Adhyaya 198

Verse 1

अत-#-छका+ षण्णवर्त्याधेकशततमो< ध्याय: कौरव-सेनाका सिंहनाद सुनकर युधिष्ठिरका अर्जुनसे कारण पूछना और द्वारा अश्रृत्थामाके क्रोध एवं मा आज परिणामका वर्णन संजय उवाच प्रादुर्भूते ततस्तस्मिन्नस्त्रे नारायणे प्रभो । प्रावात्‌ सपृषतो वायुरन भ्रे स्‍्तनयित्नुमान्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാ! അർജുനന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്ന മഹാരഥന്മാർ ധനഞ്ജയനോട് അപ്രിയമോ പ്രിയമോ—ഒന്നും മറുപടി പറഞ്ഞില്ല।

Verse 2

संजय कहते हैं--प्रभो! तदनन्तर उस नारायणास्त्रके प्रकट होनेपर जलकी बूँदोंके साथ प्रचण्ड वायु चलने लगी। बिना बादलोंके ही आकाशमें मेघोंकी गर्जना होने लगी ।।

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പ്രഭോ! തുടർന്ന് ആ നാരായണാസ്ത്രം പ്രത്യക്ഷമായതുമാത്രം, ജലബിന്ദുക്കളോടുകൂടിയ പ്രചണ്ഡവായു വീശിത്തുടങ്ങി. മേഘങ്ങളില്ലാതെയും ആകാശത്ത് ഇടിമുഴക്കം മുഴങ്ങി. ഭൂമി കുലുങ്ങി; മഹാസമുദ്രം കലങ്ങി; സമുദ്രത്തിലേക്ക് ഒഴുകുന്ന മഹാനദികൾ പോലും സ്വാഭാവിക പ്രവാഹത്തിന് വിരുദ്ധമായി തിരിഞ്ഞൊഴുകി।

Verse 3

शिखराणि व्यशीर्यन्त गिरीणां तत्र भारत | अपसव्यं मृगाश्चैव पाण्डुसेनां प्रचक्रिरे

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരതാ! അവിടെ പർവതശിഖരങ്ങൾ പൊട്ടിപ്പൊളിഞ്ഞ് വീഴുന്നതുപോലെ തോന്നി. മൃഗങ്ങൾ അപസവ്യമായി (ഇടത്തോട്ടു) തിരിഞ്ഞ് പാണ്ഡവസേനയെ ചുറ്റി വലംവയ്ക്കാൻ തുടങ്ങി.

Verse 4

भारत! पर्वतोंके शिखर टूट-टूटकर गिरने लगे। हरिणोंके झुंड पाण्डव-सेनाको अपने दायें करके चले गये ।।

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരതാ! എല്ലാ ദിക്കുകളിലും ഇരുട്ട് പടർന്നു; സൂര്യനും മലിനമായി മങ്ങിയതായി തോന്നി. മാംസഭോജികളായ ജീവികൾ സന്തോഷിച്ചപോലെ ഇങ്ങോട്ടും അങ്ങോട്ടും പാഞ്ഞോടി.

Verse 5

देवदानवगन्धर्वास्त्रिस्तास्त्वासन्‌ विशाम्पते । कथंकथाभवत्‌ तीव्रा दृष्टवा तद्‌ व्याकुलं महत्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ പ്രജാനാഥാ! ആ മഹാ വ്യാകുലത നിറഞ്ഞ ഉത്പാതം കണ്ടപ്പോൾ ദേവന്മാരും ദാനവന്മാരും ഗന്ധർവ്വന്മാരും പോലും ഭീതിയിലായി. എല്ലാവരിലും വേഗത്തിൽ ചർച്ച പടർന്നു—“ഇപ്പോൾ എന്ത് ചെയ്യണം?”

Verse 6

व्यथिता: सर्वराजानस्त्रस्ताश्चासन्‌ विशाम्पते । तद्‌ दृष्टवा घोररूपं वै द्रौणेरस्त्रं भयावहम्‌,महाराज! अश्वत्थामाके उस घोर एवं भयंकर अस्त्रको देखकर समस्त भूपाल व्यथित एवं भयभीत हो गये

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ പ്രജാനാഥാ! ദ്രോണപുത്രൻ അശ്വത്ഥാമന്റെ ആ ഘോരവും ഭയാവഹവുമായ അസ്ത്രത്തിന്റെ രൂപം കണ്ടപ്പോൾ എല്ലാ രാജാക്കന്മാരും വിറച്ചു ഭീതിയിലായി.

Verse 7

घतरयाट्र उवाच निवर्तितिषु सैन्येषु द्रोणपुत्रेण संयुगे । भृशं शोकाभिततप्तेन पितुर्वधममृष्यता

ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു—യുദ്ധത്തിൽ ദ്രോണപുത്രൻ സൈന്യങ്ങളെ പിന്തിരിപ്പിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ, അവൻ—തീവ്ര ശോകത്തിൽ ദഹിച്ചവനായി—തന്റെ പിതാവിന്റെ വധം സഹിക്കാനായില്ല.

Verse 8

कुरूनापततो दृष्ट्वा धृष्टद्युम्नस्य रक्षणे । को मन्त्र: पाण्डवेष्वासीत्‌ तनन्‍्ममाचक्ष्व संजय

ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു—ധൃഷ്ടദ്യുമ്നനെ കാക്കുന്നതിനിടെ കുരുവീരർ വീഴുന്നതു കണ്ടപ്പോൾ പാണ്ഡവർക്ക് ഏതു മന്ത്രമോ ഉപായമോ ഉണ്ടായിരുന്നു? അത് എനിക്കു പറയുക, സഞ്ജയാ।

Verse 9

धृतराष्ट्रने पूछा--संजय! अपने पिताके वधको सहन न कर सकनेवाला अत्यन्त शोकसंतप्त द्रोणपुत्र अश्वत्थामाके साथ जब सारी सेनाएँ युद्धसस्‍्थलमें लौट आयीं, तब कौरवोंको आते देख पाण्डवदलमें धृष्टद्युम्नकी रक्षाके लिये क्या विचार हुआ, वह मुझे बताओ ।।

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ മുമ്പേ തന്നെ നിങ്ങളുടെ സൈന്യം ഓടിപ്പോകുന്നതു കണ്ടിരുന്നു. പിന്നെ വീണ്ടും ആ ഭയങ്കരമായ, തുമുലമായ ഘോഷം കേട്ട് അദ്ദേഹം അർജുനനോടു പറഞ്ഞു।

Verse 10

युधिछिर उवाच आचार्य निहते द्रोणे धृष्टद्युम्नेन संयुगे । निहते वज्रहस्तेन यथा वृत्रे महासुरे

യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—യുദ്ധത്തിൽ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ ആചാര്യ ദ്രോണനെ വധിച്ചപ്പോൾ—വജ്രഹസ്തനായ ഇന്ദ്രൻ മഹാസുരൻ വൃത്രനെ വധിച്ചതുപോലെ—അപ്പോൾ…

Verse 11

नाशंसन्तो जयं युद्धे दीनात्मानो धनंजय । आत्मत्राणे मतिं कृत्वा प्राद्रवन्‌ कुरवो रणात्‌

ധനഞ്ജയാ! യുദ്ധത്തിൽ ജയത്തിന്റെ പ്രത്യാശ വിട്ട്, മനസ്സിൽ തകർന്ന കൌരവർ ജീവരക്ഷ മാത്രം ചിന്തിച്ച് रणഭൂമിയിൽ നിന്ന് ഓടിപ്പോയി।

Verse 12

युधिष्ठिर बोले--धनंजय! पूर्वकालमें जैसे वज्रधारी इन्द्रने महान्‌ असुर वृत्रासुरको मार डाला था, उसी प्रकार युद्धस्थलमें धृष्टद्युम्नद्वारा आचार्य द्रोणके मारे जानेपर युद्धमें अपनी विजयसे निराश हो दीनचित्त कौरव आत्मरक्षाका विचार करके रणभूमिसे भागे जा रहे थे ।।

യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—ധനഞ്ജയാ! പണ്ടുകാലത്ത് വജ്രധാരിയായ ഇന്ദ്രൻ മഹാസുരൻ വൃത്രാസുരനെ വധിച്ചതുപോലെ, യുദ്ധഭൂമിയിൽ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നന്റെ കൈയ്യാൽ ആചാര്യ ദ്രോണൻ നിഹതനായപ്പോൾ കൌരവർ ജയപ്രത്യാശ നഷ്ടപ്പെടുത്തി ദീനമനസ്സരായി. ജീവരക്ഷ മാത്രം ചിന്തിച്ച് അവർ रणഭൂമിയിൽ നിന്ന് ഓടിത്തുടങ്ങി. ചില രാജാക്കന്മാർ നിയന്ത്രണം വിട്ട രഥങ്ങൾ കൊണ്ട് ചുറ്റും വലിക്കപ്പെട്ടു—അവയുടെ പിന്‍രക്ഷകരും സാരഥിയും കൊല്ലപ്പെട്ടിരുന്നു; ധ്വജം-പതാക-ഛത്രം നശിച്ചിരുന്നു; രഥദണ്ഡങ്ങൾ പൊട്ടിയിരുന്നു; വിറച്ച കുതിരകൾ വലിക്കുമ്പോൾ ആ രഥങ്ങൾ ആശയക്കുഴപ്പത്തിൽ ചുറ്റി തിരിഞ്ഞു।

Verse 13

भग्ननीडैराकुलाश्रैः प्रारुग्णाश्न॒ विशेषत: । भग्नाक्षयुगचक्रैश्व व्याकृष्पन्त समन्तत:

യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—ചുറ്റുമെങ്ങും ഉപകരണങ്ങൾ തകർന്ന രഥങ്ങൾ; ഇരിപ്പിടവും ചട്ടക്കൂടും പൊട്ടിപ്പോയി, അച്ചു, നുകം, ചക്രം എല്ലാം ചിതറിയിരുന്നു; വ്യാകുലമായ കുതിരകൾ അവയെ ആശയക്കുഴപ്പത്തിൽ വലിച്ചിഴച്ച് ഇങ്ങോട്ടും അങ്ങോട്ടും ചുറ്റിക്കൊണ്ടിരുന്നു. പാർശ്വരക്ഷകരും സാരഥികളും കൊല്ലപ്പെട്ട്, ധ്വജ‑പതാക‑ഛത്രങ്ങൾ നശിച്ച നിലയിൽ, ചില രാജാക്കന്മാർ—പ്രത്യേകിച്ച് ഗുരുതരമായി പരിക്കേറ്റവർ—അസഹായമായി എല്ലാ ദിക്കുകളിലേക്കും വലിച്ചിഴക്കപ്പെടുകയായിരുന്നു।

Verse 14

भीता: पादैर्हयान्‌ केचित्‌ त्वरयन्तः स्वयं रथान्‌ । रथान्‌ विशीर्णनुत्सृज्य पद्धि: केचिच्च विद्रुता:

യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—ചിലർ ഭീതിയിൽ കാലുകൊണ്ട് കുതിരകളെ തട്ടി തങ്ങളേ റഥങ്ങളെ വേഗത്തിൽ ഓടിച്ചു; മറ്റുചിലർ തകർന്ന രഥങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച് കാൽനടയായി ഓടി രക്ഷപ്പെട്ടു।

Verse 15

हयपृष्ठगताश्षान्ये कृष्यन्ते<र्थच्युतासना: । गजस्कन्धेषु संस्यूता नाराचैश्वनलितासना:

യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—ചിലർ രഥത്തിൽ നിന്ന് വീണു കുതിരയുടെ പുറത്ത് കിടന്ന നിലയിൽ വലിച്ചിഴക്കപ്പെടുകയായിരുന്നു. മറ്റുചിലർ ആനയുടെ തോളിൽ കയറിയിരുന്നു; നാരാച അമ്പുകൾ അവരുടെ ഇരിപ്പിടങ്ങളെ തീപ്പിടിപ്പിച്ചു।

Verse 16

विशस्त्रकवचाश्षान्ये वाहनेभ्य: क्षितिं गता:

മറ്റുള്ളവരും—ആയുധവും കവചവും നഷ്ടപ്പെട്ടവർ—വാഹനങ്ങളിൽ നിന്ന് വീണ് ഭൂമിയിലേക്കു പതിച്ചു।

Verse 17

क्रोशन्तस्तात पुत्रेति पलायन्ते परे भयात्‌

മറ്റുള്ളവർ ഭയത്തിൽ ‘അച്ഛാ!’ ‘മകനേ!’ എന്നു നിലവിളിച്ചുകൊണ്ട് ഓടിപ്പോവുകയായിരുന്നു।

Verse 18

पुत्रान्‌ पितृन्‌ सखीन्‌ भ्रातृन्‌ समारोप्य दृढक्षतान्‌

പുത്രന്മാരെയും പിതാക്കളെയും സുഹൃത്തുകളെയും സഹോദരന്മാരെയും—ഗുരുതര മുറിവുകളാൽ ക്ഷതവിച്ഛിന്നരായവരെ—ചിതയിൽ കയറ്റി…

Verse 19

अवस्थां तादशीं प्राप्य हते द्रोणे द्रुतं बलम्‌

ദ്രോണൻ വധിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ ഇത്തരമൊരു അവസ്ഥയിലെത്തി സൈന്യം വേഗത്തിൽ അസ്ഥിരമായി…

Verse 20

हयानां ह्वेषतां शब्द: कुज्जराणां च बृंहताम्‌

കുതിരകളുടെ ഹ്രേഷാധ്വനിയും ആനകളുടെ മഹാഗർജ്ജനവും ഉയരുന്നു…

Verse 21

एते शब्दा भृशं तीव्रा: प्रवृत्ता: कुरुसागरे

ഈ ശബ്ദങ്ങൾ അത്യന്തം കഠോരവും തീക്ഷ്ണവുമായിട്ട് കുരുസമുദ്രമായ മഹാസൈന്യത്തിലാകെ പരന്നുയർന്നു…

Verse 22

य एष तुमुल: शब्द: श्रूयते लोमहर्षण:

ഇപ്പോൾ കേൾക്കുന്ന ഈ തുമുലമായ ശബ്ദം എന്ത്—ഇത്ര ഭയാനകമായി രോമാഞ്ചം വരുത്തുന്നതെന്ത്?

Verse 23

मन्ये वज़ञधरस्यैष निनादो भैरवस्वन:

യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—“ഇത് വജ്രധാരിയായ ഇന്ദ്രന്റെ ഭയാനകവും ഗംഭീരവുമായ ഗർജ്ജനനാദമാണെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു.”

Verse 24

द्रोणे हते कौरवार्थ व्यक्तमभ्येति वासव: । मैं समझता हूँ, यह भयंकर शब्द वज्रधारी इन्द्रकी गर्जना है। द्रोणाचार्यके मारे जानेपर कौरवोंकी सहायताके लिये साक्षात्‌ इन्द्र आ रहे हैं, यह स्पष्ट जान पड़ता है ।।

യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—“ദ്രോണം വധിക്കപ്പെട്ടതോടെ കൗരവരുടെ ഹിതത്തിനായി വാസവൻ (ഇന്ദ്രൻ) വ്യക്തമായി സമീപിക്കുന്നു. ഇത് വജ്രധാരിയായ ഇന്ദ്രന്റെ ഭയാനക ഗർജ്ജനമാണെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു.” നായകളുടെ രോമങ്ങൾ എഴുന്നേറ്റു; രഥങ്ങളിലെ ശ്രേഷ്ഠ കുതിരകൾ വിറച്ചു കലങ്ങി.

Verse 25

क एष कौरवान्‌ दीर्णानवस्थाप्य महारथ:

യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—“ചിതറിപ്പോയ കൗരവരെ തടഞ്ഞ് വീണ്ടും ഉറച്ചുനിർത്തിയ ഈ മഹാരഥൻ ആര്?”

Verse 26

अजुन उवाच उद्यम्यात्मानमुग्राय कर्मणे वीर्यमास्थिता:

അർജുനൻ പറഞ്ഞു—“സ്വന്തം ധൈര്യം ഉണർത്തി, ഒരു ഉഗ്രകർമ്മത്തിനായി അവർ വീര്യത്തോടെ നിലകൊണ്ടിരിക്കുന്നു.”

Verse 27

धमन्ति कौरवा: शड्खान्‌ यस्य वीर्य समाश्रिता: । यत्र ते संशयो राजन्‌ न्‍्यस्तशस्त्रे गुरी हते

അർജുനൻ പറഞ്ഞു—“ഒരാളുടെ വീര്യത്തെ ആശ്രയിച്ചാണ് കൗരവർ ശംഖങ്ങൾ മുഴക്കുന്നത്. എന്നാൽ രാജാവേ, ആയുധം വച്ചുനിന്ന ഗുരു വധിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ അവരുടെ ഉറപ്പ് ഇനി എവിടെ?”

Verse 28

धार्तराष्ट्रानवस्थाप्य क एष नदतीति हि । ह्वीमन्तं तं महाबाहुं मत्तद्विरदगामिनम्‌

ധൃതരാഷ്ട്രപുത്രന്മാരെ തടഞ്ഞുനിർത്തിയ ശേഷം ഇങ്ങനെ ഗർജ്ജിക്കുന്നവൻ ആര്? ആ മഹാബാഹു യോദ്ധാവ്, വെല്ലുവിളിയാൽ നിറഞ്ഞവൻ, മത്തനായ ആനയുടെ നടപ്പോടെ മുന്നേറുന്നു.

Verse 29

(इन्द्रविष्णुसमं वीर्ये कोपेडन्तकमिव स्थितम्‌ | बृहस्पतिसमं बुद्ध्या नीतिमन्तं महारथम्‌ ।।

രാജാവേ, കുരുക്കൾക്കു അഭയം പകരുന്ന ആ ഭയങ്കര വീരനെ ഞാൻ നിനക്കു തിരിച്ചറിയിച്ചു തരാം—അവന്റെ ബലം ഇന്ദ്ര-വിഷ്ണുസമം, അവന്റെ കോപം യമനെപ്പോലെ, അവന്റെ ബുദ്ധി ബൃഹസ്പതിസമം; അവൻ നയജ്ഞൻ, മഹാരഥൻ, ഉഗ്രകർമ്മങ്ങളിൽ സമർത്ഥൻ. കേൾക്കുക, ഞാൻ അവന്റെ പേര് പറയും.

Verse 30

जातमात्रेण वीरेण येनोच्चै:श्रवसा यथा

ഹേ പാണ്ഡുനന്ദനാ, ജനിച്ച നിമിഷം തന്നെ ഉച്ചൈഃശ്രവസ് അശ്വത്തെപ്പോലെ ഹേഷിച്ച് ഭൂമിയെയും ത്രിലോകങ്ങളെയും നടുക്കിയവൻ—ആ ശബ്ദം കേട്ട് ഒരു അദൃശ്യ സത്ത ‘അശ്വത്ഥാമാ’ എന്നു പേരിട്ടവൻ—അവൻ തന്നെയാണ് ഇപ്പോൾ ഗർജ്ജിക്കുന്നത്.

Verse 31

ह्वषता कम्पिता भूमिलोंकाश्व सकलास्त्रय: । तच्छुत्वान्तहिंतं भूतं॑ नाम तस्याकरोत्‌ तदा

ആ ഹർഷോന്മാദത്തിൽ ഭൂമി നടുങ്ങി; ത്രിലോകങ്ങളും കുലുങ്ങി. അത് കേട്ട് ഒരു അന്തർഹിത (അദൃശ്യ) സത്ത അന്നേ അവന്റെ പേര് പ്രഖ്യാപിച്ചു.

Verse 32

यो हानाथ इवाक्रम्य पार्षतेन हतस्तथा

ആശ്രയമില്ലാത്തവനെപ്പോലെ അവൻ കീഴടക്കപ്പെട്ടു; പിന്നെ പൃഷതപുത്രനാൽ അങ്ങനെ തന്നെയായി വധിക്കപ്പെട്ടു.

Verse 33

कर्मणा सुनृशंसेन तस्य नाथो व्यवस्थित: । द्रपदकुमार धृष्टद्युम्नने जिनपर आक्रमण करके अत्यन्त क्रूरतापूर्ण कर्मके द्वारा जिन्हें अनाथके समान मार डाला था

അത്യന്തം ക്രൂരമായ കർമംകൊണ്ട് അവനെ അനാഥനെന്നപോലെ ആക്കി; എങ്കിലും അതേ വ്യക്തിക്കായി ഇന്നൊരു രക്ഷകൻ എഴുന്നേറ്റ് നില്ക്കുന്നു. ദ്രുപദപുത്രൻ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ ശത്രുഭാവത്തോടെ ആക്രമിച്ച് നിർദയകൃത്യത്തോടെ അവനെ നിരാശ്രയനെന്നപോലെ വധിച്ചു; അവിടെയായിരുന്നു പാഞ്ചാലകുമാരൻ എന്റെ ഗുരുവിനെ മുടിയിൽ പിടിച്ചത്.

Verse 34

उपचीर्णों गुरुमिथ्या भवता राज्यकारणात्‌

രാജ്യകാരണം നിമിത്തം നീ ഗുരുവിനോടു മിഥ്യാചരണം ചെയ്തു—അസത്യാരോപം ചുമത്തി അവനെ അന്യായമായി കളങ്കപ്പെടുത്തി.

Verse 35

चिरं स्थास्यति चाकीर्तिस्त्रिलोक्ये सचराचरे

ഈ അപകീർത്തി ദീർഘകാലം നിലനിൽക്കും—ചരാചരസഹിതം ത്രിലോകമൊട്ടാകെ വ്യാപിച്ചു.

Verse 36

सर्वधर्मोपपन्नो5यं स मे शिष्यश्षल पाण्डव:

ഹേ ശല്യാ! ഈ പാണ്ഡവൻ സർവധർമ്മസമ്പന്നൻ; ഇവൻ എന്റെ ശിഷ്യൻ.

Verse 37

स सत्यकज्चुकं नाम प्रविष्टेन ततोडनृतम्‌

‘സത്യകഞ്ചുകം’ എന്ന മറവിൽ പ്രവേശിച്ചിട്ടും, പിന്നെ സംഭവിച്ചത് അനൃതം തന്നെയായിരുന്നു.

Verse 38

ततः शस्त्र समुत्सृज्य निर्ममो गतचेतन:

അപ്പോൾ അർജുനൻ ആയുധങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ചു; മമത അണഞ്ഞു, ചിത്തം മന്ദമായതുപോലെ, ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങി അവൻ നിശ്ചലമായി നിന്നു।

Verse 39

स तु शोकसमाविष्टो विमुख: पुत्रवत्सल:

എന്നാൽ അവൻ ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങി മുഖം തിരിച്ചു; പുത്രസ്നേഹത്തിൽ നിറഞ്ഞ, അത്യന്തം പുത്രവത്സലനായിരുന്നു।

Verse 40

न्यस्तशस्त्रमधर्मेण घातयित्वा गुरुं भवान्‌

ആയുധം വച്ച ഗുരുവിനെ അധർമ്മമാർഗ്ഗത്തിൽ കൊല്ലിച്ചാൽ, നിങ്ങൾ ധർമ്മത്തിന് വിരുദ്ധമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നതാകും।

Verse 41

रक्षत्विदानीं सामात्यो यदि शक्तो$सि पार्षतम्‌ । ग्रस्तमाचार्य पुत्रेण क्रुद्धेन हतबन्धुना

അർജുനൻ പറഞ്ഞു—“ഇപ്പോൾ മന്ത്രിമാരോടൊപ്പം ചെന്നു, ശക്തിയുണ്ടെങ്കിൽ, പൃഷതപുത്രൻ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നനെ രക്ഷിക്കൂ. ബന്ധുക്കളുടെ വധത്തിൽ ക്രുദ്ധനായ ആചാര്യപുത്രൻ അശ്വത്ഥാമ അവനെ പിടിച്ചുകീഴടക്കുന്നു; ധൃഷ്ടദ്യുമ്നനെ മരണത്തിന്റെ ഇരയാക്കാൻ ഉദ്ദേശിക്കുന്നു. ആയുധം വച്ച് നിരായുധനായ നമ്മുടെ ഗുരുദേവനെ അധർമ്മമായി കൊല്ലിച്ച ശേഷം, ഇപ്പോൾ അവന്റെ മുന്നിൽ ചെന്നുനിൽക്കൂ; കഴിയുമെങ്കിൽ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നനെ രക്ഷിക്കൂ।”

Verse 42

सर्वे वयं परित्रातुं न शक्ष्यामोड्द्य पार्षतम्‌ | सौहार्द सर्वभूतेषु यः करोत्यतिमानुष: । सोड्द्य केशग्रहं श्रुत्वा पितुर्थक्ष्यति नो रणे

അർജുനൻ പറഞ്ഞു—“ഇന്ന് നമ്മളൊക്കെയും ഒന്നിച്ചാലും ധൃഷ്ടദ്യുമ്നനെ രക്ഷിക്കാൻ കഴിയില്ല. സർവ്വജീവികളോടും സൗഹൃദഭാവമുള്ള അതിമാനുഷനായ അശ്വത്ഥാമ, തന്റെ പിതാവിന്റെ മുടി പിടിച്ചുവെന്ന വാർത്ത കേട്ടാൽ യുദ്ധത്തിൽ നമ്മളെയെല്ലാം നശിപ്പിക്കും।”

Verse 43

विक्रोशमाने हि मयि भृशमाचार्यगृद्धिनि । अपाकीर्य स्वयं धर्म शिष्येण निहतो गुरु:

ആചാര്യന്റെ ജീവൻ രക്ഷിക്കണമെന്ന ഉദ്ദേശത്തോടെ ഞാൻ ഉച്ചത്തിൽ നിലവിളിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു; എന്നാൽ ശിഷ്യനായിട്ടും ദൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ ധർമ്മം ഉപേക്ഷിച്ച് തന്റെ ഗുരുവിനെ വധിച്ചു.

Verse 44

यदा गत॑ वयो भूय: शिष्टमल्पतरं च नः । तस्येदानीं विकारो5यमधर्मोडयं कृतो महान्‌

ഇപ്പോൾ നമ്മുടെ ആയുസ്സിന്റെ ഭൂരിഭാഗവും കഴിഞ്ഞു; ശേഷിക്കുന്നത് അല്പം മാത്രം. അതുകൊണ്ടാണ് ഈ സമയത്ത് നമ്മുടെ വിവേകം വികൃതമായി, നാം ഈ മഹാ അധർമ്മം—ഈ ഗുരുപാപം—ചെയ്തുപോയത്.

Verse 45

पितेव नित्यं सौहार्दात्‌ पितेव हि च धर्मत: । सो5ल्‍्पकालस्य राज्यस्य कारणादू घातितो गुरु:

സ്നേഹത്തോടെ നിത്യവും പിതാവുപോലെ നമ്മെ കാത്തവനും, ധർമ്മദൃഷ്ട്യാ പിതാവിനുതുല്യനുമായ ആ ഗുരുവിനെ ഈ ക്ഷണഭംഗുരമായ രാജ്യത്തിനുവേണ്ടി നാം വധിക്കപ്പെടുവാൻ ഇടയാക്കി.

Verse 46

धृतराष्ट्रेण भीष्माय द्रोणाय च विशाम्पते । विसृष्टा पृथिवी सर्वा सह पुत्रैश्न तत्परै:

പ്രജാനാഥാ! ധൃതരാഷ്ട്രൻ ഭീഷ്മനും ദ്രോണനും—അവരുടെ സേവയിൽ തത്പരനായ തന്റെ പുത്രന്മാരോടുകൂടി—ഈ സർവ്വ ഭൂമിയുടെ രാജ്യം ഏല്പിച്ചിരുന്നു.

Verse 47

सम्प्राप्य तादृशीं वृत्ति सत्कृतः सततं परै: । अवृणीत सदा पुत्रान्‌ मामेवाभ्यधिकं गुरु:

നമ്മുടെ ശത്രുക്കളും ആചാര്യനെ എപ്പോഴും ആദരിച്ചു; അവരുടെ വഴി ഇത്തരമൊരു ഉത്തമജീവിക ലഭിച്ചിട്ടും, ഗുരു സദാ തന്റെ പുത്രന്മാരേക്കാൾ എന്നെയേ അധികമായി തിരഞ്ഞെടുത്തു—എന്നെയേ മേലായി കണക്കാക്കി.

Verse 48

अवेक्षमाणत्त्वां मां च न्यस्तास्त्रश्नाहवे हतः । न त्वेनं युध्यमानं वै हन्यादपि शतक्रतु:

അർജുനൻ പറഞ്ഞു—നിന്നെയും എന്നെയും കണ്ടപ്പോൾ അവൻ യുദ്ധത്തിൽ ആയുധങ്ങൾ താഴെവെച്ചു; അങ്ങനെ അവൻ വധിക്കപ്പെട്ടു. അവൻ യുദ്ധം തുടരുകയായിരുന്നെങ്കിൽ ശതക്രതു (ഇന്ദ്രൻ) പോലും അവനെ കൊല്ലാൻ കഴിയുമായിരുന്നില്ല.

Verse 49

तस्याचार्यस्य वृद्धस्य द्रोहो नित्योपकारिण: । कृत्वे हानार्यरस्माभी राज्यार्थे लुब्धबुद्धिभि:

അർജുനൻ പറഞ്ഞു—എപ്പോഴും ഞങ്ങൾക്ക് ഉപകാരം ചെയ്ത ആ വൃദ്ധാചാര്യനോടു, രാജ്യം നേടാനുള്ള ലോഭബുദ്ധിയാൽ ഞങ്ങൾ ദ്രോഹം ചെയ്തു. ഇത് അനാര്യമായ പ്രവൃത്തിയാണ്.

Verse 50

हमारी बुद्धि लोभसे ग्रस्त है, हम नीचोंने राज्यके लिये सदा उपकार करनेवाले बूढ़े आचार्यके साथ द्रोह किया है ।।

അർജുനൻ പറഞ്ഞു—അയ്യോ! ഞങ്ങൾ അത്യന്തം ഭീകരമായ മഹാപാപം ചെയ്തു; രാജസുഖലോഭം മൂലം ഈ സദ്ഗുണനായ ദ്രോണൻ വധിക്കപ്പെടാൻ ഇടയായി.

Verse 51

पुत्रान्‌ भ्रातृन्‌ पितृन्‌ दाराज्जीवितं चैव वासवि: | त्यजेत्‌ सर्व मम प्रेम्णा जानात्येवं हि मे गुरु:

അർജുനൻ പറഞ്ഞു—എന്റെ ഗുരു ഇങ്ങനെ കരുതിയിരുന്നു: എന്നോടുള്ള സ്നേഹത്താൽ വാസവൻ (ഇന്ദ്രൻ) പോലും പുത്രന്മാർ, സഹോദരന്മാർ, പിതാക്കന്മാർ, ഭാര്യമാർ, ജീവൻ വരെ—എല്ലാം ഉപേക്ഷിക്കുമെന്നു.

Verse 52

स मया राज्यकामेन हन्यमानो हापेक्षित: । तस्मादर्वाक्‌्शिरा राजन प्राप्तोडस्मि नरकं प्रभो

അർജുനൻ പറഞ്ഞു—രാജ്യലാലസയിൽ മയങ്ങി, അദ്ദേഹം വധിക്കപ്പെടുമ്പോൾ ഞാൻ അനാസക്തനായി നോക്കി നിന്നു. അതിനാൽ, ഹേ രാജാവേ, ഹേ പ്രഭോ, ഈ പാപം മൂലം ഞാൻ അധോമുഖനായി നരകത്തിലേക്ക് വീഴും.

Verse 53

ब्राह्मणं वृद्धमाचार्य न्यस्तशस्त्रं महामुनिम्‌ । घातयित्वाद्य राज्यार्थे मृतं श्रेयो न जीवितम्‌

അർജുനൻ പറഞ്ഞു—അദ്ദേഹം ബ്രാഹ്മണനും വൃദ്ധനും, അതിലുപരി നമ്മുടെ തന്നെ ആചാര്യനും ആകുന്നു; ആയുധങ്ങൾ വച്ചിറക്കി മഹാമുനിയെപ്പോലെ നിലകൊള്ളുന്നു. രാജ്യാർത്ഥം ഇന്ന് അദ്ദേഹത്തെ വധിപ്പിച്ച് ജീവിക്കുന്നതിനെക്കാൾ എനിക്ക് മരണമേ ശ്രേയസ്.

Verse 156

शरार्तैविंद्रुतैनगि्ता: केचिद्‌ दिशो दश । कितने ही योद्धा घोड़ोंकी पीठपर बैठे

യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—അമ്പുകളാൽ വേദനിച്ചു പീഡിതരായ ചില യോദ്ധാക്കൾ അസഹായമായി പത്തു ദിക്കുകളിലേക്കും വലിച്ചിഴക്കപ്പെട്ടു. പലരും കുതിരപ്പുറത്ത് ഇരുന്നെങ്കിലും അവരുടെ ഇരിപ്പിടം പാതിവരെ വഴുതി; ആ അസ്ഥിരാവസ്ഥയിൽ തന്നെ അവർ കുതിരകളോടൊപ്പം വലിക്കപ്പെട്ടു. മറ്റുചിലർ നാരാചബാണങ്ങളുടെ പ്രഹാരത്തിൽ ഇരിപ്പു തെറ്റി ആനകളുടെ തോളുകളിൽ പറ്റിപ്പിടിച്ചു; മുറിവേറ്റ ആനകൾ ഭീതിയിൽ ഓടുമ്പോൾ, അമ്പുവേദനയിൽ കിടക്കുന്ന അവരെ എല്ലാദിക്കുകളിലേക്കും ചിതറിച്ചു കൊണ്ടുപോയി.

Verse 163

संछिन्ना नेमिभिश्रैव मृदिताश्न हयद्विपैः । कुछ लोगोंके अस्त्र-शस्त्र और कवच कट गये और वे अपने वाहनोंसे पृथ्वीपर गिर पड़े। उस दशामें रथके पहियोंकी नेमिसे दबकर उनके शरीरके टुकड़े-टुकड़े हो गये और कितने ही घोड़ों तथा हाथियोंसे कुचल गये

യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—ചിലരുടെ ആയുധങ്ങളും കവചങ്ങളും മുറിഞ്ഞു, അവർ തങ്ങളുടെ വാഹനങ്ങളിൽ നിന്ന് നിലത്തേക്ക് വീണു. അപ്പോൾ രഥചക്രങ്ങളുടെ അരികുകൾക്കടിയിൽ ഞെരിഞ്ഞ് അവരുടെ ശരീരങ്ങൾ ചിതറിപ്പോയി; പലരും കുതിരകളുടെയും ആനകളുടെയും കാൽക്കീഴിൽ ചതഞ്ഞു.

Verse 173

नाभिजानन्ति चान्योन्यं कश्मलाभिहतौजस: । दूसरे बहुत-से योद्धा “हा तात! हा पुत्र!” की रट लगाते हुए भयभीत होकर भाग रहे थे। मोहसे बल और उत्साह नष्ट हो जानेके कारण वे ऐसे अचेत हो रहे थे कि एक-दूसरेको पहचान भी नहीं पाते थे

യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—മോഹം അവരുടെ ബലവും ഉത്സാഹവും തകർത്തതിനാൽ അവർ തമ്മിൽ തമ്മിൽ തിരിച്ചറിയാനുമാകാതെ പോയി. ഭീതിയിൽ പല യോദ്ധാക്കളും “ഹാ താതാ! ഹാ പുത്രാ!” എന്നു നിലവിളിച്ചുകൊണ്ട് ഓടിപ്പോയി.

Verse 186

जलेन क्लेदयन्त्यन्ये विमुच्य कवचान्यपि । कितने ही सैनिक अधिक चोट खाये हुए अपने पुत्र, पिता, मित्र और भाइयोंको रथपर चढ़ाकर तथा उनके कवच खोलकर उनके घावोंको जलसे भिगो रहे थे

യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—ചിലർ കവചങ്ങളും അഴിച്ചിട്ട് വെള്ളംകൊണ്ട് മുറിവുകൾ നനയ്ക്കുകയായിരുന്നു. ഗുരുതരമായി പരിക്കേറ്റ പുത്രന്മാരെയും പിതാക്കളെയും സുഹൃത്തുകളെയും സഹോദരന്മാരെയും രഥങ്ങളിൽ കയറ്റി, അവരുടെ കവചം നീക്കി, മുറിവുകളിൽ വെള്ളം ഒഴിച്ച് ശുശ്രൂഷ ചെയ്തു.

Verse 193

पुनरावर्तितं केन यदि जानासि शंस मे | आचार्य द्रोणके मारे जानेपर वैसी दुरवस्थामें पड़कर जो सेना भाग गयी थी, उसे फिर किसने लौटाया है? यदि तुम जानते हो तो मुझे बताओ

യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു— നമ്മുടെ സൈന്യത്തെ ആരാണ് വീണ്ടും തിരിച്ചു കൊണ്ടുവന്ന് ക്രമത്തിലാക്കിയത്? നിനക്കറിയാമെങ്കിൽ എനിക്ക് പറയുക. ആചാര്യ ദ്രോണൻ വധിക്കപ്പെട്ട ശേഷം ആ സൈന്യം ഭയങ്കര ദുരവസ്ഥയിൽപ്പെട്ടു കലക്കത്തോടെ ഓടിപ്പോയിരുന്നു; ഇപ്പോൾ അതിനെ ആരാണ് വീണ്ടും കൂട്ടിച്ചേർത്ത് മടക്കി കൊണ്ടുവന്നത്?

Verse 195

इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत नारायणास्त्रगोक्षपर्वमें अश्वत्थामाका क्रोधविषयक एक सौ पंचानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ദ്രോണപർവത്തിൽ, നാരായണാസ്ത്ര-ഗോക്ഷപർവാന്തർഗതമായി, അശ്വത്ഥാമന്റെ ക്രോധവിഷയകമായ നൂറ്റി തൊണ്ണൂറ്റിയഞ്ചാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.

Verse 196

इति श्रीमहा भारते द्रोणपर्वणि नारायणास्त्रमोक्षपर्वणि अर्जुनवाक्ये षण्णवत्यधिकशततमो< ध्याय:

ഇതി ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ദ്രോണപർവത്തിൽ, നാരായണാസ്ത്ര-മോക്ഷപർവത്തിൽ, അർജുനവാക്യപ്രസംഗമായി നൂറ്റി തൊണ്ണൂറ്റിയാറാം അധ്യായം സമാപ്തം.

Verse 203

रथनेमिस्वनैश्लात्र विमिश्र: श्रूयते महान्‌ | रथके पहियोंकी घर्घराहटसे मिला हुआ हिनहिनाते हुए घोड़ों और गर्जते हुए गजराजोंका महान्‌ शब्द सुनायी पड़ता है

യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു— രഥചക്രങ്ങളുടെ മുഴക്കത്തോടു ചേർന്നൊരു മഹാ കോലാഹലം കേൾക്കുന്നു; അതോടൊപ്പം കുതിരകളുടെ കിണ്ണാരവും മഹാഗജങ്ങളുടെ ഗർജ്ജനവും കലർന്നിരിക്കുന്നു.

Verse 213

मुहुर्महुरुदीर्यन्ते कम्पयन्त्यपि मामकान्‌ । कौरव-सेनारूपी समुद्रमें यह कोलाहल अत्यन्त तीव्र वेगसे होने लगा है और बारंबार बढ़ता जा रहा है, जो मेरे सैनिकोंको कम्पित किये देता है

യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു— ഈ കോലാഹലം വീണ്ടും വീണ്ടും ഉയർന്ന് എന്റെ സൈന്യത്തെയുമെല്ലാം വിറപ്പിക്കുന്നു. കൌരവസേന എന്ന സമുദ്രത്തിൽ ഈ തുമുല നാദം അത്യന്തം ഉഗ്രവേഗത്തിൽ തിരമാലപോലെ പൊങ്ങുന്നു; പുനഃപുനഃ വർദ്ധിച്ച് എന്റെ സൈനികരുടെ ഹൃദയങ്ങളെ കുലുക്കുന്നു.

Verse 226

सेन्द्रानप्येष लोकांस्त्रीन्‌ ग्रसेदिति मतिर्मम । यह जो महाभयंकर रोमांचकारी शब्द सुनायी देता है, यह इन्द्रसहित तीनों लोकोंको ग्रस लेगा, ऐसा मुझे जान पड़ता है

യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു— ഈ മഹാഭയങ്കരവും രോമാഞ്ചം വരുത്തുന്നതുമായ ശബ്ദം ഇന്ദ്രനോടുകൂടിയ ത്രിലോകങ്ങളെയും പോലും വിഴുങ്ങുമെന്നു എനിക്ക് തോന്നുന്നു. ഇത് വെറും ശബ്ദമല്ല; ലോകക്രമത്തെയേയും ഭീഷണിപ്പെടുത്തുന്ന ഭയാനക അപശകുനമാണ്.

Verse 246

धनंजय गुरु श्रुत्वा तत्र नादं सुभीषणम्‌ | धनंजय! यह अत्यन्त भीषण और भारी सिंहनाद सुनकर हमारे श्रेष्ठ रथी भी उद्विग्न हो उठे हैं और इनके रोंगटे खड़े हो गये हैं

യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു— ഹേ ധനഞ്ജയാ! അവിടെ കേട്ട അത്യന്തം ഭീകരവും ഭാരമുള്ള സിംഹനാദസദൃശമായ ഗർജ്ജനം കേട്ട് നമ്മുടെ ശ്രേഷ്ഠ രഥികളും വിറച്ചു; അവരുടെ ദേഹത്തിൽ രോമാഞ്ചം ഉയർന്നു. ഇത് വെറും ശബ്ദമല്ല; യുദ്ധത്തിലെ ഗുരുതരമായ വഴിത്തിരിവിന്റെ സൂചനയും ധർമ്മനിഷ്ഠരുടെ സ്ഥിരതയെ പരീക്ഷിക്കുന്നതുമാണ്.

Verse 293

ब्राह्मणेभ्यो महाहेंभ्य: सो<श्व॒त्थामैष गर्जति । जिसके जन्म लेनेपर आचार्य द्रोणने परम सुयोग्य ब्राह्मणोंको एक सहसख्र गौएँ दान की थीं, वही अश्वत्थामा यह गर्जना कर रहा है

അർജുനൻ പറഞ്ഞു— അവന്റെ ജനനസമയത്ത് ഗുരു ദ്രോണൻ മഹത്തും വന്ദ്യരുമായ ബ്രാഹ്മണർക്കു സഹസ്രം പശുക്കൾ ദാനം ചെയ്തിരുന്നു; ആ ദ്രോണപുത്രൻ അശ്വത്ഥാമ തന്നെയാണ് ഇപ്പോൾ ഗർജ്ജിക്കുന്നത്. ബ്രാഹ്മണദാനത്തിന്റെയും സംസ്കാരത്തിന്റെയും പവിത്രതയ്‌ക്കെതിരായി, യുദ്ധത്തിൽ അവൻ ഹിംസാപരമായ അഹങ്കാരത്തിലേക്ക് പതിച്ചിരിക്കുന്നു.

Verse 316

अश्वत्थामेति सोअ्द्यैष शूरो नदति पाण्डव | पाण्डुनन्दन! जिस वीरने जन्म लेते ही उच्चै:श्रवा अश्वके समान हिनहिनाकर पृथ्वी तथा तीनों लोकोंको कम्पित कर दिया था और उस शब्दको सुनकर किसी अदृश्य प्राणीने उस समय उसका नाम “अश्व॒त्थामा” रख दिया था

അർജുനൻ പറഞ്ഞു— ഹേ പാണ്ഡവാ! ഇന്ന് ആ ശൂരൻ ‘അശ്വത്ഥാമ’ എന്നു ഗർജ്ജിക്കുന്നു. ഹേ പാണ്ഡുനന്ദനാ! ജനിച്ച ഉടൻ ഉച്ചൈഃശ്രവസ് എന്ന ദിവ്യാശ്വംപോലെ ഹേഷിച്ച് ഭൂമിയെയും ത്രിലോകങ്ങളെയും കുലുക്കിയവൻ; ആ ശബ്ദം കേട്ട് ഏതോ അദൃശ്യ സത്ത്വം അന്നുതന്നെ അവന് ‘അശ്വത്ഥാമ’ എന്ന നാമം നൽകിയിരുന്നു— അതേ ഭീകരവീരൻ ഇപ്പോൾ സിംഹനാദം മുഴക്കുന്നു.

Verse 336

तन्न जातु क्षमेद्‌ द्रौणिजानन्‌ पौरुषमात्मन: । पांचालराजकुमारने जो मेरे गुरुदेवका केश पकड़कर खींचा था, उसे अपने पुरुषार्थको जाननेवाला अभश्वत्थामा कभी क्षमा नहीं कर सकता

അർജുനൻ പറഞ്ഞു— സ്വന്തം പൗരുഷം അറിയുന്ന ദ്രോണപുത്രൻ അശ്വത്ഥാമ ആ അപമാനം ഒരിക്കലും ക്ഷമിക്കില്ല— പാഞ്ചാലരാജകുമാരൻ എന്റെ ഗുരുദേവന്റെ മുടി പിടിച്ച് വലിച്ചിഴച്ച ആ പ്രവൃത്തിയെ.

Verse 346

धर्मज्ञेन सता नाम सो<धर्म: सुमहान्‌ कृत: । आपने धर्मज्ञ होते हुए भी राज्यके लोभसे झूठ बोलकर जो अपने गुरुको धोखा दिया, वह महान्‌ पाप किया है

അർജുനൻ പറഞ്ഞു—ധർമ്മജ്ഞനും സദ്ജനനുമെന്നു പേരുള്ളവൻ തന്നെയാണ് മഹാ അധർമ്മം ചെയ്തിരിക്കുന്നത്. ധർമ്മം അറിഞ്ഞിട്ടും രാജലോഭം മൂലം അസത്യം പറഞ്ഞ് സ്വന്തം ഗുരുവിനെ വഞ്ചിച്ചത് മഹാപാപമാണ്.

Verse 356

रामे वालिवधाद्‌ यद्वदेव॑ द्रोणे निपातिते । अत: छिपकर वालीका वध करनेके कारण जैसे श्रीरामचन्द्रजीको अपयश मिला

അർജുനൻ പറഞ്ഞു—വാലിവധം കാരണം രാമന് അപവാദം ലഭിച്ചതുപോലെ, ദ്രോണൻ കപടത്താൽ വീഴ്ത്തപ്പെടുകയാണെങ്കിൽ, അസത്യവചനത്തിലൂടെ ആ ‘വാലികൻ’ (ദ്രോണൻ)ന്റെ മരണത്തിന് കാരണമായതിനാൽ ചരാചര ജീവികളോടുകൂടി മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും നിന്റെ ദുഷ്കീർത്തി ദീർഘകാലം നിലനിൽക്കും.

Verse 366

नायं वदति मिथ्येति प्रत्ययं कृतवांस्त्वयि । आचार्यने यह समझकर आपपर विश्वास किया था कि पाण्डुनन्दन युधिष्ठिर सब धर्मोके ज्ञाता और मेरे शिष्य हैं। ये कभी झूठ नहीं बोलते हैं

‘ഇവൻ അസത്യം പറയുന്നില്ല’ എന്ന ഉറച്ച വിശ്വാസം എനിക്ക് നിന്നിൽ ഉണ്ടായിരുന്നു. ആചാര്യനും നിന്നെ അങ്ങനെ തന്നെ കരുതി നിന്നിൽ വിശ്വാസം വെച്ചു—‘പാണ്ഡുനന്ദനൻ യുധിഷ്ഠിരൻ എല്ലാ ധർമ്മങ്ങളുടെയും ജ്ഞാതാവും എന്റെ ശിഷ്യനും; അവൻ ഒരിക്കലും കള്ളം പറയുകയില്ല’ എന്ന്.

Verse 373

आचार्य उक्तो भवता हत: कुज्जर इत्युत । परंतु आपने सत्यका चोला पहनकर आचार्यसे झूठे ही कह दिया कि “अश्व॒त्थामा मारा गया।” उसी नामका हाथी मारा गया था, इसलिये आपने उसकी आड़ लेकर झूठ कहा

അർജുനൻ പറഞ്ഞു—നീ ആചാര്യനോട് ‘കുഞ്ജരൻ (ആന) കൊല്ലപ്പെട്ടു’ എന്നു പറഞ്ഞു; എന്നാൽ സത്യത്തിന്റെ വേഷം ധരിച്ചു ‘അശ്വത്ഥാമൻ കൊല്ലപ്പെട്ടു’ എന്നു പ്രഖ്യാപിച്ച് യഥാർത്ഥത്തിൽ അദ്ദേഹത്തോട് കള്ളം പറഞ്ഞു. ആ പേരുള്ള ആനയാണ് മരിച്ചത്; ആ ദ്വർത്ഥതയെ മറയായി എടുത്ത് നീ അസത്യം ഉച്ചരിച്ചു.

Verse 393

शाश्च॒तं धर्ममुत्सज्य गुरु: शस्त्रेण घातित: । पुत्रवत्सल गुरुदेव बेटेके शोकमें मग्न होकर युद्धसे विमुख हो गये थे। उस अवस्थामें आपने सनातनधर्मकी अवहेलना करके उन्हें शस्त्रसे मरवा डाला

അർജുനൻ പറഞ്ഞു—ശാശ്വതധർമ്മം ഉപേക്ഷിച്ച് നീ ഗുരുവിനെ ആയുധങ്ങളാൽ കൊല്ലപ്പെടാൻ ഇടയാക്കി. പുത്രവാത്സല്യമുള്ള ഗുരുദേവൻ പുത്രശോകത്തിൽ മുങ്ങി യുദ്ധത്തിൽ നിന്ന് വിമുഖനായിരുന്നപ്പോൾ, ആ അവസ്ഥയിൽ സനാതനധർമ്മത്തെ അവഗണിച്ച് നീ അദ്ദേഹത്തെ ശസ്ത്രങ്ങളാൽ നിഹതനാക്കിച്ചു.

Verse 2536

निवर्तयति युद्धार्थ मृथे देवेश्वरो यथा । देवराज इन्द्रके समान यह कौन महारथी भागे हुए कौरवोंको खड़ा करके उन्हें पुनः युद्धके लिये रणभूमिमें लौटा रहा है?

യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—ദേവാധിപൻ യുദ്ധത്തിന്റെ പ്രവാഹം എങ്ങനെ തിരിച്ചു വിടുന്നുവോ, അതുപോലെ ദേവരാജൻ ഇന്ദ്രനോട് സമനായ ആ മഹാരഥൻ ആര്? ഓടിപ്പോകുന്ന കൗരവരെ തടഞ്ഞു, ഉറപ്പോടെ നിർത്തി, വീണ്ടും യുദ്ധത്തിനായി രണഭൂമിയിലേക്കു തിരികെ കൊണ്ടുപോകുന്നു.

Verse 3836

आसीतू सुविद्धलो राजन्‌ यथा दृष्टस्त्वया विभु: । फिर वे हथियार डालकर अपने प्राणोंकी ममतासे रहित हो अचेत हो गये। राजन! उस समय शक्तिशाली होनेपर भी वे कितने व्याकुल हो गये थे, यह आपने प्रत्यक्ष देखा था

അർജുനൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ, ആ മഹാബലവാൻ എങ്ങനെ അമ്പുകളാൽ കുത്തേറ്റു തളർന്നതായി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടുവോ, അത് നിങ്ങൾ തന്നെയല്ലോ കണ്ടത്. പിന്നെ അവൻ ആയുധങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച്, ജീവൻപറ്റിയ മമത വിട്ട്, മൂർച്ച്ഛിതനായപോലെ വീണു; ശക്തനായിട്ടും ആ സമയത്ത് അവൻ വ്യാകുലതയിൽ കുലുങ്ങുന്നതും നിങ്ങൾ നേരിൽ കണ്ടു.