Adhyaya 111
कर्णभीमसेनयुद्धम् | Karṇa–Bhīmasena Engagement (Chapter 111)
Upa-parva: Karna–Bhīmasena Saṃgrāma (Combat Episode within Droṇa-parva)
Saṃjaya reports that Karṇa, seeing Dhṛtarāṣṭra’s sons fallen, is overtaken by intense anger and a life-weariness, interpreting his situation as culpable or stained. He rushes Bhīmasena and opens with a volley, which Bhīma answers by rejecting the derisive display and striking Karṇa heavily, including severing Karṇa’s bow. Karṇa re-arms and attempts to overwhelm Bhīma with arrow-cover; Bhīma retaliates by killing Karṇa’s horses and charioteer and cutting down the bow again, forcing Karṇa to dismount and throw a mace, which Bhīma checks with arrows. Bhīma then releases a large barrage; Karṇa parries and succeeds in dislodging Bhīma’s armor, then pins him with additional shots. Bhīma counters by piercing Karṇa’s armor and right arm; observing Karṇa on foot and pressed, Duryodhana orders his sons to bring a replacement chariot. Several named sons advance but Bhīma rapidly fells them along with their chariot-standards and attendants. Karṇa, seeing them slain, enters a state of distress, then mounts a newly prepared chariot and re-engages. The chapter closes with both heroes exchanging dense arrow-storms, described through vivid similes (flowering trees, serpents shedding skins, elephants in contest, thundercloud and mountain), while the Kaurava princes witness Bhīma’s valor, strength, and composure.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र से कहते हैं—रणभूमि में निर्भय विचरते हुए अलम्बुष को देखकर घटोत्कच उसके सामने आ खड़ा होता है; राक्षस-वीरों का यह सामना मानो दो प्रलयकारी शक्तियों का टकराव है। → दोनों ‘राक्षससिंह’ विविध मायाओं का प्रयोग करते हैं—इन्द्र और शम्बरासुर के युद्ध की भाँति छल, रूप-परिवर्तन, भ्रम और भीषण प्रहारों से रणक्षेत्र काँप उठता है। अलम्बुष क्रोध में घटोत्कच पर आघात करता है; प्रत्युत्तर में घटोत्कच रथ-समूहों पर उल्काओं-से बाण-वर्षा कर चारों ओर आतंक फैला देता है। महानाद से पृथ्वी कम्पित होती है और सेनाएँ भय-हर्ष के बीच डगमगाती हैं। → घोर विद्ध होने पर भी घटोत्कच अपनी राक्षसी शक्ति समेटकर निर्णायक प्रहार करता है—अलम्बुष (शालकटंकट-पुत्र) के अंग-प्रत्यंग विदीर्ण हो जाते हैं, अस्थियाँ चूर-चूर होती हैं और वह रणभूमि में ढह पड़ता है। घटोत्कच बलासुर-वध के बाद इन्द्र की भाँति सिंहनाद करता है। → अलम्बुष-वध से पाण्डव-सेना में हर्ष की लहर दौड़ती है—कुन्ती-पुत्र सिंहनाद करते हैं, वस्त्र उछालते हैं और रणक्षेत्र में उत्साह का घोष फैलता है। घटोत्कच की उपस्थिति से कौरव-पक्ष में भय और पाण्डव-पक्ष में संबल दृढ़ होता है। → घटोत्कच क्रुद्ध होकर समस्त सेनाओं को भयभीत करता हुआ आगे बढ़ता है—उसकी रात्रिचर-शक्ति के सामने कौरव-नीति अब कौन-सा प्रतिकार रचेगी?
Shlokas
Verse 1
ऑपन--माज बछ। असि<-छऋाल जा नवाधिकशततमो<्ध्याय: घटोत्कचद्वारा अलम्बुषका वध और पाण्डव-सेनामें हर्ष- ध्वनि संजय उवाच अलनम्बुषं तथा युद्धे विचरन्तमभीतवत् । हैडिम्बि: प्रययौ तूर्ण विव्याध निशितै: शरै:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! യുദ്ധത്തിൽ ഇങ്ങനെ നിർഭയമായി സഞ്ചരിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന അലമ്പുഷന്റെ അടുക്കൽ ഹിഡിംബയുടെ പുത്രൻ ഘടോത്കചൻ മഹാവേഗത്തിൽ എത്തി, മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളാൽ അവനെ കുത്തിത്തുളയ്ക്കാൻ തുടങ്ങി.
Verse 2
तयो: प्रतिभयं युद्धमासीद् राक्षससिंहयो: । कुर्वतोर्विविधा माया: शक्रशम्बरयोरिव
സിംഹസദൃശ പരാക്രമമുള്ള ആ രണ്ടു രാക്ഷസന്മാർക്കിടയിൽ അതിഭീകരമായ യുദ്ധം ഉണ്ടായി. ഇന്ദ്രനും ശംബരാസുരനും പോലെ അവർ നാനാവിധ മായകൾ പ്രയോഗിച്ചു.
Verse 3
अलनम्बुषो भृशं क्रुद्धो घटोत्कचमताडयत् । तयोरयुद्धं समभवद् रक्षोग्रामणिमुख्ययो:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അലമ്പുഷൻ അത്യന്തം ക്രോധിച്ച് ഘടോത്കചനെ പ്രഹരിച്ചു. അപ്പോൾ രാക്ഷസന്മാരിലെ അഗ്രനേതാക്കളായ ആ രണ്ടു പ്രധാന സേനാനായകരുടെ ഇടയിൽ ഘോരമായ ദ്വന്ദ്വയുദ്ധം ഉണ്ടായി.
Verse 4
घटोत्कचस्तु विंशत्या नाराचानां स्तनान्तरे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഘടോത്കചൻ ഇരുപത് നാരാച അമ്പുകളാൽ അവന്റെ വക്ഷസ്ഥലത്തിൽ പ്രഹരിച്ചു.
Verse 5
अलम्बुषमथो विद्ध्वा सिंहवद् व्यनदन्मुहुः । घटोत्कचने बीस नाराचोंद्वारा अलम्बुषकी छातीमें गहरी चोट पहुँचाकर बारंबार सिंहके समान गर्जना की ।। ४ $ || तथैवालम्बुषो राजन् हैडिम्बिं युद्धदुर्मदम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അലമ്പുഷനെ വേധിച്ച് ഘടോത്കചൻ സിംഹംപോലെ വീണ്ടും വീണ്ടും ഗർജിച്ചു. പിന്നെ, രാജാവേ, അലമ്പുഷനും അതേവിധം യുദ്ധമദത്തിൽ മത്തനായ ഹൈഡിംബൻ (ഘടോത്കചൻ) മുന്നിൽ നേരിട്ടുനിന്നു.
Verse 6
तथा तौ भृशसंक्रुद्धौ राक्षसेन्द्री महाबलौ
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ അവർ ഇരുവരും അത്യന്തം ക്രോധത്തോടെ ജ്വലിച്ച്, മഹാബലികളായ രാക്ഷസേന്ദ്രനും രാക്ഷസീന്ദ്രിയുംപോലെ നിലകൊണ്ടു.
Verse 7
मायाशतसूृजौ नित्यं मोहयन्तौ परस्परम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവർ ഇരുവരും നിത്യം നൂറുകണക്കിന് മായകൾ സൃഷ്ടിച്ച് പരസ്പരം തമ്മിൽ മോഹിപ്പിച്ചു.
Verse 8
यां यां घटोत्कचो युद्धे मायां दर्शयते नूप
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ നൃപാ! യുദ്ധത്തിൽ ഘടോത്കചൻ ഏത് ഏത് മായ കാണിക്കുന്നുവോ, അതത് പ്രത്യക്ഷമാകുന്നു.
Verse 9
तां तामलम्बुषो राजन् माययैव निजध्निवान् | नरेश्वर! घटोत्कच युद्धस्थलमें जो-जो माया दिखाता, उसे अलम्बुष अपनी मायाद्वारा ही नष्ट कर देता था ।। तं॑ तथा युध्यमानं तु मायायुद्धविशारदम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ, അലമ്പുഷൻ തന്റെ തന്നെ മായകൊണ്ടു അവന്റെ ഓരോ മായയെയും പ്രതിരോധിച്ചു നശിപ്പിച്ചു. നരേശ്വരാ! യുദ്ധഭൂമിയിൽ ഘടോത്കചൻ ഏത് ഏത് മായാപ്രദർശനം കാട്ടിയാലും, അലമ്പുഷൻ അതിനെ തന്റെ മായകൊണ്ടുതന്നെ ശമിപ്പിച്ചു. ഇങ്ങനെ മായായുദ്ധത്തിൽ നിപുണനായവൻ അതേവിധം പോരാടിക്കൊണ്ടിരിക്കെ…
Verse 10
त एनं॑ भृशसंविग्ना: सर्वतः प्रवरा रथै:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവർ അത്യന്തം വിറച്ചും കലങ്ങിയുമിട്ട്, തങ്ങളുടെ ശ്രേഷ്ഠരഥങ്ങളോടെ എല്ലാ ദിക്കുകളിൽ നിന്നുമവനെ വളഞ്ഞു.
Verse 11
त एन॑ कोष्ठकीकृत्य रथवंशेन मारिष
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മാരിഷാ, അവനെ ഒതുക്കി കുടുക്കിയിട്ട് അവർ രഥത്തിന്റെ ദണ്ഡുകൊണ്ട് പ്രഹരിച്ചു.
Verse 12
सर्वतो व्यकिरन् बाणैरुल्काभिरिव कुञ्जरम् | माननीय नरेश! जैसे जलती हुई उल्काओंद्वारा चारों ओरसे घेरकर हाथीपर प्रहार किया जाता है, उसी प्रकार रथसमूहके द्वारा अलम्बुषको कोष्ठबद्ध करके वे सब लोग चारों ओरसे उसपर बाणोंकी वर्षा करने लगे ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മാന്യനായ നരേശ്വരാ! ജ്വലിക്കുന്ന ഉൽക്കകളാൽ എല്ലാടത്തുനിന്നും വളഞ്ഞ് ആനയെ പ്രഹരിക്കുന്നതുപോലെ, രഥസമൂഹം അലമ്പുഷനെ കോഷ്ഠബദ്ധനാക്കി എല്ലാ ദിക്കുകളിൽ നിന്നുമവന്റെ മേൽ അമ്പുവർഷം ചൊരിഞ്ഞു. എന്നാൽ അവൻ അസ്ത്രമായയുടെ ശക്തിയാൽ അവരുടെ അസ്ത്രങ്ങളുടെ ആ പ്രചണ്ഡവേഗം തടഞ്ഞു.
Verse 13
स विस्फार्य धनुर्घोरमिन्द्राशनिसमस्वनम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഇന്ദ്രന്റെ വജ്രത്തിൻ സമാനമായ ഗർജ്ജനമുള്ള ഭീകരധനുസ്സിനെ അവൻ വലിച്ചുനീട്ടി പൂർണ്ണമായി വലിച്ചു കെട്ടി.
Verse 14
युधिष्टिरं त्रिभिविद्ध्वा सहदेवं च सप्तभि:,आर्य! उसने युधिष्ठिरको तीन, सहदेवको सात, नकुलको तिहत्तर और द्रौपदीपुत्रोंको पाँच-पाँच बाणोंसे घायल करके घोर गर्जना की
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവൻ യുധിഷ്ഠിരനെ മൂന്നു അമ്പുകളാലും സഹദേവനെ ഏഴു അമ്പുകളാലും കുത്തി; പിന്നെ നകുലനെ എഴുപത്തിമൂന്നു അമ്പുകളാൽ മുറിവേൽപ്പിച്ച് ദ്രൗപദീപുത്രന്മാരെ ഓരോരുത്തനെയും അഞ്ചഞ്ച് അമ്പുകളാൽ വേദനിപ്പിച്ചു; അതിനുശേഷം ഭയാനകമായ ഗർജ്ജനം മുഴക്കി।
Verse 15
नकुलं च त्रिसप्तत्या द्रौपदेयांश्व॒ मारिष | पज्चभि: पज्चभिर्विद्ध्वा घोरं॑ नादं ननाद ह
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ മാന്യനേ! അവൻ നകുലനെ എഴുപത്തിമൂന്നു അമ്പുകളാൽ വേദിച്ചു, ദ്രൗപദീപുത്രന്മാരെ ഓരോരുത്തനെയും അഞ്ചഞ്ച് അമ്പുകളാൽ കുത്തി; പിന്നെ ഭയാനകമായ ഗർജ്ജനം മുഴക്കി।
Verse 16
त॑ भीमसेनो नवभि: सहदेवस्तु पठ्चभि: । युधिष्ठिर: शतेनैव राक्षसं प्रत्यविध्यत,तब भीमसेनने नौ, सहदेवने पाँच और युधिष्छिरने सौ बाणोंसे राक्षस अलम्बुषको घायल कर दिया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഭീമസേനൻ ഒമ്പത് അമ്പുകളാലും സഹദേവൻ അഞ്ച് അമ്പുകളാലും യുധിഷ്ഠിരൻ പൂർണ്ണം നൂറ് അമ്പുകളാലും റാക്ഷസൻ അലമ്പുഷനെ വേദിച്ചു മുറിവേൽപ്പിച്ചു।
Verse 17
नकुलस्तु चतु:षष्ट्या द्रौपदेयास्त्रिभिस्त्रिभि: । हैडिम्बो राक्षसं विद्ध्वा युद्धे पड्चाशता शरै:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—യുദ്ധത്തിൽ നകുലൻ റാക്ഷസൻ ഹൈഡിംബനെ അറുപത്തിനാല് അമ്പുകളാൽ വേദിച്ചു; ദ്രൗപദീപുത്രന്മാർ ഓരോരുത്തരും മൂന്നു മൂന്നു അമ്പുകളാൽ അവനെ കുത്തി।
Verse 18
तस्य नादेन महता कम्पितेयं वसुंधरा
അവന്റെ മഹാനാദത്താൽ ഈ വസുന്ധര കുലുങ്ങി।
Verse 19
सपर्वतवना राजन् सपादपजलाशया | राजन्! उसके महान् सिंहनादसे वृक्षों, जलाशयों, पर्वतों और वनोंसहित यह सारी पृथ्वी काँप उठी ।। सो5तिविद्धो महेष्वासै: सर्वतस्तैर्महारथै:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ, അവന്റെ മഹാസിംഹനാദം കേട്ട് പർവതങ്ങളും വനങ്ങളും വൃക്ഷങ്ങളും ജലാശയങ്ങളും ഉൾപ്പെടെ സർവ്വ ഭൂമിയും നടുങ്ങി. ആ മഹാധനുർധരൻ ധനുർവിദ്യയിൽ നിപുണരായ മഹാരഥന്മാർകൊണ്ട് എല്ലാദിക്കിലും നിന്ന് അമ്പുകളാൽ കുത്തിത്തുളച്ചപ്പെട്ടു.
Verse 20
तंक्रुद्धं राक्षसं युद्धे प्रतिक्रुद्धस्तु राक्षस:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—യുദ്ധത്തിൽ ആ ക്രുദ്ധനായ രാക്ഷസനെ നേരിടാൻ മറ്റൊരു രാക്ഷസൻ വന്നു; അവനും തുല്യമായ പ്രതിക്രോധത്തിൽ ജ്വലിച്ചു.
Verse 21
सो5तिविद्धो बलवता राक्षसेन्द्रोी महाबल:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ മഹാബലനായ രാക്ഷസേന്ദ്രൻ ഒരു ശക്തമായ പ്രഹാരത്താൽ തുളച്ചുകയറിപ്പോയി.
Verse 22
व्यसृजत् सायकांस्तूर्ण रुक्मपुड्खान् शिलाशितान् | बलवान घटोत्कचद्वारा अत्यन्त क्षत-विक्षत होकर उस महाबली राक्षसराजने तुरंत ही सानपर चढ़ाकर तेज किये हुए सुवर्णमय पंखवाले बाणोंकी वर्षा आरम्भ कर दी ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ അവൻ ഉടൻ തന്നെ സ്വർണ്ണപ്പക്ഷങ്ങളുള്ള, കല്ലിൽ മൂർച്ചപ്പെടുത്തിയ അമ്പുകൾ മഴപോലെ വിട്ടു. ശക്തമായ വേഗത്തിൽ സന്ധികൾ വളഞ്ഞ ആ ശരങ്ങൾ ആ നിമിഷം തന്നെ രാക്ഷസന്റെ ദേഹത്തിൽ കുത്തിത്തുളച്ചു.
Verse 23
ततस्ते पाण्डवा राजन् समन्तान्निशितान् शरान्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അതിനുശേഷം, രാജാവേ, പാണ്ഡവർ എല്ലാദിക്കിലും നിന്ന് മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകൾ വിട്ടു.
Verse 24
स विध्यमान: समरे पाण्डवैर्जितकाशिभि:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു: സമരത്തിൽ കാശി ജയിച്ച പാണ്ഡവരുടെ പ്രഹരങ്ങളാൽ അവൻ വിദ്ധനാകുകയായിരുന്നു.
Verse 25
तत: समरशौण्डो वै भैमसेनिर्महाबल:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു: പിന്നെ സമരാസക്തനായ മഹാബലൻ ഭീമസേനൻ യുദ്ധത്തിനായി മുന്നോട്ട് വന്നു.
Verse 26
वेग॑ चक्रे महान्तं च राक्षसेन्द्ररथं प्रति
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു: അവൻ മഹാവേഗം കൈക്കൊണ്ട് രാക്ഷസേന്ദ്രന്റെ രഥത്തേക്കു പാഞ്ഞു.
Verse 27
रथाद् रथमभिद्र॒त्य क्रुद्धों हैडिम्बिराक्षिपत्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു: ക്രോധത്തോടെ അവൻ രഥത്തിൽ നിന്ന് രഥത്തിലേക്ക് പാഞ്ഞ് ഹൈഡിംബ ആയുധം എറിഞ്ഞു.
Verse 28
समुत्क्षिप्प च बाहुभ्यामाविध्य च पुनः पुन:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു: ഇരുകൈകളാലും അതിനെ ഉയർത്തി, പിന്നെയും പിന്നെയും ചുഴറ്റി.
Verse 29
बललाघवसम्पन्न: सम्पन्नो विक्रमेण च
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവൻ ബലത്തിലും ചാപല്യത്തിലും സമ്പന്നനായിരുന്നു; പരാക്രമത്തിലും പ്രാവീണ്യം നേടിയവനായിരുന്നു।
Verse 30
स विस्फारितसर्वाड्रिश्ूर्णितास्थिविंभीषण:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവൻ ഭീതിജനകമായി തോന്നി; പിളർന്ന പർവ്വതംപോലെ, അസ്ഥികൾ ചിതറിയൊരു ഭയാനക ദൃശ്യം.
Verse 31
ततः सुमनस:ः पार्था हते तस्मिन् निशाचरे
അപ്പോൾ ആ നിശാചരൻ വധിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ പൃഥയുടെ പുത്രന്മാർ സന്തോഷചിത്തരായി.
Verse 32
तावकाश्च हत॑ दृष्ट्वा राक्षसेन्द्रे महाबलम्,भरतश्रेष्ठ! टूट-फ़ूटकर गिरे हुए पर्वतके समान महाबली राक्षसराज अलम्बुषको मारा गया देख आपके शूरवीर योद्धा तथा उनकी सारी सेनाएँ हाहाकार करने लगीं
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഭരതശ്രേഷ്ഠാ! മഹാബലനായ രാക്ഷസേന്ദ്രൻ അലമ്പുഷൻ തകർന്ന പർവ്വതംപോലെ വീണു വധിക്കപ്പെട്ടതു കണ്ടപ്പോൾ, നിന്റെ വീരയോദ്ധാക്കളും സമസ്ത സൈന്യവും ഹാഹാകാരം മുഴക്കി.
Verse 33
यादृगेव पुरा वृत्तं रामरावणयो: प्रभो । अलम्बुषने अत्यन्त कुपित होकर घटोत्कचको घायल कर दिया। वे दोनों राक्षस समाजके मुखिया थे। प्रभो! जैसे पूर्वकालमें श्रीराम और रावणका संग्राम हुआ था
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പ്രഭോ! പൂർവകാലത്ത് രാമ-രാവണയുദ്ധം നടന്നതുപോലെ, ആ രണ്ടു രാക്ഷസപ്രമുഖന്മാർക്കിടയിലും ഭീകരസമരം ഉദിച്ചു. അലമ്പുഷൻ അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായി ഘടോത്കചനെ പരിക്കേൽപ്പിച്ചു. പിന്നെ, ഭരതർഷഭാ, തകർന്ന പർവ്വതംപോലെ വീണു വധിക്കപ്പെട്ട വീരൻ അലമ്പുഷനെ കണ്ടപ്പോൾ സൈന്യങ്ങൾ ഹാഹാകാരം മുഴക്കി.
Verse 34
जनाश्च तद् ददृशिरे रक्ष: कौतूहलान्विता: । यदृ्च्छया निपतितं भूमावज्भारकं यथा,पृथ्वीपर अकस्मात् टूटकर गिरे हुए मंगल ग्रहके समान धराशायी हुए उस राक्षसको बहुत-से मनुष्य कौतूहलवश देखने लगे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—കൗതുകം നിറഞ്ഞ അനേകം പേർ കൂടിവന്ന്, യാദൃച്ഛികമായി ഭൂമിയിൽ വീണുകിടന്ന ആ രാക്ഷസനെ നോക്കി; ഭൂമിയിൽ പെട്ടെന്ന് വീണ ഒരു ഭാരമേറിയ ചുമടുപോലെ അവൻ കിടന്നു।
Verse 35
घटोत्कचस्तु तद्धत्वा रक्षो बलवतां वरम् | मुमोच बलवतन्नादं बल॑ हत्वेव वासव:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ബലവാന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ രാക്ഷസൻ അലമ്പുഷനെ വധിച്ച ശേഷം ഘടോത്കചൻ ഇടിമുഴക്കമെന്നപോലെ മഹാഗർജ്ജനം മുഴക്കി; വാസവൻ (ഇന്ദ്രൻ) ബലാസുരനെ കൊന്ന ശേഷം ഗർജ്ജിച്ചതുപോലെ।
Verse 36
(ततो5भिगम्य राजानं धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम् । स्वकमविदयमन्मूर्थधना साञउ्जलिनिपपात ह ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അതിനുശേഷം ഘടോത്കചൻ ധർമ്മപുത്രനായ രാജാവ് യുധിഷ്ഠിരന്റെ അടുക്കൽ ചെന്നു. കൈകൂപ്പി തലകുനിച്ച് തന്റെ കൃത്യം അറിയിച്ചു രാജപാദങ്ങളിൽ വീണു. ജ്യേഷ്ഠ പാണ്ഡവൻ യുധിഷ്ഠിരൻ ഹർഷത്തോടെ അവന്റെ തല സ്നേഹപൂർവ്വം മണത്തു, ആലിംഗനം ചെയ്ത് പറഞ്ഞു—“വത്സാ, ഞാൻ നിന്നിൽ അത്യന്തം പ്രസന്നനാണ്”; ആനന്ദത്തിൽ അവന്റെ കണ്ണുകൾ വിരിഞ്ഞു. ശാലകടങ്കടന്റെ പുത്രനായ നിശാചര രാക്ഷസൻ അലമ്പുഷൻ ഘടോത്കചൻ ഭൂമിയിൽ നലിച്ച് വധിച്ചപ്പോൾ എല്ലാവരും സന്തോഷിച്ചു. പാണ്ഡവ-പിതാക്കന്മാരും ബന്ധുബാന്ധവരും ആദരിച്ചു പ്രശംസിച്ചപ്പോൾ, ദുഷ്കരമായ കൃത്യം സാധിച്ച് ശത്രുവിനെ വധിച്ച ഘടോത്കചൻ, പാകമായ അലമ്പുഷഫലം തകർത്തതുപോലെ ആ സമയത്ത് ആനന്ദിച്ചു।
Verse 37
ततो निनाद: सुमहान् समुत्थित: सशड्खनानाविधबाणघोषवान् | निशम्य त॑ प्रत्यनदंस्तु पाण्डवा- स््ततो ध्वनिर्भुवनमथास्पृशद् भूशम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അതിനുശേഷം ശംഖനാദവും നാനാവിധ അമ്പുകളുടെ ഘോഷവും ചേർന്ന മഹാനാദം ഉയർന്നു. അത് കേട്ട് പാണ്ഡവർ ഹർഷത്തോടെ പ്രതിനാദിച്ചു; ആ വിജയധ്വനി ലോകമാകെ എല്ലാ ദിക്കുകളിലേക്കും ദൂരദൂരത്തോളം പരന്നു।
Verse 53
विद्ध्वा विद्ध्वा नदद्धृष्ट:पूरयन् खं समन्ततः । राजन! इसी प्रकार अलम्बुष भी युद्धदुर्मद घटोत्कचको बारंबार घायल करके समूचे आकाशको हर्षपूर्वक गुँजाता हुआ सिंहनाद करता था
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—വീണ്ടും വീണ്ടും വേദനിപ്പിച്ചിട്ടും അവൻ ധൈര്യത്തോടെ ഗർജ്ജിച്ചു, ചുറ്റുമുള്ള ആകാശം മുഴുവൻ നിറച്ചു. രാജാവേ! അതുപോലെ അലമ്പുഷനും യുദ്ധദുർമദനായ ഘടോത്കചനെ പുനഃപുനഃ പരിക്കേൽപ്പിച്ച് ഹർഷത്തോടെ സിംഹനാദം മുഴക്കി, സമഗ്രമായ ആകാശമണ്ഡലം മുഴങ്ങുമാറാക്കി।
Verse 63
निर्विशेषमयुध्येतां मायाभिरितरेतरम् । इस प्रकार अत्यन्त क्रोधमें भरे हुए वे दोनों महाबली राक्षसराज परस्पर मायाओंको प्रयोग करते हुए समानरूपसे युद्ध करने लगे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അതിതീവ്ര ക്രോധാവേശത്തിൽ മുങ്ങിയ ആ രണ്ടു മഹാബലരായ രാക്ഷസരാജാക്കന്മാർ പരസ്പരം മായകൾ പ്രയോഗിച്ച് വ്യത്യാസമില്ലാതെ സമമായി യുദ്ധം ചെയ്തു. ഒരാളുടെ മായയെ മറ്റാൾ മായയാൽ തന്നേ പ്രതിഹതപ്പെടുത്തി; ഭീകരസമരം സമബലത്തിൽ നിലകൊണ്ടു.
Verse 76
मायायुद्धेषु कुशलौ मायायुद्धमयुध्यताम् । वे प्रतिदिन सैकड़ों मायाओंकी सृष्टि करनेवाले थे और दोनों ही मायायुद्धमें कुशल थे। अतः एक-दूसरेको मोहित करते हुए मायाद्वारा ही युद्ध करने लगे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മായായുദ്ധത്തിൽ നിപുണരായ ആ രണ്ടുപേരും മായയാൽ തന്നേ പരസ്പരം യുദ്ധം ചെയ്തു. അവർ ദിനംപ്രതി നൂറുകണക്കിന് മായകൾ സൃഷ്ടിച്ചു, ഒരാളെ മറ്റാൾ മോഹിപ്പിക്കാൻ ശ്രമിച്ചു; മായകൊണ്ട് മായയെ തന്നെ പ്രതിഹതപ്പെടുത്തി സമരം തുടർന്നു.
Verse 96
अलम्बुषं राक्षसेन्द्रं दृष्टवाक्रुध्यन्त पाण्डवा: | मायायुद्धविशारद राक्षसराज अलम्बुषको इस प्रकार युद्ध करते देख समस्त पाण्डव कुपित हो उठे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മായായുദ്ധത്തിൽ വിശാരദനായ രാക്ഷസരാജൻ അലമ്പുഷൻ അങ്ങനെ യുദ്ധം ചെയ്യുന്നതു കണ്ടപ്പോൾ പാണ്ഡവർ എല്ലാവരും ക്രോധത്തോടെ ജ്വലിച്ചു.
Verse 103
अभ्यद्रवन्त संक्रुद्धा भीमसेनादयो नृप । राजन! वे अत्यन्त उद्विग्न हुए भीमसेन आदि श्रेष्ठ वीर क्रोधमें भरकर रथोंद्वारा सब ओरसे अलम्बुषपर टूट पड़े
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! ക്രോധത്തിൽ ജ്വലിച്ച ഭീമസേനാദി ശ്രേഷ്ഠവീരർ അത്യന്തം വ്യാകുലരായി രഥങ്ങളിൽ കയറി, എല്ലാദിക്കുകളിൽ നിന്നുമുള്ള ആക്രമണത്തോടെ അലമ്പുഷനിലേക്കു പാഞ്ഞുകയറി.
Verse 109
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि अलम्बुषवधे नवाधिकशततमोड<ध्याय:
ഇതി ശ്രീമഹാഭാരതേ ദ്രോണപർവണീ ജയദ്രഥവധപർവണീ അലമ്പുഷവധവിഷയക നവാധികശതതമോഽധ്യായഃ സമാപ്തഃ.
Verse 123
तस्माद् रथव्रजान्मुक्तो वनदाहादिव द्विप: । उस समय अलम्बुष अपने अस्त्रोंकी मायासे उनके उस महान् अस्त्रवेगको दबाकर रथसमूहके उस घेरेसे मुक्त हो गया, मानो कोई गजराज दावानलके घेरेसे बाहर हो गया हो
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അതിനാൽ രഥസമൂഹത്തിന്റെ വളയത്തിൽ നിന്ന് മോചിതനായി, വനദാഹത്തിൽ നിന്ന് രക്ഷപ്പെട്ട മഹാഗജംപോലെ അവൻ പുറത്തുവന്നു. അലമ്പുഷൻ തന്റെ അസ്ത്രമായയാൽ ആ മഹാസ്ത്രവേഗം അടക്കി, രഥസമൂഹത്തിന്റെ ആ വളയം ഭേദിച്ച് മോചിതനായി—ദാവാനലവളയത്തിൽ നിന്ന് ഗജരാജൻ പുറത്തുവരുന്നതുപോലെ.
Verse 133
मारुतिं पञ्चविंशत्या भैमसेनिं च पठ्चभि: । उसने इन्द्रके वज्ञकी भाँति घोर टंकार करनेवाले अपने भयंकर धनुषको तानकर भीमसेनको पचीस और उनके पुत्र घटोत्कचको पाँच बाण मारे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഇന്ദ്രവജ്രംപോലെ ഭീകരമായി മുഴങ്ങുന്ന തന്റെ ഭയങ്കര ധനുസ്സു വലിച്ച് അവൻ ഭീമസേനനെ ഇരുപത്തിയഞ്ച് ശരങ്ങളാലും, ഭീമപുത്രൻ ഘടോത്കചനെ അഞ്ചു ശരങ്ങളാലും വേധിച്ചു.
Verse 173
पुनर्विव्याध सप्तत्या ननाद च महाबल: । तत्पश्चात् नकुलने चौंसठ और द्रौपदीकुमारोंने तीन-तीन बाणोंसे अलम्बुषको बींध डाला। तदनन्तर महाबली हिडिम्बाकुमारने युद्धस्थलमें उस राक्षसको पचास बाणोंसे घायल करके पुनः सत्तर बाणोंद्वारा बींध डाला और बड़े जोरसे गर्जना की
അതിനുശേഷം മഹാബലൻ വീണ്ടും എഴുപത് ശരങ്ങളാൽ വേധിച്ച് ഉച്ചത്തിൽ ഗർജിച്ചു. പിന്നെ നകുലൻ അറുപത്തിനാലു ശരങ്ങളാലും, ദ്രൗപദീപുത്രന്മാർ ഓരോരുത്തരും മൂന്നു മൂന്നു ശരങ്ങളാലും അലമ്പുഷനെ വേധിച്ചു. തുടർന്ന് ഹിഡിംബാകുമാരൻ ഘടോത്കചൻ യുദ്ധഭൂമിയിൽ ആ രാക്ഷസനെ അമ്പത് ശരങ്ങളാൽ മുറിവേൽപ്പിച്ച്, വീണ്ടും എഴുപത് ശരങ്ങളാൽ വേധിച്ചു; മഹാശബ്ദത്തോടെ ഗർജിച്ചു.
Verse 196
प्रतिविव्याध तान् सर्वान् पज्चभि: पज्चभि: शरै: | उन महाधनुर्थर महारथियोंद्वारा सब ओरसे अत्यन्त घायल होकर बदलेमें अलम्बुषने भी पाँच-पाँच बाणोंसे उन सबको वेध दिया
ആ മഹാധനുർധര മഹാരഥികൾ എല്ലാദിക്കുകളിൽ നിന്നുമവനെ കഠിനമായി മുറിവേൽപ്പിച്ചിട്ടും, പ്രതികാരമായി അലമ്പുഷൻ അവരെയൊക്കെയും അഞ്ചഞ്ച് ശരങ്ങളാൽ വേധിച്ചു.
Verse 203
हैडिम्बो भरतश्रेष्ठ शरैरविव्याध सप्तभि: । भरतश्रेष्ठ) उस युद्धस्थलमें कुपित हुए राक्षस अलम्बुषको क्रोधमें भरे हुए निशाचर घटोत्कचने सात बाणोंसे घायल कर दिया
ഭരതശ്രേഷ്ഠാ! യുദ്ധഭൂമിയിൽ ക്രോധം കത്തുന്ന നിശാചരൻ ഹൈഡിംബൻ ഘടോത്കചൻ കുപിതനായ രാക്ഷസൻ അലമ്പുഷനെ ഏഴ് ശരങ്ങളാൽ വേധിച്ച് മുറിവേൽപ്പിച്ചു.
Verse 226
रुषिता: पन्नगा यद्धद् गिरिशूड़ं महाबला: । जैसे रोषमें भरे हुए महाबली सर्प पर्वतसे शिखरपर चढ़ जाते हैं, उसी प्रकार अलम्बुषके वे झुकी हुई गाँठवाले बाण उस समय घटोत्कचके शरीरमें घुस गये
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—കോപത്തിൽ ജ്വലിക്കുന്ന മഹാബല സർപ്പങ്ങൾ പർവ്വതശിഖരം കയറുന്നതുപോലെ, അന്നേരം അലമ്പുഷന്റെ കുരുക്കുകളുള്ള, താഴോട്ടു വളഞ്ഞ അമ്പുകൾ ഘടോത്കചന്റെ ശരീരത്തിൽ കുത്തിപ്പുകയന്നു।
Verse 233
प्रेषयामासुरुद्धिग्ना हैडिम्बश्न घटोत्कच: । राजन्! तदनन्तर पाण्डव तथा हिडिम्बाकुमार घटोत्कच--सबने उद्विग्न होकर सब ओरसे अलम्बुषपर पैने बाणोंकी वर्षा प्रारम्भ कर दी
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഉദ്വിഗ്നനായ ഹൈഡിംബൻ ഘടോത്കചൻ ആക്രമണം ആരംഭിച്ചു. തുടർന്ന്, രാജാവേ, പാണ്ഡവർ—ഹിഡിംബയുടെ പുത്രൻ ഘടോത്കചനോടൊപ്പം—എല്ലാ ദിക്കുകളിലും നിന്നു അലമ്പുഷനെതിരെ മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളുടെ നിരന്തരവർഷം തുടങ്ങി।
Verse 243
मर्त्यधर्ममनुप्राप्त: कर्तव्यं नानवपद्यत | विजयसे उल्लसित होनेवाले पाण्डवोंद्वारा समरभूमिमें विद्ध होकर मर्त्यधर्मको प्राप्त हुए अलम्बुषसे कुछ भी करते न बना
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മർത്ത്യധർമ്മം പ്രാപിച്ച അലമ്പുഷന് ഇനി കർത്തവ്യം ചെയ്യാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. വിജയോന്മാദത്തിൽ ഉല്ലസിച്ച പാണ്ഡവർ യുദ്ധഭൂമിയിൽ അവനെ അമ്പുകളാൽ ഭേദിച്ചപ്പോൾ, അവൻ മർത്ത്യഗതി പ്രാപിച്ച് പിന്നെ ഒന്നും ചെയ്യാൻ അശക്തനായി।
Verse 253
समीक्ष्य तदवस्थं तं वधायास्य मनो दे | तब समरकुशल महाबली भीमसेनकुमारने अलम्बुषको उस अवस्थामें देखकर मन-ही- मन उसके वधका निश्चय किया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവനെ ആ അവസ്ഥയിൽ കണ്ടപ്പോൾ, സമരനിപുണനും മഹാബലവാനുമായ ഭീമസേനന്റെ പുത്രൻ മനസ്സിൽ തന്നേ അലമ്പുഷനെ വധിക്കണമെന്ന് നിശ്ചയിച്ചു।
Verse 266
दग्धाद्रिकूटशृज्ञाभं भिन्नाउजजनचयोपमम् । उसने जले हुए पर्वतशिखर तथा कटे-छटे कोयलेके पहाड़के समान प्रतीत होनेवाले राक्षसराज अलम्बुषके रथपर पहुँचनेके लिये महान् वेग प्रकट किया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—കത്തിക്കരിഞ്ഞ പർവ്വതശിഖരത്തെയും, തകർന്ന അഞ്ജന-കറുത്ത പാറക്കൂട്ടത്തെയും പോലെ തോന്നിയ രാക്ഷസരാജൻ അലമ്പുഷന്റെ രഥത്തിലെത്താൻ അവൻ മഹാവേഗം പ്രകടിപ്പിച്ചു।
Verse 273
उदबबर्ह रथाच्चापि पन्नगं गरुडो यथा । क्रोधमें भरे हुए हिडिम्बाकुमारने अपने रथसे अलम्बुषके रथपर कूदकर उसे पकड़ लिया और जैसे गरुड़ सर्पको टाँग लेता है, उसी प्रकार उसने भी अलम्बुषको रथसे उठा लिया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—യുദ്ധക്രോധത്തിൽ കത്തിയ ഹിഡിംബാപുത്രൻ തന്റെ രഥത്തിൽ നിന്ന് ചാടി അലമ്പുഷന്റെ രഥത്തിലേക്ക് കുതിച്ച് അവനെ പിടിച്ചു; ഗരുഡൻ സർപ്പത്തെ പിടിച്ചുയർത്തുന്നതുപോലെ, അവനും അലമ്പുഷനെ രഥത്തിൽ നിന്ന് ഉയർത്തി എടുത്തു।
Verse 283
निष्पिपेष क्षितौ क्षिप्र॑ पूर्णकुम्भमिवाश्मनि । दोनों भुजाओंसे अलम्बुषको ऊपर उठाकर घटोत्कचने बारंबार घुमाया और जैसे जलसे भरे हुए घड़ेको पत्थरपर पटक दिया जाय, उसी प्रकार उसे शीघ्र ही पृथ्वीपर दे मारा
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഘടോത്കചൻ ഇരുകൈകളാൽ അലമ്പുഷനെ ഉയർത്തി പലവട്ടം ചുറ്റിച്ചു; വെള്ളം നിറഞ്ഞ കുടം കല്ലിൽ അടിച്ചു തകർക്കുന്നതുപോലെ, അവനെ വേഗത്തിൽ ഭൂമിയിൽ അടിച്ചെറിഞ്ഞു।
Verse 303
घटोत्कचेन वीरेण हत: शालकटड्कट: । वीर घटोत्कचके द्वारा मारे गये शालकटंकटाके पुत्र अलम्बुषके सारे अंग फट गये थे। उसकी हडियाँ चूर-चूर हो गयी थीं और वह बड़ा भयंकर दिखायी देता था
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—വീരൻ ഘടോത്കചൻ ശാലകടങ്കടനെ വധിച്ചു. അവന്റെ പുത്രൻ അലമ്പുഷന്റെ ശരീരാവയവങ്ങൾ എല്ലാം പിളർന്നുപോയി; അസ്ഥികൾ ചൂര്ന്നു; അവൻ ഭയാനക രൂപത്തിൽ നിലത്തു കിടന്നു।
Verse 316
चुक्रुशु: सिंहनादांश्व वासांस्यादुधुवुश्च ह । उस निशाचर अल्म्बुषके मारे जानेपर कुन्तीके सभी पुत्र प्रसन्नचित्त हो सिंहनाद करने और वस्त्र हिलाने लगे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ നിശാചരനായ അലമ്പുഷൻ വധിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ കുന്തീപുത്രന്മാർ എല്ലാവരും ഹർഷഭരിതരായി സിംഹനാദം മുഴക്കി, ആനന്ദത്തിൽ വസ്ത്രങ്ങൾ വീശി കുലുക്കി।
Verse 2936
भैमसेनी रणे क्रुद्ध: सर्वसैन्यान्य भीषयत् । घटोत्कचमें बल और फुर्ती दोनों विद्यमान थे। वह अद्भुत पराक्रमसे सम्पन्न था। उसने रणक्षेत्रमें कुपित होकर आपकी समस्त सेनाओंको भयभीत कर दिया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രണത്തിൽ ക്രുദ്ധനായ ഭീമസേനന്റെ പുത്രൻ എല്ലാ സൈന്യങ്ങളെയും ഭീതിയിലാഴ്ത്തി. ഘടോത്കചന് ബലവും വേഗചാപല്യവും ഉണ്ടായിരുന്നു; അത്ഭുതപരാക്രമത്തോടെ യുദ്ധഭൂമിയിൽ ഉഗ്രനായി, നിങ്ങളുടെ സമസ്ത സൈന്യത്തെയും വിറപ്പിച്ചു।
Frequently Asked Questions
The chapter frames a dilemma of duty under grief: Karṇa’s rage and despair push him toward immediate violent redress, while the narrative simultaneously shows how such responses intensify collective harm and entangle personal vows with wider responsibility.
Agency remains operative even amid extreme emotion: the text illustrates how disciplined choices (methodical counter-tactics, restraint in sequencing actions) can redirect outcomes, whereas affect-dominant decisions amplify suffering and reduce strategic clarity.
No explicit phalaśruti is presented here; the chapter functions as narrative-ethical documentation, using simile-rich description and observed reactions to imply interpretive lessons about consequence, reputation, and the costs of retaliatory escalation.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.