Adhyaya 35
Śiśupāla-nigraha-prastāva: Yudhiṣṭhira’s Conciliation and Bhīṣma’s Defense of Kṛṣṇa (Book 2, Chapter 35)
Upa-parva: Rājasūya–Arghyārhaṇāsaṃvāda (Discourse on Arghya Honor during the Rājasūya)
Vaiśaṃpāyana reports that Yudhiṣṭhira approaches Śiśupāla after his harsh remarks and addresses him with measured, conciliatory speech. Yudhiṣṭhira argues that Śiśupāla’s words are improper for a king, ethically defective (adharma), and needlessly abrasive; he urges patience by pointing to the presence of many senior rulers who tolerate the assembly’s decision to honor Kṛṣṇa. He further notes that Bhīṣma, as a preeminent elder, understands Kṛṣṇa’s true stature in a way Śiśupāla does not. Bhīṣma then rejects appeasement: one who refuses honor to the most eminent should not be soothed. He frames Kṛṣṇa as worthy of reverence not only for the Pandavas but for all worlds, citing Kṛṣṇa’s martial supremacy, excellence in knowledge and strength, and a comprehensive catalog of virtues. Bhīṣma escalates the claim into a cosmological register, presenting Kṛṣṇa as the ground of elements, directions, luminaries, and worldly order. He concludes that Śiśupāla’s dissent reflects immaturity and misrecognition of dharma, and that the assembly is justified in proceeding with the contested honor.
Chapter Arc: राजसूय-दीक्षा के तेज में युधिष्ठिर पितामह भीष्म और गुरु द्रोण सहित समस्त वरिष्ठों का प्रत्युद्गमन कर विनयपूर्वक उनसे यज्ञ-कार्य में अनुग्रह और सहभागिता की याचना करते हैं। → युधिष्ठिर अपने महान धन-वैभव को ‘प्रणय’ (स्नेह-निवेदन) बनाकर सबको इच्छानुसार ग्रहण करने का आग्रह करते हैं और फिर यथायोग्य अधिकारों में सबको नियुक्त करते हैं—यज्ञ की व्यवस्था, अतिथि-सत्कार, दान-वितरण और सभा की शोभा एक साथ बढ़ती जाती है। → दूर-दूर से आए राजाओं की दृष्टि धर्मराज और उनकी सभा पर टिकती है; कोई भी सत्कार में कमी नहीं रहने देता—‘यज्ञ’ के नाम पर प्रतिस्पर्धा करते हुए प्रत्येक राजा बहुसंख्यक रत्न-धन अर्पित करता है, और युधिष्ठिर का वैभव तथा यज्ञ की श्री चरम पर पहुँचती है। → सभा रत्नों, समृद्ध राजाओं और संतुष्ट ब्राह्मणों/वर्णों से परिपूर्ण होकर देवताओं-सा तृप्ति-भाव रचती है; दक्षिणा, अन्न और महाधन से सब प्रसन्न होते हैं और राजसूय-यज्ञ का आयोजन सुव्यवस्थित रूप से आगे बढ़ता है। → प्रतिस्पर्धी दान और बढ़ती हुई ‘श्री’ के बीच यह संकेत उभरता है कि इतना वैभव और प्रतिष्ठा आगे चलकर ईर्ष्या/द्वेष को भी आमंत्रित कर सकती है।
Shlokas
Verse 1
ऑफ -ण क्र पज्चत्रिशो5 ध्याय: राजसूययज्ञका वर्णन वैशम्पायन उवाच पितामहं गुरुं चैव प्रत्युद्गम्य युधिष्ठिर: । अभिवाद्य ततो राजन्निदं वचनमत्रवीत्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—രാജൻ ജനമേജയ! യുധിഷ്ഠിരൻ പിതാമഹൻ ഭീഷ്മനെയും ഗുരു ദ്രോണാചാര്യനെയും സ്വീകരിക്കാൻ മുന്നോട്ട് ചെന്നു; അവരെ വന്ദിച്ച് പിന്നെ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു।
Verse 2
भीष्म द्रोणं कृप॑ द्रौणिं दुर्योधनविविंशती । अस्मिन् यज्ञे भवन्तों मामनुगृह्नन्तु सर्वश:
ഭീഷ്മൻ, ദ്രോണൻ, കൃപൻ, ദ്രൗണി (അശ്വത്ഥാമാവ്), ദുര്യോധനൻ, വിവിംശതി—ഇവരോടു യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—“ഈ യജ്ഞത്തിൽ നിങ്ങൾ എല്ലാവരും സർവ്വവിധത്തിലും എനിക്കു അനുഗ്രഹം ചെയ്യുക।”
Verse 3
इदं व: सुमहच्चैव यदिहास्ति धनं मम । प्रणयन्तु भवन्तो मां यथेष्टमभिमन्त्रिता:,यहाँ मेरा जो यह महान् धन है, उसे आपलोग मेरी प्रार्थना मानकर इच्छानुसार सत्कर्मोमें लगाइये
ഇവിടെ ഉള്ള എന്റെ ഈ മഹാധനം നിങ്ങള്ക്കായി അർപ്പിക്കുന്നു; എന്റെ അപേക്ഷ സ്വീകരിച്ച്, നിങ്ങൾ യുക്തമെന്ന് കരുതുന്ന വിധത്തിൽ, ഇഷ്ടാനുസാരം അതിനെ ധർമ്മകാര്യങ്ങളിൽ വിനിയോഗിക്കുകയും എനിക്കു സ്നേഹാനുഗ്രഹം നൽകുകയും ചെയ്യുക।
Verse 4
एवमुक्त्वा स तानू सर्वान् दीक्षित: पाण्डवाग्रज: । युयोज स यथायोगमधिकारेष्वनन्तरम्,यज्ञदीक्षित युधिष्ठिरने ऐसा कहकर उन सबको यथायोग्य अधिकारोंमें लगाया
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശേഷം, യജ്ഞദീക്ഷിതനായ പാണ്ഡവന്മാരുടെ അഗ്രജൻ യുധിഷ്ഠിരൻ അവരെ എല്ലാവരെയും ഉടൻ തന്നെ യോഗ്യതാനുസാരം യഥോചിതമായ അധികാരങ്ങളിലും കർത്തവ്യങ്ങളിലും നിയോഗിച്ചു।
Verse 5
भक्ष्यभोज्याधिकारेषु दःशासनमयोजयत् | परिग्रहे ब्राह्मणानामश्च॒त्थामानमुक्तवान्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഭക്ഷ്യഭോജ്യവസ്തുക്കളുടെ കാവൽ, മേൽനോട്ടം, വിതരണം, വിളമ്പൽ എന്നിവയുടെ അധികാരം ദുഃശാസനനു നൽകി. ബ്രാഹ്മണരുടെ സ്വീകരണവും യഥോചിതമായ ആദരവും നടത്താനുള്ള ചുമതല അശ്വത്താമാവിന് ഏല്പിച്ചു.
Verse 6
राज्ञां तु प्रतिपूजार्थ संजयं स न्ययोजयत् | कृताकृतपरिज्ञाने भीष्मद्रोणी महामती
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—സമാഗമിച്ച രാജാക്കന്മാരെ യഥോചിതമായി സേവിക്കുകയും ആദരിക്കുകയും ചെയ്യാൻ സഞ്ജയനെ അദ്ദേഹം നിയോഗിച്ചു. എന്തെല്ലാം പൂർത്തിയായി, എന്തെല്ലാം ശേഷിക്കുന്നു എന്നതിന്റെ പരിശോധനയും മേൽനോട്ടവും മഹാമതികളായ ഭീഷ്മനും ദ്രോണനും ഏല്പിച്ചു.
Verse 7
हिरण्यस्य सुवर्णस्य रत्नानां चान्ववेक्षणे | दक्षिणानां च वै दाने कृपं राजा न्न्ययोजयत्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഹിരണ്യം, ഉത്തമ സ്വർണം, രത്നങ്ങൾ എന്നിവയുടെ പരിശോധനയും കാവലും, കൂടാതെ ദക്ഷിണാ-ദാനത്തിന്റെ വിതരണവും നടത്താൻ രാജാവ് കൃപാചാര്യനെ നിയോഗിച്ചു. അതുപോലെ തന്നെ മറ്റു ശ്രേഷ്ഠപുരുഷന്മാരെയും അവരുടെ യോഗ്യതയ്ക്കനുസരിച്ച് വ്യത്യസ്ത ചുമതലകളിൽ ഏർപ്പെടുത്തി. നകുലൻ ആദരപൂർവ്വം ക്ഷണിച്ചു കൊണ്ടുവന്ന ബാഹ്ലീകൻ, ധൃതരാഷ്ട്രൻ, സോമദത്തൻ, ജയദ്രഥൻ എന്നിവർ അവിടെ ഗൃഹസ്വാമികളെന്നപോലെ സുഖമായി പാർത്തു, ഇഷ്ടാനുസാരം സഞ്ചരിച്ചു.
Verse 8
तथान्यान् पुरुषव्याप्रांस्तस्मिंस्तस्मिन् न््ययोजयत् । बाह्निको धृतराष्ट्रश्न सोमदत्तो जयद्रथ: । नकुलेन समानीता: स्वामिवत् तत्र रेमिरे
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അതുപോലെ തന്നെ രാജാവ് മറ്റു കഴിവുള്ള പുരുഷന്മാരെയും അവരുടെ അവരുടെ ചുമതലകളിൽ നിയോഗിച്ചു. നകുലൻ ആദരപൂർവ്വം കൊണ്ടുവന്ന ബാഹ്ലീകൻ, ധൃതരാഷ്ട്രൻ, സോമദത്തൻ, ജയദ്രഥൻ എന്നിവർ അവിടെ ഗൃഹസ്വാമികളെന്നപോലെ സുഖമായി പാർത്തു.
Verse 9
क्षत्ता व्ययकरस्त्वासीद् विदुर: सर्वधर्मवित् । दुर्योधनस्त्वर्हणानि प्रतिजग्राह सर्वश:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—സർവ്വധർമ്മവിദനായ ക്ഷത്താ വിദുരൻ ചെലവുകളുടെ നടത്തിപ്പിന് നിയോഗിക്കപ്പെട്ടു. നികുതി നൽകുന്ന രാജാക്കന്മാർ സമർപ്പിച്ച അർഘ്യങ്ങളും വിവിധ സമ്മാനങ്ങളും എല്ലാം ദുര്യോധനൻ സ്വീകരിച്ച്, അവയെ യഥാവിധി ക്രമപ്പെടുത്തി സൂക്ഷിക്കുന്ന കാര്യവും കൈകാര്യം ചെയ്തു.
Verse 10
चरणक्षालने कृष्णो ब्राह्मणानां स्वयं हाभूत् । सर्वलोकसमावृत्त: पिप्रीषु: फलमुत्तमम्
അവിടെ സമസ്ത ജനസമൂഹം ചുറ്റിനിന്നപ്പോൾ, എല്ലാവരെയും തൃപ്തിപ്പെടുത്തി ഉത്തമഫലം നേടുവാൻ ആഗ്രഹിച്ച് ശ്രീകൃഷ്ണൻ സ്വയം ബ്രാഹ്മണന്മാരുടെ പാദപ്രക്ഷാളന സേവയിൽ ഏർപ്പെട്ടു।
Verse 11
द्रष्टकामा: सभां चैव धर्मराजं युधिष्ठिरम् । न कश्चिदाहरत् तत्र सहस्रावरमर्हणम्
ധർമ്മരാജ യുദ്ധിഷ്ഠിരനെയും അദ്ദേഹത്തിന്റെ സഭയെയും കാണുവാൻ ആഗ്രഹിച്ച് വന്ന രാജാക്കന്മാരിൽ, അവിടെ ആയിരം സ്വർണമുദ്രകളിൽ കുറവുള്ള മൂല്യമുള്ള ദാനം കൊണ്ടുവന്നവൻ ഒരുവനുമില്ലായിരുന്നു।
Verse 12
रत्नैश्व बहुभिस्तत्र धर्मराजमवर्धयत् । कथं तु मम कौरव्यो रत्नदानै: समाप्नुयात्
അവിടെ അനേകം രത്നങ്ങളാൽ അവൻ ധർമ്മരാജന്റെ മഹിമ വർധിപ്പിച്ചു; എന്നാൽ കൗരവൻ (ദുര്യോധനൻ) മനസ്സിൽ—‘രത്നദാനങ്ങൾകൊണ്ട് മാത്രം എന്റെ ലക്ഷ്യം എങ്ങനെ സിദ്ധിക്കും?’ എന്നു വിചാരിച്ചു।
Verse 13
भवनै: सविमानाग्रै: सोदर्कर्बलसंवृतैः
ആ പ്രദേശം ഉയർന്ന വിമാനംപോലുള്ള അഗ്രങ്ങളുള്ള ഭവനങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞിരുന്നു; ശക്തമായ മതിലുകളും കോട്ടബന്ദിയും അതിനെ സുരക്ഷിതമായി ചുറ്റിയിരുന്നു।
Verse 14
लोकराजविमानैश्व ब्राह्मणावसथै: सह । कृतैरावसर्थ्दिव्यर्विमानप्रतिमैस्तथा
അവിടെ ലോകാധിപന്മാരുടെ വിമാനംപോലെയുള്ള രാജഭവനങ്ങളോടൊപ്പം ബ്രാഹ്മണന്മാർക്കായുള്ള വാസസ്ഥലങ്ങളും ഉണ്ടായിരുന്നു; അതുപോലെ ദിവ്യമായി, വിമാനംപോലെ തോന്നുന്ന ഭംഗിയാർന്ന വസതികളും നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു।
Verse 15
विचित्रै रत्नवद्धिश्व ऋद्धवा परमया युतै: । राजभिश्च समावृत्तैरतीव श्रीसमृद्धिभि: । अशोभत सदो राजन् कौन्तेयस्य महात्मन:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ രാജാവേ! കുന്തീപുത്രനായ മഹാത്മാ യുധിഷ്ഠിരന്റെ സഭാഗൃഹം അത്ഭുതകരമായ രത്നവിഭൂഷിത സമ്പത്തും പരമ സമൃദ്ധിയും കൊണ്ടു അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടതായിരുന്നു; അത്യന്തം ഐശ്വര്യമുള്ള രാജാക്കന്മാർ നിറഞ്ഞതിനാൽ അത് അതിവിശേഷം ദീപ്തമായി ശോഭിച്ചു।
Verse 16
राजन् ! जिनके शिखर यज्ञ देखनेके लिये आये हुए देवताओंके विमानोंका स्पर्श कर रहे थे
ഹേ രാജാവേ! യജ്ഞം കാണാൻ വന്ന ദേവന്മാരുടെ വിമാനങ്ങൾ സ്പർശിക്കുന്നത്ര ഉയർന്ന ശിഖരങ്ങളുള്ളതും, ജലാശയങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞതും, സൈന്യങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടതുമായ ആ മനോഹര ഭവനങ്ങൾ; ഇന്ദ്രാദി ലോകപാലന്മാരുടെ വിമാനങ്ങളെപ്പോലെയുള്ള ദിവ്യഗൃഹങ്ങൾ; ബ്രാഹ്മണരുടെ വാസസ്ഥലങ്ങൾ; പരമ സമൃദ്ധിയിൽ രത്നസമ്പന്നമായ ചിത്രവൈവിധ്യമുള്ള വിമാനസദൃശ പ്രാസാദങ്ങൾ; സമാഗത രാജാക്കന്മാർ; അതിരില്ലാത്ത ശ്രീവൈഭവം—ഇവയാൽ മഹാത്മ കുന്തീനന്ദനൻ യുധിഷ്ഠിരന്റെ സഭ മഹാശോഭ നേടി। തന്റെ അപൂർവ സമൃദ്ധിയാൽ യുധിഷ്ഠിരൻ വരുണദേവനോടു തുല്യനായി നിലകൊണ്ടു; ആറു അഗ്നികളെ സ്ഥാപിച്ച്, സമൃദ്ധമായ ദക്ഷിണയോടുകൂടി യജ്ഞം അനുഷ്ഠിച്ച്, ആ യജ്ഞത്തിലൂടെ ഭഗവാനെ യജിച്ചു।
Verse 17
सवञ्जनान् सर्वकामै: समृद्धैः समतर्पयत् । अन्नवान् बहुभक्ष्यश्न भुक्तवज्जनसंवृत: । रत्नोपहारसम्पन्नो बभूव स समागम:
രാജാവ് ആ യജ്ഞത്തിൽ എത്തിയ എല്ലാവരെയും അവരുടെ ജനങ്ങളോടുകൂടി, സമൃദ്ധമായ വിഭവങ്ങളാൽ അവരുടെ എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും നിറവേറ്റി തൃപ്തിപ്പെടുത്തി. ആ സംഗമം അന്നവും നാനാവിധ ഭോജനവസ്തുക്കളും നിറഞ്ഞതായിരുന്നു; ഭക്ഷിച്ച് തൃപ്തരായ അതിഥികളാൽ അത് നിറഞ്ഞുനിന്നു. ആ മഹോത്സവം എല്ലാടവും രത്നോപഹാരങ്ങളാൽ സമ്പന്നമായി.
Verse 18
इडाज्यहोमाहुतिभिमन्त्रशिक्षाविशारदै: । तस्मिन् हि ततृपुर्देवास्तते यज्ञे महर्षिभि:
മന്ത്രശിക്ഷയിൽ നിപുണരായ മഹർഷിമാർ വിധിപൂർവം വിപുലമായി നിർവഹിച്ച ആ യജ്ഞത്തിൽ, ഇഡാ (മന്ത്രപാഠവും സ്തുതിയും), ഘൃതഹോമം, വിവിധ ആഹുതികൾ എന്നിവയാൽ ദേവന്മാർ പൂർണ്ണമായി തൃപ്തരായി।
Verse 19
यथा देवास्तथा विप्रा दक्षिणान्नमहा धनै: । ततृपुः सर्ववर्णाश्व॒ तस्मिन् यज्ञे मुदान्विता:
ദേവന്മാർ തൃപ്തരായതുപോലെ തന്നെ, ബ്രാഹ്മണരും ദക്ഷിണയായി അന്നവും മഹാധനവും ലഭിച്ച് തൃപ്തരായി. അതിലുപരി, ആ യജ്ഞത്തിൽ എല്ലാ വർണങ്ങളിലുമുള്ളവർ ആനന്ദത്തോടെ നിറഞ്ഞു; എല്ലാവർക്കും പൂർണ്ണ സംതൃപ്തി ലഭിച്ചു।
Verse 34
इस प्रकार श्रीमह्याभारत सभापव॑के अन्तर्गत राजस्यपर्वमें निमन्त्रित राजाओंका आगमनविषयक चौंतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ സഭാപർവാന്തർഗതമായ രാജസൂയപർവത്തിൽ ക്ഷണിക്കപ്പെട്ട രാജാക്കന്മാരുടെ ആഗമനത്തെക്കുറിച്ചുള്ള മുപ്പത്തിനാലാം അധ്യായം സമാപ്തമായി।
Verse 35
इति श्रीमहा भारते सभापर्वणि राजसूयपर्वणि यज्ञकरणे पज्चत्रिंशो डध्याय:
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ സഭാപർവത്തിലെ രാജസൂയപർവത്തിൽ യജ്ഞനിർവഹണത്തെക്കുറിച്ചുള്ള മുപ്പത്തിയഞ്ചാം അധ്യായം സമാപ്തമായി।
Verse 126
यज्ञमित्येव राजान: स्पर्धमाना ददुर्धनम् प्रत्येक राजा बहुसंख्यक रत्नोंकी भेंट देकर धर्मराज युधिष्ठिरके धनकी वृद्धि करने लगा। सभी राजा यह होड़ लगाकर धन दे रहे थे कि कुरुनन्दन युधिष्ठिर किसी प्रकार मेरे ही दिये हुए रत्नोंके दानसे अपना यज्ञ सम्पूर्ण करें
‘യജ്ഞം, യജ്ഞം’ എന്ന പേരിൽ രാജാക്കന്മാർ പരസ്പരം മത്സരിച്ച് ധനം നൽകിത്തുടങ്ങി. ഓരോ രാജാവും അനവധി രത്നങ്ങൾ സമ്മാനമായി നൽകി ധർമ്മരാജൻ യുധിഷ്ഠിരന്റെ ധനസമ്പത്ത് വർധിപ്പിച്ചു. എല്ലാവരും മത്സരിച്ച് ധനം നൽകി—കുരുനന്ദനൻ യുധിഷ്ഠിരൻ എങ്ങനെയെങ്കിലും എന്റെ തന്ന രത്നദാനത്താൽ തന്നെ യജ്ഞം സമാപിപ്പിക്കട്ടെ എന്നാഗ്രഹിച്ച്.
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether a public insult in a formal assembly should be met with conciliatory tolerance (to preserve decorum) or with firm correction (to protect dharma, protocol, and the legitimacy of collective honor).
Public institutions are sustained by disciplined speech and calibrated authority: patience is virtuous, but legitimizing baseless harshness corrodes dharma; honor is framed as guṇa- and order-based rather than merely personal or factional.
No explicit phalaśruti appears in this excerpt; the meta-function is doctrinal and institutional—establishing a normative rationale for precedence, reverence, and corrective speech within the sabhā.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.