Adhyaya 42
Sarasvatī-Śāpavimokṣa, Rākṣasa-Mokṣa, and Aruṇā-Tīrtha (Indra–Namuci Expiation)
Upa-parva: Sarasvatī-Tīrtha Śuddhi and Aruṇā Tīrtha (Curse-Release Episode)
Vaiśaṃpāyana reports that a best-of-tīrthas on the Sarasvatī becomes afflicted: by a curse associated with the sage Viśvāmitra, the river’s waters carry blood. Rākṣasas arrive and drink the blood-water, becoming satiated and exhilarated. Later, pilgrim ṛṣis devoted to tapas reach the site, observe the blood-flooded waters being consumed, and undertake protective intervention for Sarasvatī. They summon the river, ask for the cause, and Sarasvatī—trembling—recounts the events and the curse. The ṛṣis then agree to free her from the curse; by their resolve and utterance, Sarasvatī returns to her natural, clear flow. Seeing this, hungry rākṣasas petition the compassionate sages, stating their condition is not mere whim but a consequence of prior dharmic decline; they explain that those who hate brāhmaṇas or disrespect ācārya, ṛtvij, guru, elders, and beings become rākṣasas. The sages prescribe a normative “share” for rākṣasas—food that is contaminated (e.g., touched by insects, leftovers, hair-fallen, damaged, or dog-contact)—and advise the learned to avoid such items. After purifying the tīrtha, the sages encourage the river to facilitate the rākṣasas’ release. Sarasvatī brings forth her form as Aruṇā; bathing there enables the rākṣasas to abandon their bodies and attain heavenly states, and Aruṇā is characterized as removing brahmahatyā-taint. Janamejaya then asks why Indra incurred brahmahatyā and how the tīrtha purifies; Vaiśaṃpāyana narrates Indra’s pact with Namuci (not killing by wet/dry, night/day), Indra’s use of mist and water-foam to behead Namuci, the accusatory pursuit by Namuci’s head, Brahmā’s instruction to bathe at Aruṇā, and Indra’s consequent purification and return to heaven. The chapter closes by pointing onward to further tīrtha associations (including Soma’s great tīrtha) and mythic battle references tied to ritual locales.
Chapter Arc: जनमेजय विस्मय से पूछते हैं—वसिष्ठापवाह तीर्थ में सरस्वती का वेग इतना भयंकर कैसे हुआ, और उसने महर्षियों को क्यों बहाया? वैर का मूल कारण क्या था? → वैशम्पायन/सूत-परंपरा में कथा खुलती है: सरस्वती-तट के तीर्थों का माहात्म्य, स्थाणुतीर्थ में शिव का पूजन, और उसी पवित्र क्षेत्र में स्कन्द का देवसेनापति-रूप में अभिषेक—पर इसी पुण्यभूमि में विश्वामित्र का क्रोध भी उभरता है। वसिष्ठ के प्रति पुराना वैर सरस्वती के प्रवाह में ‘शस्त्र’ बनकर उतरता है; महर्षियों की स्तुति से भी नदी का वेग थमता नहीं। → वसिष्ठ को बार-बार प्रवाह से दूर बहाया जाता देख विश्वामित्र अमर्ष से उबल पड़ते हैं; वे सरस्वती को शाप देते हैं—और नदी का स्वरूप ‘रक्त-धारा’ जैसा, राक्षस-समूह को प्रिय, भयावह बन जाता है। यह क्षण तीर्थ की पवित्रता और क्रोध की अशुद्धि का टकराव है। → सरस्वती शाप-ग्रस्त होकर व्याकुल होती है; ऋषि, देवता, गन्धर्व और अप्सराएँ उसे उस दशा में देखकर शोकाकुल हो उठते हैं। स्तुति और उपदेश के द्वारा उसके भीतर की देवी-शक्ति का स्मरण कराया जाता है—कि वह ही पुष्टि, कीर्ति, बुद्धि, वाणी आदि चतुर्विध रूपों में समस्त प्राणियों में वास करती है—और इस स्मरण से शाप-जनित उग्रता के शमन का मार्ग बनता है। → शाप से विक्षुब्ध सरस्वती का आगे क्या रूपांतरण होगा—क्या वह पुनः ‘पावनी’ बनेगी या क्रोध का प्रवाह किसी नए अनर्थ की ओर मुड़ेगा?
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठका ३ श्लोक मिलाकर कुल ४० $ “लोक हैं।) द्विचत्वारिशोड ध्याय: वसिष्छठापवाह तीर्थकी उत्पत्तिके प्रसंगमें विश्वामित्रका क्रोध और वसिष्ठजीकी सहनशीलता जनमेजय उवाच वसिष्ठस्यापवाहो5सौ भीमवेग: कथं नु सः । किमर्थ च सरिच्छोष्ठा तमृषिं प्रत्यवाहयत्
ജനമേജയൻ പറഞ്ഞു—പ്രഭോ! വസിഷ്ഠാപവാഹ തീർത്ഥത്തിൽ ആ ഭയങ്കരമായ പ്രവാഹവേഗം എങ്ങനെ ഉണ്ടായി? നദികളിൽ ശ്രേഷ്ഠയായ സരസ്വതി എന്തുകൊണ്ടാണ് ആ മഹർഷിയെ ഒഴുക്കിക്കൊണ്ടുപോയത്?
Verse 2
कथमस्याभवद् वैरं कारणं कि च तत् प्रभो | शंस पृष्टो महाप्राज्ञ न हि तृप्पामि ते वच:
പ്രഭോ! ആ വൈരം എങ്ങനെ ഉണ്ടായി? അതിന്റെ കാരണം എന്ത്? മഹാപ്രാജ്ഞാ! ചോദിച്ചതിനാൽ പറയുക; കാരണം നിങ്ങളുടെ വചനങ്ങൾ കേട്ടിട്ടും എനിക്ക് ഇനിയും തൃപ്തിയാകുന്നില്ല।
Verse 3
जनमेजयने पूछा--प्रभो! वसिष्ठापवाह तीर्थमें सरस्वतीके जलका भयंकर वेग कैसे हुआ? सरिताओंमें श्रेष्ठ सरस्वतीने उन महर्षिको किस लिये बहाया? उनके साथ उसका वैर कैसे हुआ? उस वैरका कारण क्या है? महामते! मैंने जो पूछा है, वह बताइये। मैं आपके वचनोंको सुनते-सुनते तृप्त नहीं होता हूँ ।।
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരത (ജനമേജയ)! തപസ്സിൽ മത്സരബോധം ഉണർന്നതുകൊണ്ട്, വിപ്രർഷിയായ വിശ്വാമിത്രനും ബ്രഹ്മർഷിയായ വസിഷ്ഠനും തമ്മിൽ അത്യന്തം കടുത്തതും ഭയങ്കരവുമായ വൈരം ഉദിച്ചു।
Verse 4
आश्रमो वै वसिष्ठस्य स्थाणुतीर्थेडभवन्महान् । पूर्वतः पार्श्वतश्चासीद् विश्वामित्रस्य धीमत:
സരസ്വതിയുടെ സ്ഥാണുതീർത്ഥത്തിൽ കിഴക്കൻ കരയിൽ വസിഷ്ഠന്റെ മഹാശ്രമം നിലകൊണ്ടിരുന്നു; അതിന്റെ എതിർവശമായ പടിഞ്ഞാറൻ കരയിൽ ധീമാനായ വിശ്വാമിത്രന്റെ ആശ്രമവും ഉണ്ടായിരുന്നു।
Verse 5
यत्र स्थाणुर्महाराज तप्तवान् परमं तप: । तत्रास्य कर्म तद् घोरं प्रवदन्ति मनीषिण:,महाराज! जहाँ भगवान् स्थाणुने बड़ी भारी तपस्या की थी, वहाँ मनीषी पुरुष उनके घोर तपका वर्णन करते हैं
മഹാരാജാവേ! ഭഗവാൻ സ്ഥാണു പരമതപസ് ചെയ്ത സ്ഥലത്തുതന്നെ, പണ്ഡിതർ അദ്ദേഹവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ആ ഭീകരകർമ്മത്തെക്കുറിച്ച് പ്രസ്താവിക്കുന്നു।
Verse 6
यत्रेष्टवा भगवान् स्थाणु: पूजयित्वा सरस्वतीम् | स्थापयामास तत् तीर्थ स्थाणुतीर्थमिति प्रभो
പ്രഭോ! ഭഗവാൻ സ്ഥാണു (ശിവൻ) സരസ്വതിയെ പൂജിച്ച് യജ്ഞം നടത്തി ആ തീർത്ഥം സ്ഥാപിച്ച സ്ഥലമാണ് ‘സ്ഥാണുതീർത്ഥം’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധമായത്।
Verse 7
तत्र तीर्थे सुरा: स्कन्दम भ्यषिज्चन्नराधिप । सैनापत्येन महता सुरारिविनिबर्हणम्,नरेश्वर! उसी तीर्थमें देवताओंने देवशत्रुओंका विनाश करनेवाले स्कन्दको महान् सेनापतिके पदपर अभिषिक्त किया था
നരാധിപാ! ആ തീർത്ഥത്തിൽ തന്നെയാണ് ദേവന്മാർ ദേവശത്രുക്കളെ നശിപ്പിക്കുന്ന സ്കന്ദനെ മഹാസേനാപതിപദത്തിൽ അഭിഷേകം ചെയ്തത്।
Verse 8
तस्मिन् सारस्वते तीर्थे विश्वामित्रो महामुनि: । वसिष्ठ॑ं चालयामास तपसोग्रेण तच्छुणु
ആ സാരസ്വത തീർത്ഥത്തിൽ മഹാമുനി വിശ്വാമിത്രൻ തന്റെ ഉഗ്രതപസ്സാൽ വസിഷ്ഠനെ ചലിപ്പിച്ചു. കേൾക്കുക; ആ സംഭവത്തെ ഞാൻ വിവരിക്കുന്നു।
Verse 9
विश्वामित्रवसिष्ठी तावहन्यहनि भारत । स्पर्धा तपःकृतां तीव्रां चक्रतुस्तो तपोधनौ,भारत! विश्वामित्र और वसिष्ठ दोनों ही तपस्याके धनी थे, वे प्रतिदिन होड़ लगाकर अत्यन्त कठोर तप किया करते थे
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരതാ! തപോധനന്മാരായ വിശ്വാമിത്രനും വസിഷ്ഠനും—ഇരുവരും തപോബലസമ്പന്നർ—ദിവസംതോറും കഠിനതപസ്സിൽ തീക്ഷ്ണമായ മത്സരത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടു, പരസ്പരം മറികടക്കാൻ ശ്രമിച്ചു.
Verse 10
तत्राप्यधिकसंतापो विश्वामित्रो महामुनि: । दृष्टवा तेजो वसिष्ठस्थ चिन्तामभिजगाम ह,उनमें भी महामुनि विश्वामित्रको ही अधिक संताप होता था, वे वसिष्ठका तेज देखकर चिन्तामग्न हो गये थे
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—എങ്കിലും അവരിൽ മഹാമുനി വിശ്വാമിത്രനാണ് കൂടുതൽ സന്താപം അനുഭവിച്ചത്. വസിഷ്ഠനിൽ നിലകൊള്ളുന്ന തേജസ്സിനെ കണ്ടപ്പോൾ അവൻ ആഴത്തിലുള്ള ചിന്തയിൽ മുങ്ങി.
Verse 11
तस्य बुद्धिरियं हयासीद् धर्मनित्यस्य भारत । इयं सरस्वती तूर्ण मत्समीपं तपोधनम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരതാ! ധർമ്മത്തിൽ നിത്യസ്ഥിതനായ ആ മുനി വിശ്വാമിത്രന്റെ മനസ്സിൽ ഇങ്ങനെ ഒരു ബുദ്ധി ഉദിച്ചു—“ഈ സരസ്വതി തന്റെ ജലവേഗംകൊണ്ട് തപോധന വസിഷ്ഠനെ വേഗത്തിൽ എന്റെ സമീപത്തേക്ക് കൊണ്ടുവരും.”
Verse 12
आनयिष्यति वेगेन वसिष्ठ॑ तपतां वरम् । इहागतं द्विजश्रेष्ठ हनिष्यामि न संशय:
“ഈ സരസ്വതി വേഗത്തോടെ വസിഷ്ഠനെ—തപസ്വികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനെ—ഇവിടെ കൊണ്ടുവരും; ഇവിടെ എത്തിയ ആ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠനെ ഞാൻ വധിക്കും—സംശയമില്ല.”
Verse 13
एवं निश्चित्य भगवान् विश्वामित्रो महामुनि: । सस्मार सरितां श्रेष्ठां क्रोधसंरक्तलोचन:
ഇങ്ങനെ നിശ്ചയിച്ച ഭഗവാൻ മഹാമുനി വിശ്വാമിത്രന്റെ കണ്ണുകൾ ക്രോധത്താൽ ചുവന്നു. തുടർന്ന് അദ്ദേഹം നദികളിൽ ശ്രേഷ്ഠയായ സരസ്വതിയെ സ്മരിച്ചു.
Verse 14
सा ध्याता मुनिना तेन व्याकुलत्वं जगाम ह । जज्ञे चैनं महावीर्य महाकोपं च भाविनी
ആ മുനി ധ്യാനത്തിലായപ്പോൾ ചിന്താശീലയായ സരസ്വതി വ്യാകുലയായി. ഈ മഹാവീര്യവാനായ മഹർഷി ആ നിമിഷം ഭയങ്കരവും ദുർജയവുമായ ക്രോധത്തിൽ നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നുവെന്ന് അവൾ മനസ്സിലാക്കി.
Verse 15
तत एनं वेपमाना विवर्णा प्राञ्जलिस्तदा । उपतस्थे मुनिवरं विश्वामित्रं सरस्वती,इससे सरस्वतीकी कान्ति फीकी पड़ गयी और वह हाथ जोड़ थर-थर काँपती हुई मुनिवर विश्वामित्रकी सेवामें उपस्थित हुई
അപ്പോൾ സരസ്വതിയുടെ വർണ്ണം മങ്ങി; അവൾ വിറച്ചുകൊണ്ട് കൈകൂപ്പി മഹാമുനി വിശ്വാമിത്രന്റെ സേവയിൽ സമീപിച്ചു നിന്നു.
Verse 16
हतवीरा यथा नारी साभवद् दु:खिता भृशम् | ब्रूहि किं करवाणीति प्रोवाच मुनिसत्तमम्
ഭർത്താവിനെ നഷ്ടപ്പെട്ട സ്ത്രീപോലെ അവൾ അത്യന്തം ദുഃഖിതയായി. പിന്നെ മുനിശ്രേഷ്ഠനോടു പറഞ്ഞു—“പ്രഭോ, ഞാൻ എന്തു ചെയ്യണം? നിങ്ങളുടെ ഏത് ആജ്ഞയാണ് ഞാൻ അനുസരിക്കേണ്ടത്?”
Verse 17
तामुवाच मुनि: क्रुद्धो वसिष्ठं शीघ्रमानय । यावदेनं निहन्म्यद्य तच्छुत्वा व्यथिता नदी
അപ്പോൾ ക്രുദ്ധനായ മുനി അവളോടു പറഞ്ഞു—“വസിഷ്ഠനെ ഉടൻ കൊണ്ടുവരിക; ഇന്നുതന്നെ ഞാൻ അവനെ വധിക്കുന്നതിന് മുമ്പേ.” അത് കേട്ടപ്പോൾ നദി വ്യഥിതയായി.
Verse 18
तब कुपित हुए मुनिने उससे कहा--“वसिष्ठको शीघ्र यहाँ बहाकर ले आओ, जिससे आज मैं इनका वध कर डालूँ।' यह सुनकर सरस्वती नदी व्यथित हो उठी ।।
പിന്നെ പദ്മനേത്രിയായ സരസ്വതി കൈകൂപ്പി; കാറ്റിന്റെ അടിയേറ്റ് വിറയുന്ന വള്ളിപോലെ, അത്യന്തം ഭീതിയോടെ ശക്തമായി നടുങ്ങി.
Verse 19
तथारूपां तु तां दृष्टवा मुनिराह महानदीम् । अविचारं वसिष्ठ॑ त्वमानयस्वान्तिकं मम,उसकी ऐसी अवस्था देखकर मुनिने उस महानदीसे कहा--“तुम बिना कोई विचार किये वसिष्ठको मेरे पास ले आओ”
അവളെ അത്തരമൊരു നിലയിൽ കണ്ട മുനി ആ മഹാനദിയോട് പറഞ്ഞു—“ഒരു മടിയും ആലോചനയും കൂടാതെ വസിഷ്ഠനെ ഉടൻ എന്റെ അടുക്കൽ കൊണ്ടുവരിക.”
Verse 20
सा तस्य वचन श्र॒ुत्वा ज्ञात्वा पापं चिकीर्षितम् वसिष्ठस्य प्रभावं च जानन्त्यप्रतिमं भुवि
അവന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ, അവൻ ചെയ്യാൻ ഉദ്ദേശിച്ച പാപകൃത്യം അവൾ തിരിച്ചറിഞ്ഞു; ഭൂമിയിൽ വസിഷ്ഠന്റെ അതുല്യപ്രഭാവം അറിഞ്ഞവളായി, ആ ബോധത്തോടെയായിരുന്നു അവളുടെ പ്രതികരണം.
Verse 21
साभिगम्य वसिष्ठ॑ च इदमर्थमचोदयत् । बदुक्ता सरितां श्रेष्ठा विश्वामित्रेण धीमता
അവൾ വസിഷ്ഠന്റെ അടുക്കൽ ചെന്നു ഈ കാര്യം സംബന്ധിച്ച് അദ്ദേഹത്തെ പ്രേരിപ്പിച്ചു. ബുദ്ധിമാനായ വിശ്വാമിത്രൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, നദികളിൽ ശ്രേഷ്ഠയായ (ഗംഗ) ആ അഭ്യർത്ഥനയുടെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ (പ്രതികരിച്ചു).
Verse 22
विश्वामित्रकी बात सुनकर और उनकी पापपूर्ण चेष्टा जानकर वसिष्ठके भूतलपर विख्यात अनुपम प्रभावको जानती हुई उस नदीने उनके पास जाकर बुद्धिमान विश्वामित्रने जो कुछ कहा था, वह सब उनसे कह सुनाया ।।
ഇരുവരുടെയും ശാപങ്ങളെ ഭയന്ന് അവൾ വീണ്ടും വീണ്ടും വിറച്ചു. മഹാശാപത്തിന്റെ ഭീകരത ചിന്തിച്ച്, വിശ്വാമിത്ര ഋഷിയുടെ ഭയത്തിൽ അവൾ അത്യന്തം വിറങ്ങലിച്ചു.
Verse 23
तां कृशां च विवर्णा च दृष्टवा चिन्तासमन्विताम् | उवाच राजन धर्मात्मा वसिष्ठो द्विपदां वर:,राजन! उसे दुर्बल, उदास और चिन्तामग्न देख मनुष्योंमें श्रेष्ठ धर्मात्मा वसिष्ठने कहा
രാജാവേ! അവളെ ക്ഷീണിതയും വിവർണ്ണയും ചിന്തയിൽ മുങ്ങിയവളുമായി കണ്ടപ്പോൾ, ദ്വിപദങ്ങളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ധർമ്മാത്മാവ് വസിഷ്ഠൻ പറഞ്ഞു.
Verse 24
वसिष्ठ उवाच पाह्यात्मानं सरिच्छेछे वह मां शीघ्रगामिनी । विश्वामित्र: शपेद्धि त्वां मा कृथास्त्वं विचारणाम्
വസിഷ്ഠൻ പറഞ്ഞു—ഹേ നദികളിൽ ശ്രേഷ്ഠയായ സരസ്വതീ! നീ വേഗത്തിൽ ഒഴുകി എന്നെ കൊണ്ടുപോകുക; നിന്നെയും രക്ഷിക്കണം. അല്ലെങ്കിൽ വിശ്വാമിത്രൻ നിന്നെ തീർച്ചയായും ശപിക്കും; അതുകൊണ്ട് മനസ്സിൽ മറ്റൊരു ചിന്തയോ മടിയോ വരുത്തരുത്.
Verse 25
तस्य तद् वचन श्रुत्वा कृपाशीलस्य सा सरित् | चिन्तयामास कौरव्य कि कृत्वा सुकृतं भवेत्,कुरुनन्दन! उन कृपाशील महर्षिका वह वचन सुनकर सरस्वती सोचने लगी, “क्या करनेसे शुभ होगा?”
കരുണാശീലനായ മഹർഷിയുടെ ആ വാക്കുകൾ കേട്ട് സരസ്വതി നദി ചിന്തിച്ചു—“എന്ത് ചെയ്താൽ യഥാർത്ഥ പുണ്യം ലഭിക്കും?”
Verse 26
तस्याश्रिन्ता समुत्पन्ना वसिष्ठो मय्यतीव हि | कृतवान् हि दयां नित्यं तस्य कार्य हितं॑ मया,उसके मनमें यह विचार उठा कि “वसिष्ठने मुझपर बड़ी भारी दया की है। अतः सदा मुझे इनका हित-साधन करना चाहिये”
അവളുടെ മനസ്സിൽ ഈ ചിന്ത ഉദിച്ചു—“വസിഷ്ഠൻ എപ്പോഴും എനിക്കു അത്യന്തം കരുണ കാണിച്ചിട്ടുണ്ട്; അതിനാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഹിതത്തിനായുള്ള പ്രവർത്തിയേ ഞാൻ ചെയ്യേണ്ടത്.”
Verse 27
अथ कूले स्वके राजन् जपन्तमृषिसत्तमम् | जुद्दानं कौशिक प्रेक्ष्य सरस्वत्य भ्यचिन्तयत्
അപ്പോൾ, രാജാവേ, തന്റെ തീരത്ത് മന്ത്രജപത്തിൽ ലീനനായ ഋഷിശ്രേഷ്ഠൻ കൗശികനെ (വിശ്വാമിത്രനെ) കണ്ട സരസ്വതി ഉള്ളിൽ ചിന്തിച്ചു.
Verse 28
इदमन्तरमित्येवं ततः सा सरितां वरा । कूलापहारमकरोत् स्वेन वेगेन सा सरित्
“ഇതാണ് ഇടവേള” എന്നു നിശ്ചയിച്ച്, നദികളിൽ ശ്രേഷ്ഠയായ ആ സരസ്വതി തന്റെ തന്നെ വേഗത്താൽ തീരം പിഴുതെറിഞ്ഞു.
Verse 29
राजन्! तदनन्तर ऋषिश्रेष्ठ विश्वामित्रकों अपने तटपर जप और होम करते देख सरिताओंमें श्रेष्ठ सरस्वतीने सोचा, यही अच्छा अवसर है, फिर तो उस नदीने पूर्व-तटको तोड़कर उसे अपने वेगसे बहाना आरम्भ किया ।।
രാജാവേ! അതിനുശേഷം നദികളിൽ ശ്രേഷ്ഠയായ സരസ്വതി തന്റെ തീരത്ത് ഋഷിശ്രേഷ്ഠൻ വിശ്വാമിത്രൻ ജപവും ഹോമവും ചെയ്യുന്നതു കണ്ടു—“ഇതുതന്നെ യുക്തമായ അവസരം” എന്നു മനസ്സിൽ കരുതി. ഉടൻ അവൾ കിഴക്കൻ കരബന്ധം പൊളിച്ചു, തന്റെ വേഗത്തിൽ ആ കരഭാഗം ഒഴുക്കിക്കൊണ്ടുപോകാൻ തുടങ്ങി. ആ കരഭംഗം മൂലം മിത്ര-വരുണപുത്രനായ വസിഷ്ഠനും ഇടിഞ്ഞുവീഴുന്ന തീരത്തോടൊപ്പം പ്രവാഹത്തിൽ കൊണ്ടുപോകപ്പെട്ടു. കൊണ്ടുപോകപ്പെടുമ്പോഴും, രാജാവേ, വസിഷ്ഠൻ കോപിക്കാതെ സരസ്വതിയെ സ്തുതിച്ചു.
Verse 30
पितामहस्य सरस: प्रवृत्तासि सरस्वति । व्याप्तं चेदं जगत् सर्व तवैवाम्भोभिरुत्तमै:
വസിഷ്ഠൻ പറഞ്ഞു— “ഹേ സരസ്വതീ! നീ പിതാമഹനായ ബ്രഹ്മാവിന്റെ സരോവരത്തിൽ നിന്നു ഉദ്ഭവിച്ചവൾ; അതിനാൽ നിന്റെ നാമം സരസ്വതീ. നിന്റെ ഉത്തമ ജലങ്ങളാൽ ഈ സർവ്വജഗത്തും വ്യാപ്തമാണ്.”
Verse 31
त्वमेवाकाशगा देवि मेघेषु सृजसे पय: । सर्वाक्षापस्त्वमेवेति त्वत्तो वयमधीमहि,'देवि! तुम्हीं आकाशमें जाकर मेघोंमें जलकी सृष्टि करती हो, तुम्हीं सम्पूर्ण जल हो; तुमसे ही हम ऋषिगण वेदोंका अध्ययन करते हैं
വസിഷ്ഠൻ പറഞ്ഞു— “ദേവീ! നീയേ ആകാശത്തിൽ സഞ്ചരിച്ച് മേഘങ്ങളിൽ ജലം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. സർവ്വവിധ ജലവും നീയേ; നിന്നിൽ നിന്നുതന്നെ ഞങ്ങൾ ഋഷികൾ വേദാധ്യയനം ചെയ്യുന്നു.”
Verse 32
पुष्टिद्युतिस्तथा कीर्ति: सिद्धिर्बद्धिरुमा तथा । त्वमेव वाणी स्वाहा त्वं तवायत्तमिदं जगत्
വസിഷ്ഠൻ പറഞ്ഞു— “നീയേ പുഷ്ടിയും ദ്യുതിയും; നീയേ കീർത്തി; നീയേ സിദ്ധിയും ബുദ്ധിയും; നീയേ ഉമയും. നീയേ വാണി; നീയേ സ്വാഹാ. ഈ സർവ്വജഗത്തും നിന്റെ അധീനത്തിലാണ്.”
Verse 33
एवं सरस्वती राजन् स्तूयमाना महर्षिणा
രാജാവേ! ഇങ്ങനെ മഹർഷിയുടെ സ്തുതി കേട്ടുകൊണ്ടിരുന്ന സരസ്വതി അതിനെ സ്വീകരിച്ചു. പിന്നെ തന്റെ വേഗമേറിയ പ്രവാഹശക്തിയാൽ ആ ബ്രഹ്മർഷി വസിഷ്ഠനെ വിശ്വാമിത്രന്റെ ആശ്രമത്തിലേക്ക് എത്തിച്ചു. തുടർന്ന് വിശ്വാമിത്രനോട് വീണ്ടും വീണ്ടും അപേക്ഷിച്ചു—“വസിഷ്ഠ മുനി ഇവിടെ സന്നിഹിതനാണ്.”
Verse 34
वेगेनोवाह त॑ विप्रं विश्वामित्रा श्रमं प्रति । न्यवेदयत चाभीक्षणं विश्वामित्राय त॑ं मुनिम्
സരസ്വതി തന്റെ വേഗത്തോടെ ആ ബ്രാഹ്മണ-മുനിയെ വിശ്വാമിത്രാശ്രമത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോയി; പിന്നെയും പിന്നെയും വിശ്വാമിത്രനോട് അറിയിച്ചു—“രാജാവേ! വസിഷ്ഠമുനി ഇവിടെ സന്നിഹിതനാണ്.”
Verse 35
तमानीत॑ सरस्वत्या दृष्टवा कोपसमन्वित: । अथान्वेषत् प्रहरणं वसिष्ठान्तकरं तदा,सरस्वतीद्वारा लाये हुए वसिष्ठको देखकर विश्वामित्र कुपित हो उठे और उनके जीवनका अन्त कर देनेके लिये कोई हथियार दूँढ़ने लगे
സരസ്വതി കൊണ്ടുവന്ന വസിഷ്ഠനെ കണ്ടപ്പോൾ വിശ്വാമിത്രൻ ക്രോധത്തിൽ മുങ്ങി. അപ്പോൾ വസിഷ്ഠന്റെ ജീവൻ അവസാനിപ്പിക്കാൻ ആയുധം തേടിത്തുടങ്ങി.
Verse 36
तं तु क्रुद्धमभिप्रेक्ष्य ब्रह्मवध्याभयान्नदी । अपोवाह वसिष् तु प्राचीं दिशमतन्द्रिता
അവൻ ക്രുദ്ധനായിരിക്കുന്നതു കണ്ട നദി (സരസ്വതി) ബ്രാഹ്മണഹത്യാപാപഭയത്താൽ ജാഗ്രതയോടെ വസിഷ്ഠനെ കിഴക്കുദിശയിലേക്കു വേഗത്തിൽ ഒഴുക്കിക്കൊണ്ടുപോയി.
Verse 37
ततो<पवाहितं दृष्टवा वसिष्ठमृषिसत्तमम्
അപ്പോൾ ശ്രേഷ്ഠ ഋഷിയായ വസിഷ്ഠൻ വീണ്ടും തനിക്കു ദൂരെയായി ഒഴുകിപ്പോകുന്നതു കണ്ട അമർഷശീലനായ വിശ്വാമിത്രൻ ദുഃഖത്തിൽ അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായി പറഞ്ഞു—“കല്യാണിനീ, നദികളിൽ ശ്രേഷ്ഠയായ സരസ്വതീ! നീ എന്നെ വഞ്ചിച്ച് വീണ്ടും മാറിപ്പോയി; അതിനാൽ ഇനി ജലമല്ല, രക്തം ഒഴുകട്ടെ—രാക്ഷസനേതാക്കൾക്ക് പ്രിയമായ രക്തം.”
Verse 38
अब्रवीद् दुःखसंक्रुद्धो विश्वामित्रो हामर्षण: । यस्मान्मां त्वं सरिच्छेछ्ठे वज्चयित्वा पुनर्गता
ദുഃഖവും ക്രോധവും കൊണ്ട് ജ്വലിച്ച അമർഷണനായ വിശ്വാമിത്രൻ പറഞ്ഞു—“നദികളിൽ ശ്രേഷ്ഠയേ! നീ എന്നെ വഞ്ചിച്ച് വീണ്ടും മാറിപ്പോയതിനാൽ…”
Verse 39
ततः सरस्वती शप्ता विश्वामित्रेण धीमता
അപ്പോൾ ധീമാനായ വിശ്വാമിത്രൻ സരസ്വതിയെ ശപിച്ചു।
Verse 40
अवहच्छोणितोन्मिश्र॑ तोयं संवत्सरं तदा । बुद्धिमान विश्वामित्रके इस प्रकार शाप देनेपर सरस्वती नदी एक सालतक रक्तमिश्रित जल बहाती रही ।। अथर्षयश्न देवाश्व गन्धर्वाप्सरसस्तदा
അപ്പോൾ സരസ്വതീ നദി ഒരു വർഷം മുഴുവൻ രക്തം കലർന്ന ജലം ഒഴുക്കി. തുടർന്ന് ഋഷിമാർ, ദേവന്മാർ, ഗന്ധർവന്മാർ, അപ്സരസ്സുകൾ എന്നിവരും അവിടെ ഒന്നിച്ചു കൂടി।
Verse 41
इस प्रकार श्रीमहाभारत शल्यपर्वके अन्तर्गत गदापव॑नमें बलदेवजीकी तीर्थयात्राके प्रसंगमें सारस्वतोपाख्यानविषयक इकतालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ നരാധിപാ! ആ സ്ഥലം ലോകത്തിൽ ‘വസിഷ്ഠാപവാഹ’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധമായി. വസിഷ്ഠനെ ഒഴുക്കിക്കൊണ്ടുപോയ ശേഷം, നദികളിൽ ശ്രേഷ്ഠയായ സരസ്വതി വീണ്ടും തന്റെ മുൻപത്തെ പാതയിലൂടെ തന്നെ ഒഴുകിത്തുടങ്ങി।
Verse 42
आगच्छच्च पुनर्मार्ग स्वमेव सरितां वरा
വസിഷ്ഠൻ പറഞ്ഞു—ഹേ സരിതകളിൽ ശ്രേഷ്ഠേ! നീ വീണ്ടും നിന്റെ തന്നെ പാതയിലേക്കു മടങ്ങിവരിക. ഇങ്ങനെ ആ സ്ഥലം ലോകത്തിൽ ‘വസിഷ്ഠാപവാഹ’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധമായി. വസിഷ്ഠനെ ഒഴുക്കിക്കൊണ്ടുപോയ ശേഷം സരസ്വതി വീണ്ടും തന്റെ മുൻപത്തെ വഴിയിലൂടെ ഒഴുകി. ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ശല്യപർവത്തിലെ ഗദാപർവത്തിൽ ബലദേവതീർത്ഥയാത്രാന്തർഗതമായ സാരസ്വതോപാഖ്യാനത്തിലെ നാല്പത്തിരണ്ടാം അധ്യായം സമാപ്തമായി।
Verse 366
उभयो: कुर्वती वाक््यं वज्चयित्वा च गाधिजम् । उन्हें कुपित देख सरस्वती नदी ब्रह्महत्याके भयसे आलस्य छोड़ दोनोंकी आज्ञाका पालन करती हुई विश्वामित्रको धोखा देकर वसिष्ठ मुनिको पुनः पूर्व-दिशाकी ओर बहा ले गयी
ഇരുവരുടെയും കല്പന പാലിക്കേണ്ടിവന്നപ്പോൾ സരസ്വതി ഗാധിപുത്രനായ വിശ്വാമിത്രനെ ഉപായത്തോടെ വഞ്ചിച്ചു. അവൻ കോപിച്ചതായി കണ്ടും ബ്രഹ്മഹത്യാപാപഭയത്താലും അവൾ മടിത്തനമൊഴിഞ്ഞു; പുറമേ ഇരുവരുടെയും കല്പന നിറവേറ്റുന്നതുപോലെ കാണിച്ചുകൊണ്ട് വസിഷ്ഠ മുനിയെ വീണ്ടും കിഴക്കോട്ടു ഒഴുക്കിക്കൊണ്ടുപോയി।
Verse 383
शोणितं वह कल्याणि रक्षोग्रामणिसम्मतम् | मुनिश्रेष्ठ वसिष्ठको पुनः अपनेसे दूर बहाया गया देख अमर्षशील विश्वामित्र दुःखसे अत्यन्त कुपित हो बोले--'सरिताओंमें श्रेष्ठ कल्याणमयी सरस्वती! तुम मुझे धोखा देकर फिर चली गयी
വസിഷ്ഠൻ പറഞ്ഞു—“ഹേ കല്യാണി, രാക്ഷസനേതാക്കൾക്ക് പ്രിയമായ രക്തം തന്നെ ഒഴുകുക.” വീണ്ടും മുനിശ്രേഷ്ഠനായ വസിഷ്ഠനെ തനിൽ നിന്ന് ദൂരെയായി ഒഴുക്കിക്കൊണ്ടുപോകുന്നതു കണ്ടപ്പോൾ, ദുഃഖത്തിൽ വിങ്ങിയും ക്രോധത്തിൽ ജ്വലിച്ചും വിശ്വാമിത്രൻ പറഞ്ഞു—“നദികളിൽ ശ്രേഷ്ഠയായ, മംഗളമയിയായ സരസ്വതീ! നീ എന്നെ വഞ്ചിച്ച് വീണ്ടും അകന്നു പോയി; അതുകൊണ്ട് ഇനി ജലത്തിനുപകരം രക്തം ഒഴുകുക—അത് രാക്ഷസസംഘത്തിന് അത്യന്തം പ്രിയമാണ്.”
Verse 403
सरस्वती तथा दृष्टवा बभूवुर्भशदु:खिता: । तदनन्तर ऋषि, देवता, गन्धर्व और अप्सरा सरस्वतीको उस अवस्थामें देखकर अत्यन्त दुःखी हो गये
സരസ്വതിയെ ആ അവസ്ഥയിൽ കണ്ടപ്പോൾ അവർ അത്യന്തം ദുഃഖിതരായി. തുടർന്ന് ഋഷിമാർ, ദേവന്മാർ, ഗന്ധർവന്മാർ, അപ്സരസ്സുകൾ—സരസ്വതിയെ അങ്ങനെ കണ്ടു പരമശോകത്തിൽ മുങ്ങി.
Verse 3236
त्वमेव सर्वभूतेषु वससीह चतुर्विधा । “तुम्हीं पुष्टि
നീ തന്നെയാണ് സർവ്വഭൂതങ്ങളിലുമെല്ലാം ചതുര്വിധ രൂപം ധരിച്ചു വസിക്കുന്നത്. പുഷ്ടി, കീർത്തി, ദ്യുതി, സിദ്ധി, ബുദ്ധി, ഉമാ, വാണി, സ്വാഹാ—ഇവയെല്ലാം നീ തന്നേ; ഈ സർവ്വലോകവും നിന്റെ അധീനത്തിലാണ്.
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns oath-bound truth (samaya) versus tactical compliance: Indra avoids explicit breach by killing Namuci with water-foam amid mist—neither ‘wet’ nor ‘dry’ and neither ‘night’ nor ‘day’—yet still incurs moral taint, indicating that formal loopholes do not erase ethical residue.
The text links social ethics to ontological consequence: hostility toward brāhmaṇas and contempt for teachers/elders is treated as causative of degradation, while purification is achieved through disciplined conduct, correct classification of impurity, and recourse to restorative tīrthas.
Yes in functional form: the narrative asserts that Aruṇā tīrtha removes brahmahatyā-taint and enables release (mokṣa-like deliverance) for afflicted beings; the implied phala is purification and reintegration into auspicious order through proper tīrtha observance and śauca.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.