है। इसे आपके प्रति भक्ति होनेके कारण मैंने अपने गर्भमें धारण किया था। ब्रह्मर्ष] पहले अलम्बुषा नामक अप्सराको देखकर जो आपका वीर्य स्खलित हुआ था

വൈശംപായനൻ പറഞ്ഞു—“ഹേ അനിന്ദ്യനേ! ഞാൻ നൽകിയിരിക്കുന്ന നിന്റെതായ ഈ നിർദോഷ പുത്രനെ സ്വീകരിക്ക. ഹേ ബ്രഹ്മർഷേ! മുമ്പ് അലമ്പുഷാ എന്ന അപ്സരസിനെ കണ്ടപ്പോൾ നിന്നിൽ നിന്ന് സ്ഖലിച്ച വീര്യം, നിന്നോടുള്ള ഭക്തിയാൽ ‘ബ്രഹ്മർഷിയുടെ ഈ തേജസ് നശിക്കരുത്’ എന്നു കരുതി, ഞാൻ എന്റെ ഗർഭത്തിൽ ധരിച്ചു. അതുകൊണ്ട് ഞാൻ അർപ്പിക്കുന്ന ഈ അനിന്ദ്യ പുത്രനെ സ്വീകരിക്ക.”

Verse 183

प्रीत: परमहृष्टात्मा यथावच्छूणु पार्थिव । राजन्‌! ऐसा कहकर अत्यन्त हर्षोत्फुल्ल हृदयसे मुनिने प्रेमपूर्वक उत्तम वाणीद्वारा सरस्वती देवीका स्तवन किया। उस स्तुतिको तुम यथार्थरूपसे सुनो

വൈശംപായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ രാജാവേ! സംഭവിച്ചതുപോലെ തന്നെ യഥാവത്ത് കേൾക്കുക. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശേഷം, സ്നേഹത്തിൽ നിറഞ്ഞും പരമാനന്ദത്തിൽ ഹൃദയം ഉല്ലസിച്ചും ആ മുനി ഉത്തമവചനങ്ങളാൽ ദേവി സരസ്വതിയെ സ്തുതിക്കാൻ തുടങ്ങി. ആ സ്തുതിയെ യഥാർത്ഥാർത്ഥത്തിൽ കേൾക്കുക.

Verse 226

सारस्वतो महाभागे वेदानध्यापयिष्यति । “यह सारस्वत नामसे विख्यात महातपस्वी होगा। महाभागे! इस संसारमें बारह वर्षोतक जब वर्षा बंद हो जायगी, उस समय यह सारस्वत ही श्रेष्ठ ब्राह्मणोंको वेद पढ़ायेगा

വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—മഹാഭാഗേ! ‘സാരസ്വതൻ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധനായ ഈ മഹാതപസ്വി വേദങ്ങൾ അധ്യാപനം ചെയ്യും. ഈ ലോകത്ത് പന്ത്രണ്ടു വർഷം മഴ നിലച്ചുപോകുമ്പോൾ, അപ്പോൾ ഈ സാരസ്വതൻ തന്നെയാണ് ശ്രേഷ്ഠ ബ്രാഹ്മണന്മാർക്ക് വേദവിദ്യ പഠിപ്പിക്കുക.

Verse 233

भविष्यसि महाभागे मत्प्रसादात्‌ सरस्वति । 'शुभे! महासौभाग्यशालिनी सरस्वति! तुम मेरे प्रसादसे अन्य पवित्र सरिताओंकी अपेक्षा सदा ही अधिक पवित्र बनी रहोगी'

വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ശുഭേ! മഹാസൗഭാഗ്യശാലിനിയായ സരസ്വതീ! എന്റെ പ്രസാദം മൂലം നീ മറ്റു പുണ്യനദികളേക്കാൾ എന്നും അധികം പവിത്രയായി നിലനിൽക്കും.

Verse 246

पुत्रमादाय मुदिता जगाम भरतर्षभ । भरतश्रेष्ठ) इस प्रकार उनके द्वारा प्रशंसित हो वर पाकर वह महानदी पुत्रको लेकर प्रसन्नतापूर्वक चली गयी

വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഭരതവൃഷഭാ! പുത്രനെ കൂട്ടിക്കൊണ്ട് അവൾ ആനന്ദത്തോടെ പുറപ്പെട്ടു. ഇങ്ങനെ അവരുടെ പ്രശംസ ലഭിച്ച് വരം പ്രാപിച്ച ആ മഹാനദീദേവി പ്രസന്നയായി, തന്റെ പുത്രനെ വഹിച്ചുകൊണ്ട് പോയി.

Verse 256

शक्र: प्रहरणान्वेषी लोकांस्त्रीन्‌ विचचार ह । इसी समय देवताओं और दानवोंमें विरोध होने-पर इन्द्र अस्त्र-शस्त्रोंकी खोजके लिये तीनों लोकोंमें विचरण करने लगे

വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ദേവന്മാരും ദാനവന്മാരും തമ്മിൽ വൈരം ഉദിച്ചപ്പോൾ, ആയുധങ്ങൾ തേടുന്നവനായ ഇന്ദ്രൻ (ശക്രൻ) മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും സഞ്ചരിച്ചു.

Verse 266

यद्वैतेषां भवेद्‌ योग्यं वधाय विबुधद्विषाम्‌ । परंतु भगवान्‌ शक्र उस समय ऐसा कोई हथियार न पा सके, जो उन देदवद्रोहियोंके वधके लिये उपयोगी हो सके

വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ദേവദ്വേഷികളുടെ വധത്തിന് യോജ്യമായതെന്തായാലും, ആ സമയത്ത് ഭഗവാൻ ശക്രനും പോലും അത്തരം ഒരു ആയുധവും കണ്ടെത്തിയില്ല; ആ ദേവദ്രോഹികളെ നശിപ്പിക്കാൻ യഥാർത്ഥത്തിൽ ഉപകരിക്കുന്നതൊന്നും.

Verse 273

ऋते<स्थिभिर्दधीचस्य निहन्तुं त्रिदशद्विष: । तदनन्तर इन्द्रने देवताओंसे कहा--“दधीच मुनिकी अस्थियोंके सिवा और किसी अस्त्र- शस्त्रसे मेरे द्वारा देवद्रोही महान्‌ असुर नहीं मारे जा सकते

വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—“ദധീച മുനിയുടെ അസ്ഥികൾ കൂടാതെ ദേവശത്രുവിനെ വധിക്കുക സാധ്യമല്ല.” തുടർന്ന് ഇന്ദ്രൻ ദേവന്മാരോട് പറഞ്ഞു—“ദധീചന്റെ അസ്ഥികൾ ഒഴികെ മറ്റൊരു ആയുധത്താലും എന്റെ കൈകൊണ്ട് ആ ദേവദ്രോഹിയായ മഹാസുരനെ കൊല്ലാൻ കഴിയില്ല; അവ തന്നെയാണ് അവന്റെ വധോപായം.”

Verse 283

दधीचास्थीनि देहीति तैर्वधिष्यामहे रिपून्‌ “अतः सुरश्रेष्ठठण! तुमलोग जाकर मुनिवर दधीचसे याचना करो कि आप अपनी हड्डियाँ हमें दे दें। हम उन्हींके द्वारा अपने शत्रुओंका वध करेंगे”

വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—“ദധീച മുനിയുടെ അസ്ഥികൾ യാചിക്കുവിൻ—‘ഞങ്ങൾക്ക് നിങ്ങളുടെ അസ്ഥികൾ ദാനം ചെയ്യുക.’ ആ അസ്ഥികളാൽ തന്നെയാകും ഞങ്ങൾ ശത്രുക്കളെ വധിക്കുക.”

Verse 356

दैत्यदानववीराणां जघान नवतीर्नव । भरतनन्दन! ब्रह्मतेजसे प्रकट हुए उस वज्रको मन्त्रोच्चारणके साथ अत्यन्त क्रोधपूर्वक छोड़कर भगवान्‌ इन्द्रने आठ सौ दस दैत्य-दानव वीरोंका वध कर डाला

വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഭരതനന്ദനേ! ബ്രഹ്മതേജസ്സാൽ പ്രത്യക്ഷമായ ആ വജ്രം മന്ത്രോച്ചാരണത്തോടുകൂടി പരമക്രോധത്തോടെ എറിഞ്ഞ് ഭഗവാൻ ഇന്ദ്രൻ ദൈത്യ-ദാനവ വീരന്മാരിൽ ആദ്യം തൊണ്ണൂറ്റൊൻപതിനെ, പിന്നെ വീണ്ടും എട്ടുനൂറ് പത്തിനെയും വധിച്ചു.

Verse 363

अनावृष्टिरनुप्राप्ता राजन्‌ द्वादशवार्षिकी । राजन! तदनन्तर सुदीर्घ काल व्यतीत होनेपर जगत्‌में बारह वर्षोतक स्थिर रहनेवाली अत्यन्त भयंकर अनावृष्टि प्राप्त हुई

വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! തുടർന്ന് ദീർഘകാലം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ ലോകമൊട്ടാകെ പന്ത്രണ്ടു വർഷം നിലനിന്ന അതിഭയങ്കരമായ അനാവൃഷ്ടി സംഭവിച്ചു.

Verse 373

वृत्त्यर्थ प्राद्रवन्‌ राजन क्षुधार्ता: सर्वतोदिशम्‌ । नरेश्वर! बारह वर्षोकी उस अनावृष्टिमें सब महर्षि भूखसे पीड़ित हो जीविकाके लिये सम्पूर्ण दिशाओंमें दौड़ने लगे

വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—നരേശ്വരാ! ആ പന്ത്രണ്ടു വർഷത്തെ അനാവൃഷ്ടിയിൽ മഹർഷിമാരും ക്ഷുധയാൽ പീഡിതരായി ഉപജീവനാർത്ഥം എല്ലാ ദിക്കുകളിലേക്കും ഓടിപ്പോയി.

Verse 413

अन्योन्यं परिपप्रच्छु: पुन: स्वाध्यायकारणात्‌ | जब बारह वर्षोंकी वह अनावृष्टि प्रायः बीत गयी, तब महर्षि पुनः स्वाध्यायके लिये एक-दूसरेसे पूछने लगे

വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— പന്ത്രണ്ടുവർഷത്തെ ദീർഘ അനാവൃഷ്ടി ഏതാണ്ട് അവസാനിക്കുമ്പോൾ, മഹർഷിമാർ വീണ്ടും സ്വാധ്യായത്തിനും വൈദികവിദ്യയുടെ സംരക്ഷണത്തിനുമായി പരസ്പരം ചോദ്യം ചെയ്യാൻ തുടങ്ങി।

Verse 426

सर्वेषामेव राजेन्द्र न कश्चित्‌ प्रतिभानवान्‌ । राजेन्द्र! उस समय भूखसे पीड़ित होकर इधर-उधर दौड़नेवाले सभी महर्षि वेद भूल गये थे। कोई भी ऐसा प्रतिभाशाली नहीं था, जिसे वेदोंका स्मरण रह गया हो

വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— രാജേന്ദ്രാ, അവരിൽ ഒരാളും പ്രതിഭാസമ്പന്നനായി ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. വിശപ്പാൽ പീഡിതരായി വ്യാകുലതയിൽ ഇങ്ങോട്ടും അങ്ങോട്ടും ഓടിനടന്ന ആ മഹർഷിമാർ വേദങ്ങളേയും മറന്നുപോയി; ആരിലും വേദസ്മൃതി ശേഷിച്ചിരുന്നില്ല।

Verse 513

सारस्वतस्य विप्रषेषेवेंदस्वाध्यायकारणात्‌ । साठ हजार मुनियोंने स्वाध्यायके निमित्त ब्रह्मर्षि सारस्वतकी शिष्यता ग्रहण की थी

വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— സ്വാധ്യായത്തിനായി അറുപതിനായിരം മുനിമാർ ബ്രഹ്മർഷി സാരസ്വതന്റെ ശിഷ്യത്വം സ്വീകരിച്ചു; വൈദികവിദ്യയുടെ ഉപദേശവും പരമ്പരയുടെ സംരക്ഷണവും നിലനിൽക്കേണ്ടതിന്നായി.

Verse 3136

गदावज्राणि चक्राणि गुरून्‌ दण्डांश्व॒ पुष्कलान्‌ । तब इन्द्रने प्रसन्नचित्त होकर दधीचकी हड्डियोंसे गदा, वज्र, चक्र और बहुसंख्यक भारी दण्ड आदि नाना प्रकारके दिव्य आयुध तैयार कराये

വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— അപ്പോൾ ഇന്ദ്രൻ പ്രസന്നചിത്തനായി ദധീചിയുടെ അസ്ഥികളിൽ നിന്ന് നാനാവിധ ദിവ്യായുധങ്ങൾ നിർമ്മിപ്പിച്ചു— ഗദ, വജ്രം, ചക്രം, കൂടാതെ അനവധി ഭാരമേറിയ ദണ്ഡങ്ങൾ മുതലായവ।