Adhyaya 86

Verse 1

ऑपन--माज छा -जड:: तग्रयस्शीतितमो<ध्याय: इरावानके द्वारा विन्दर और अनुविन्दकी पराजय

ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു—സഞ്ജയാ, പാണ്ഡുപുത്രന്മാരും എന്റെ പക്ഷക്കാരും തമ്മിൽ നടന്ന അനവധി അത്ഭുതകരമായ ഏകരഥ ദ്വന്ദ്വയുദ്ധങ്ങൾ നിന്റെ വിവരണത്തിൽ നിന്ന് ഞാൻ കേട്ടിരിക്കുന്നു. അവയെ വീണ്ടും വിശദമായി പറയുക.

Verse 2

न चैव मापकं किंचिद्धृष्ट शंससि संजय । नित्यं पाण्डुसुतान्‌ हृष्टानभग्नान्‌ सम्प्रशंससि

ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു—സഞ്ജയാ, എന്റെ പക്ഷത്തിന് അനുകൂലമായി തോന്നുന്ന ഒന്നും നീ പറയുന്നില്ല. മറിച്ച് നീ ദിനംപ്രതി പാണ്ഡുപുത്രന്മാരെ ഹർഷഭരിതരായും അഭഗ്നരായും—അജേയരായും—പ്രശംസിക്കുന്നു.

Verse 3

जीयमानान्‌ विमनसो मामकान्‌ विगतौजस: । वदसे संयुगे सूत दिष्टमेतन्न संशय:,मेरे पुत्रोंको तेज और बलसे हीन, खिन्नचित्त और युद्धमें पराजित बताते हो। संजय! यह सब प्रारब्धका ही खेल है, इसमें संशय नहीं है

ഹേ സൂതാ, സമരത്തിൽ എന്റെ പുത്രന്മാർ ജയിക്കപ്പെടുന്നവരായി, മനസ്സു തളർന്നവരായി, ഓജസ്സു നഷ്ടപ്പെട്ടവരായി നീ പറയുന്നു. സഞ്ജയാ, ഇതെല്ലാം ദൈവവിധിയുടെ പ്രവൃത്തിയാണ്—ഇതിൽ സംശയമില്ല.

Verse 4

संजय उवाच यथाशक्ति यथोत्साहं युद्धे चेष्टन्ति तावका: । दर्शयाना: परं शक्‍्त्या पौरुषं पुरुषर्षभ

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ പുരുഷശ്രേഷ്ഠാ! നിന്റെ പുത്രന്മാർ തങ്ങളുടെ ശക്തിക്കും ഉത്സാഹത്തിനും അനുസരിച്ച് യുദ്ധത്തിൽ യഥാശക്തി പരിശ്രമിക്കുന്നു; പരമശക്തി മുഴുവൻ വിനിയോഗിച്ച് അവർ വീര്യം പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു।

Verse 5

गड़ाया: सुरनद्या वै स्वादु भूत्वा यथोदकम्‌ | महोददथेर्गुणा भ्यासाललवण त्वं निगच्छति

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പരന്തപ നരേശാ! ദേവനദിയായ ഗംഗയുടെ ജലം സ്വഭാവത്തിൽ മധുരമായിരുന്നാലും മഹാസമുദ്രത്തെ പ്രാപിക്കുമ്പോൾ സമുദ്രഗുണങ്ങളുടെ സംയോഗം മൂലം ഉപ്പുരസം കൈവരിക്കുന്നതുപോലെ, നിന്റെ പുത്രന്മാരുടെ പൗരുഷം യുദ്ധഭൂമിയിൽ വീര പാണ്ഡവരെ സമീപിച്ചാൽ ഫലശൂന്യമാകുന്നു।

Verse 6

तथा तत्‌ पौरुष॑ राजंस्तावकानां परंतप । प्राप्प पाण्डुसुतान्‌ वीरान्‌ व्यर्थ भवति संयुगे

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പരന്തപ രാജാവേ! അതുപോലെ തന്നെ താവകരുടെ പൗരുഷം യുദ്ധത്തിൽ വീര പാണ്ഡുസുതന്മാരെ പ്രാപിക്കുമ്പോൾ ഫലശൂന്യമാകുന്നു; ഗംഗയുടെ മധുരജലം മഹാസമുദ്രത്തെ ചേർന്ന് ഉപ്പുരസം കൈവരിക്കുന്നതുപോലെ।

Verse 7

घटमानान्‌ यथाशक्ति कुर्वाणान्‌ कर्म दुष्करम्‌ | न दोषेण कुरुश्रेष्ठ कौरवान्‌ गन्तुमहसि,कुरुश्रेष्ठ! कौरव यथाशक्ति प्रयत्न करते और दुष्कर कर्म कर दिखाते हैं। अतः उनके ऊपर आपको दोषारोपण नहीं करना चाहिये

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—കുരുശ്രേഷ്ഠാ! കൗരവർ യഥാശക്തി പരിശ്രമിച്ച് ദുഷ്കരമായ കര്‍മ്മങ്ങൾ നിർവഹിക്കുന്നു; അതിനാൽ, കുരുശ്രേഷ്ഠാ, അവരെ കുറ്റപ്പെടുത്തുന്നത് നിനക്കു യോജ്യമല്ല।

Verse 8

तवापराधात्‌ सुमहान्‌ सपुत्रस्य विशाम्पते । पृथिव्या: प्रक्षयो घोरो यमराष्ट्रविवर्धन:,प्रजानाथ! पुत्रसहित आपके अपराधसे ही यह भूमण्डलका घोर एवं महान्‌ संहार हो रहा है, जो यमलोककी वृद्धि करनेवाला है

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പ്രജാനാഥാ, വിശാംപതേ! പുത്രന്മാരോടുകൂടിയ നിന്റെ അപരാധം കൊണ്ടുതന്നെ ഭൂമിയിൽ ഈ മഹത്തായും ഭീകരമായും സംഹാരം നടക്കുന്നു; ഇത് യമലോകത്തെ വർധിപ്പിക്കുന്ന വധമാണ്।

Verse 9

आत्मदोषात्‌ समुत्पन्नं शोचितुं नार्हसे नृप । न हि रक्षन्ति राजान: सर्वथात्रापि जीवितम्‌

ഹേ നൃപാ! നിന്റെ സ്വന്തം ദോഷത്തിൽ നിന്നു ഉദിച്ച ദുരന്തത്തെക്കുറിച്ച് നീ ദുഃഖിക്കേണ്ടതില്ല. ഹേ നരേശ്വരാ! ഈ ഭൂമിയിൽ രാജാക്കന്മാർക്കും എല്ലാത്തരത്തിലും സ്വന്തം ജീവൻ സംരക്ഷിക്കാൻ കഴിയുന്നില്ല.

Verse 10

युद्धे सुकृतिनां लोकानिच्छन्तो वसुधाधिपा: । चमूं विगाहा युध्यन्ते नित्यं स्वर्गपरायणा:

വസുധാധിപന്മാരായ രാജാക്കന്മാർ യുദ്ധത്തിലൂടെ പുണ്യവാന്മാർ പ്രാപിക്കുന്ന ലോകങ്ങളെ ആഗ്രഹിച്ചു ശത്രുസേനയിൽ കുതിച്ചുകയറി പോരാടുന്നു; അവർ നിത്യം സ്വർഗ്ഗത്തെയേ പരമലക്ഷ്യമായി കരുതുന്നു.

Verse 11

पूर्वाह्ने तु महाराज प्रावर्तत जनक्षय: । त॑ त्वमेकमना भूत्वा शृणु देवासुरोपमम्‌

മഹാരാജാ! ആ ദിവസം മുൻപകൽ ഭയങ്കരമായ ജനക്ഷയം ആരംഭിച്ചു. അതിനാൽ മനസ്സിനെ ഏകാഗ്രമാക്കി, ദേവാസുരസംഗ്രാമത്തോട് ഉപമിക്കാവുന്ന ആ ഭീകരയുദ്ധത്തിന്റെ വൃത്താന്തം കേൾക്കുക.

Verse 12

आव्न्त्यौ तु महेष्वासौ महासेनौ महाबलौ | इरावन्तमभिप्रेक्ष्य समेयातां रणोत्कटौ

അവന്തിയിലെ രണ്ടു രാജകുമാരന്മാരായ വിന്ദനും അനുവിന്ദനും—മഹാവില്ലാളികൾ, മഹാസേനാസമ്പന്നർ, മഹാബലവാന്മാർ, രണോത്സുകർ—ഇരാവാനെ കണ്ടയുടൻ തന്നെ അവനോടു ഏറ്റുമുട്ടാൻ മുന്നേറി.

Verse 13

तेषां प्रववृते युद्ध सुमहललोमहर्षणम्‌ । इरावांस्तु सुसंक़्रुद्धो भ्रातरी देवरूपिणौ

അവരുടെ ഇടയിൽ അത്യന്തം ഭീകരവും രോമാഞ്ചകരവുമായ യുദ്ധം ആരംഭിച്ചു. ഇരാവാൻ ക്രോധത്തിൽ ജ്വലിച്ച് ദേവരൂപികളായ വിന്ദനും അനുവിന്ദനും എന്ന രണ്ടു സഹോദരന്മാരെ കുരുക്കുള്ള മൂർച്ചയേറിയ അമ്പുകളാൽ ഉടൻ തന്നെ പരിക്കേൽപ്പിച്ചു. അവർ രണ്ടുപേരും സമരഭൂമിയിൽ വിചിത്രമായ യുദ്ധകൗശലത്തിൽ നിപുണരായിരുന്നു; അതിനാൽ അവർയും മറുപടിയായി ഇരാവാനെയും അമ്പുകളാൽ കുത്തിവെച്ചു.

Verse 14

विव्याध निशितैस्तूर्ण शरै: संनतपर्वभि: | तावेन॑ प्रत्यविध्येतां समरे चित्रयोधिनौ

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഇരാവാൻ ക്രോധത്തോടെ വളഞ്ഞ സന്ധികളുള്ള മൂർച്ചയേറിയ അമ്പുകൾ വേഗത്തിൽ വിട്ട്, ദേവന്മാരെപ്പോലെ രൂപവാന്മാരായ വിന്ദനും അനുവിന്ദനും എന്ന രണ്ടു സഹോദരന്മാരെ ഉടൻ തന്നെ കുത്തിവീഴ്ത്തി. പിന്നെ യുദ്ധത്തിൽ വിചിത്രവും നിപുണവുമായ സമരത്തിന് പ്രസിദ്ധരായ ആ ഇരുവരും പ്രത്യാഘാതമായി ഇരാവാനെയും അമ്പുകളാൽ ഭേദിച്ചു. ആ വീരന്മാരുടെ ഏറ്റുമുട്ടൽ അത്യന്തം ഉന്മാദകരമായി; പരിക്ക് മറുപരിക്ക്—എന്ന ക്രൂര യുദ്ധലയം നിരന്തരം തുടർന്നു.

Verse 15

युध्यतां हि तथा राजन्‌ विशेषो न व्यदृश्यत । यततां शत्रुनाशाय कृतप्रतिकृतेषिणाम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! അങ്ങനെ യുദ്ധം ചെയ്തുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ അവരിൽ യാതൊരു വ്യത്യാസവും കാണപ്പെട്ടില്ല. ഇരുപക്ഷവും ശത്രുനാശത്തിനായി പരിശ്രമിച്ചു; കിട്ടിയ പ്രഹരത്തിന് പ്രഹരം തിരിച്ചുനൽകാൻ ഉത്സുകരായി. പരസ്പരത്തിന്റെ ആയുധങ്ങളെ തടയാനുള്ള ആഗ്രഹത്തിൽ സമരത്തിൽ അവർ ഒരുപോലെ തന്നെയായി തോന്നി.

Verse 16

इरावांस्तु ततो राजन्ननुविन्दस्य सायकै: । चतुर्भिश्चतुरो वाहाननयद्‌ यमसादनम्‌,राजन्‌! उस समय इरावानने अपने चार बाणोंद्वारा अनुविन्दके चारों घोड़ोंको यमलोक पहुँचा दिया

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അതിനുശേഷം, രാജാവേ! ഇരാവാൻ നാല് അമ്പുകളാൽ അനുവിന്ദന്റെ നാല് കുതിരകളെയും വീഴ്ത്തി യമസദനത്തിലേക്ക് അയച്ചു.

Verse 17

भल्लाभ्यां च सुतीक्ष्णाभ्यां धनु: केतुं च मारिष । चिच्छेद समरे राज॑स्तदद्भुतमिवाभवत्‌,आर्य! राजन! तदनन्तर दो तीखे भल्लोंद्वारा उन्होंने युद्धस्थलमें उसके धनुष और ध्वज काट डाले। वह अदभुत-सी बात हुई

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാനുഭാവനേ! സമരമദ്ധ്യേ ആ രാജാവ് രണ്ട് അതിമൂർച്ചയുള്ള ഭല്ലഅമ്പുകളാൽ എതിരാളിയുടെ വില്ലും പതാകയും വെട്ടിമാറ്റി; അത് അത്ഭുതംപോലെ തോന്നി.

Verse 18

त्यक्त्वानुविन्दो5थ रथं विन्दस्य रथमास्थित: । भधनुर्गहीत्वा परमं भारसाधनमुत्तमम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അതിനുശേഷം അനുവിന്ദൻ തന്റെ രഥം ഉപേക്ഷിച്ച് വിന്ദന്റെ രഥത്തിൽ കയറി, വലിയ സമ്മർദ്ദം സഹിക്കാനാകുന്ന പരമോത്തമമായ മറ്റൊരു വില്ല് കൈയിലെടുത്ത് യുദ്ധത്തിനായി ദൃഢമായി നിലകൊണ്ടു.

Verse 19

तावेकस्थौ रणे वीरावावन्त्यौ रथिनां वरौ । शरान्‌ मुमुचतुस्तूर्णमिरावति महात्मनि

യുദ്ധഭൂമിയിൽ രഥികളിൽ ശ്രേഷ്ഠരായ ആ അവന്തി വീരന്മാർ ഇരുവരും ഒരേ രഥത്തിൽ ഒരുമിച്ച് നിന്നുകൊണ്ട് മഹാത്മാവായ ഇരാവാന്റെ മേൽ അതിവേഗത്തിൽ അമ്പുവർഷം ആരംഭിച്ചു.

Verse 20

ताभ्यां मुक्ता महावेगा: शरा: काउ्चनभूषणा: । दिवाकरपथं प्राप्प च्छादयामासुरम्बरम्‌,उन दोनोंके छोड़े हुए महान्‌ वेगशाली सुवर्णभूषित बाणोंने सूर्यके पथपर पहुँचकर आकाशको आच्छादित कर दिया

അവർ ഇരുവരും വിട്ട മഹാവേഗമുള്ള, സ്വർണാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ച അമ്പുകൾ സൂര്യന്റെ പഥം വരെ എത്തി, ആകാശം തന്നെ മറച്ചതുപോലെ ദട്ടമായി പരന്നു.

Verse 21

इरावांस्तु रणे क्रुद्धों भ्रातरो तौ महारथौ | ववर्ष शरवर्षेण सारथिं चाप्पपातयत्‌,तब इरावानने भी रणक्षेत्रमें क्ुद्ध होकर उन दोनों महारथी बन्धुओंपर बाणोंकी वर्षा आरम्भ कर दी और उनके सारथिको मार गिराया

അപ്പോൾ ഇരാവാൻ യുദ്ധഭൂമിയിൽ ക്രുദ്ധനായി ആ രണ്ടു മഹാരഥ സഹോദരന്മാരുടെ മേൽ അമ്പുവർഷം ചൊരിഞ്ഞു; അവരുടെ സാരഥിയെയും വീഴ്ത്തി.

Verse 22

तस्मिंस्तु पतिते भूमौ गतसत्त्वे तु सारथौ । रथ: प्रदुद्राव दिश: समुद्भ्रान्नहयस्तत:

സാരഥി ജീവശക്തി വിട്ട് ഭൂമിയിൽ വീണതോടെ, രഥത്തിലെ കുതിരകൾ ഭീതിയിൽ പാഞ്ഞുയർന്നു; അങ്ങനെ രഥം എല്ലാ ദിക്കുകളിലേക്കും നിയന്ത്രണം വിട്ട് കുതിച്ചു ഓടിത്തുടങ്ങി.

Verse 23

तौ स जित्वा महाराज नागराजसुतासुत: । पौरुष॑ ख्यापयंस्तूर्ण व्यधमत्‌ तव वाहिनीम्‌

മഹാരാജാവേ! നാഗരാജകുമാരിയായ ഉലൂപിയുടെ പുത്രനായ ഇരാവാൻ ആ ഇരുവരെയും ജയിച്ച് തന്റെ വീര്യം പ്രസിദ്ധമാക്കിക്കൊണ്ട് ഉടൻ തന്നെ നിങ്ങളുടെ സൈന്യത്തെ തകർക്കാൻ തുടങ്ങി.

Verse 24

सा वध्यमाना समरे धार्तराष्ट्री महाचमू: । वेगान्‌ बहुविधांक्षक्रे विषं पीत्वेव मानव:

യുദ്ധത്തിൽ ഇരാവാനാൽ പീഡിതമായ ധൃതരാഷ്ട്രരുടെ മഹാസേന വിഷം കുടിച്ച മനുഷ്യനെപ്പോലെ പലവിധ കലക്കങ്ങൾ പ്രകടിപ്പിക്കാൻ തുടങ്ങി।

Verse 25

हैडिम्बो राक्षसेन्द्रस्तु भगदत्तं समाद्रवत्‌ । रथेनादित्यवर्णेन सध्वजेन महाबल:,दूसरी ओर राक्षसराज महाबली घटोत्कचने सूर्यके समान तेजस्वी एवं ध्वजयुक्त रथके द्वारा भगदत्तपर आक्रमण किया

മറ്റൊരു വശത്ത്, ഹൈഡിംബവംശത്തിലെ രാക്ഷസേന്ദ്രനായ മഹാബലൻ ഘടോത്കചൻ സൂര്യവർണ്ണമായി ദീപ്തമായ ധ്വജസഹിത രഥത്തിൽ കയറി ഭഗദത്തനെ നേരെ ആക്രമിച്ചു।

Verse 26

ततः प्राग्ज्योतिषो राजा नागराजं समास्थित: । यथा वज्रधर: पूर्व संग्रामे तारकामये

അതിനുശേഷം പ്രാഗ്ജ്യോതിഷത്തിന്റെ രാജാവായ ഭഗദത്തൻ ഗജരാജത്തിൽ ആരൂഢനായി മുന്നേറി—പൂർവകാലത്ത് താരകാമയ യുദ്ധത്തിൽ വജ്രധാരിയായ ഇന്ദ്രൻ ഐരാവതത്തിൽ ഇരുന്ന് യുദ്ധത്തിന് പുറപ്പെട്ടതുപോലെ।

Verse 27

तत्र देवा: सगन्धर्वा ऋषयश्न समागता: । विशेषं न सम विविदुर्हैडिम्बभगदत्तयो:

അവിടെ യുദ്ധം കാണാൻ എത്തിയ ദേവന്മാരും ഗന്ധർവ്വന്മാരും ഋഷിമാരും പോലും ഹൈഡിംബവംശീയനായ ഘടോത്കചനും ഭഗദത്തനും—ഇവരുടെ പരാക്രമത്തിൽ പ്രത്യേക വ്യത്യാസം തിരിച്ചറിയാൻ കഴിഞ്ഞില്ല।

Verse 28

यथा सुरपति: शक्रस्त्रासयामास दानवान्‌ | तथैव समरे राजा द्रावयामास पाण्डवान्‌,जैसे देवराज इन्द्रने दानवोंकों भयभीत किया था, उसी प्रकार भगदत्तने पाण्डवसैनिकोंको भयभीत करके भगाना आरम्भ किया

ദേവാധിപനായ ശക്രൻ ദാനവരെ ഭീതിയിലാഴ്ത്തിയതുപോലെ, സമരത്തിൽ രാജാവ് ഭഗദത്തൻ പാണ്ഡവരെ ഭയപ്പെടുത്തി പിന്തിരിപ്പിക്കാൻ തുടങ്ങി।

Verse 29

तेन विद्राव्यमाणास्ते पाण्डवा: सर्वतो दिशम्‌ । त्रातारं नाभ्यगच्छन्त: स्वेष्वनीकेषु भारत

അവൻ ഓടിച്ചുവിട്ടതോടെ പാണ്ഡവരുടെ യോദ്ധാക്കൾ എല്ലാദിക്കുകളിലേക്കും ചിതറി പാഞ്ഞു. ഹേ ഭാരതാ! സ്വന്തം വ്യൂഹങ്ങളിലുപോലും അവർക്കു ത്രാതാവായോ ആശ്രയദായകനായോ ആരെയും കണ്ടെത്താനായില്ല.

Verse 30

भैमसेनिं रथस्थं तु तत्रापश्याम भारत । शेषा विमनसो भूत्वा प्राद्रवन्त महारथा:

ഹേ ഭാരതാ! അപ്പോൾ അവിടെ ഞങ്ങൾ ഭീമസേനന്റെ പുത്രനായ ഘടോത്കചനെ മാത്രം രഥത്തിൽ അചഞ്ചലമായി ഇരിക്കുന്നതായി കണ്ടു. ശേഷിച്ച മഹാരഥന്മാർ മനസ്സു തളർന്ന് അവിടെ നിന്ന് ഓടിപ്പോയി.

Verse 31

निवत्तेषु तु पाण्डूनां पुन: सैन्येषु भारत । आसीज्निष्ठानको घोरस्तव सैन्यस्य संयुगे,भारत! जब पाण्डवोंकी सेनाएँ पुनः युद्धभूमिमें लौट आयीं, तब उस युद्ध क्षेत्रमें आपकी सेनाके भीतर घोर हाहाकार होने लगा

ഹേ ഭാരതാ! പാണ്ഡവസേന പിന്മാറി വീണ്ടും മടങ്ങിവന്നപ്പോൾ, യുദ്ധത്തിന്റെ നടുവിൽ നിന്റെ സൈന്യത്തിനകത്ത് ഭയാനകമായ ഹാഹാകാരവും കലാപവും ഉയർന്നു.

Verse 32

घटोत्कचस्ततो राजन्‌ भगदत्तं महारणे । शरै: प्रच्छादयामास मेरुं गिरिमिवाम्बुद:

രാജൻ! ആ മഹായുദ്ധത്തിൽ ഘടോത്കചൻ അമ്പുകളുടെ മഴകൊണ്ട് ഭഗദത്തനെ, മേഘം മേരുപർവതത്തെ മറയ്ക്കുന്നതുപോലെ, പൂർണ്ണമായി മൂടി.

Verse 33

निहत्य तान्‌ शरान्‌ राजा राक्षसस्य धनुश्नुतान्‌ | भैमसेनिं रणे तूर्ण सर्वमर्मस्वताडयत्‌

രാക്ഷസന്റെ ധനുസ്സിൽ നിന്നു പുറപ്പെട്ട ആ അമ്പുകളെ തകർത്ത ശേഷം, രാജാവ് ഭഗദത്തൻ യുദ്ധഭൂമിയിൽ ഉടൻ തന്നെ ഭീമസേനന്റെ പുത്രനെ ആക്രമിച്ച് അവന്റെ എല്ലാ മർമ്മസ്ഥാനങ്ങളെയും ലക്ഷ്യമാക്കി പ്രഹരിച്ചു.

Verse 34

स ताड्यमानो बहुभि: शरै: संनतपर्वभि: । न विव्यथे राक्षसेन्द्रो भिद्यमान इवाचल:

വളഞ്ഞ സന്ധികളുള്ള അനേകം ശരങ്ങളാൽ പ്രഹരിക്കപ്പെട്ടിട്ടും രാക്ഷസേന്ദ്രൻ ഘടോത്കചൻ പിളരുന്ന പർവ്വതംപോലെ അചഞ്ചലനായി നിന്നു; അവൻ വ്യഥിതനുമായില്ല, വിറച്ചുമില്ല.

Verse 35

तस्य प्राग्ज्योतिष: क्रुद्धस्तोमरांश्व चतुर्दश । प्रेषयामास समरे तांश्षिच्छेद स राक्षस:

ക്രുദ്ധനായ പ്രാഗ്ജ്യോതിഷാധിപൻ സമരത്തിൽ പതിനാലു തോമരങ്ങൾ എറിഞ്ഞു; എന്നാൽ ആ രാക്ഷസൻ അവയെല്ലാം വെട്ടി വീഴ്ത്തി.

Verse 36

प्राग्ज्योतिषपुरके नरेशने कुपित हो उस राक्षसपर चौदह तोमर चलाये, परंतु उसने समरभूमिमें उन सबको काट दिया ।।

ആ തോമരങ്ങളെ മൂർച്ചയുള്ള ശരങ്ങളാൽ വെട്ടി വീഴ്ത്തിയ മഹാബാഹു ഘടോത്കചൻ, കങ്കപത്രങ്ങളോടുകൂടിയ എഴുപതു ശരങ്ങളാൽ ഭഗദത്തനെയും വേദിച്ചു.

Verse 37

ततः प्राग्ज्योतिषो राजा प्रहसन्निव भारत । तस्याश्चांश्व॒तुरः संख्ये पातयामास सायकै:

ഹേ ഭാരതാ! തുടർന്ന് പ്രാഗ്ജ്യോതിഷരാജൻ (ഭഗദത്തൻ) ചിരിക്കുന്നതുപോലെ, സമരത്തിൽ തന്റെ സായകങ്ങളാൽ ഘടോത്കചന്റെ നാലു കുതിരകളെയും വീഴ്ത്തി.

Verse 38

स हताश्वे रथे तिष्ठन्‌ राक्षसेन्द्र: प्रतापवान्‌ । शक्ति चिक्षेप वेगेन प्राग्ज्योतिषगजं प्रति

കുതിരകൾ കൊല്ലപ്പെട്ടിട്ടും അതേ രഥത്തിൽ ഉറച്ച് നിന്ന പ്രതാപവാനായ രാക്ഷസേന്ദ്രൻ ഘടോത്കചൻ, പ്രാഗ്ജ്യോതിഷന്റെ (ഭഗദത്തന്റെ) ഗജത്തിനെതിരെ മഹാവേഗത്തിൽ ശക്തി എറിഞ്ഞു.

Verse 39

तामापतन्तीं सहसा हेमदण्डां सुवेगिनीम्‌ । त्रिधा चिच्छेद नृपति: सा व्यकीर्यत मेदिनीम्‌

അപ്രതീക്ഷിതമായി മഹാവേഗത്തിൽ താഴേക്ക് പതിച്ച സ്വർണ്ണദണ്ഡയുക്തമായ ശക്തിയെ നൃപതി മൂന്നു ഭാഗങ്ങളാക്കി വെട്ടി; അവയുടെ ഖണ്ഡങ്ങൾ ഭൂമിയിൽ ചിതറിപ്പോയി.

Verse 40

उस शक्तिमें सोनेका डंडा लगा हुआ था। वह अत्यन्त वेगशालिनी थी। उसे सहसा आती देख राजा भगदत्तने उसके तीन टुकड़े कर डाले। फिर वह पृथ्वीपर बिखर गयी ।।

ആ ശക്തിക്ക് സ്വർണ്ണദണ്ഡം ഘടിപ്പിച്ചിരുന്നു; അതി വേഗശാലിനിയായിരുന്നു അത്. അത് അപ്രതീക്ഷിതമായി വരുന്നതു കണ്ട രാജാവ് ഭഗദത്തൻ അതിനെ മൂന്നു ഖണ്ഡങ്ങളാക്കി വെട്ടി; പിന്നെ അത് ഭൂമിയിൽ ചിതറിപ്പോയി. തന്റെ ശക്തി ഛിന്നമായതു കണ്ട ഹൈഡിംബന്റെ പുത്രൻ ഘടോത്കചൻ ഭയത്തോടെ ഓടിപ്പോയി—പുരാതനകാലത്ത് ദേവരാജൻ ഇന്ദ്രന്റെ മുമ്പിൽ ദാനവശ്രേഷ്ഠൻ നമുചി യുദ്ധഭൂമിയിൽ നിന്ന് ഓടിയതുപോലെ.

Verse 41

त॑ विजित्य रणे शूरं विक्रान्तं ख्यातपौरुषम्‌ । अजेयं समरे वीरं यमेन वरुणेन च

രാജൻ! പൗരുഷത്തിൽ പ്രസിദ്ധനും പരാക്രമശാലിയും ശൂരവീരനുമായ—സമരത്തിൽ യമനും വരുണനും പോലും ജയിക്കാനാകില്ലെന്ന് കരുതപ്പെട്ട—ഘടോത്കചനെ യുദ്ധത്തിൽ കീഴടക്കിയ ശേഷം ഭഗദത്തന്റെ ആ ആന പാണ്ഡവസേനയെ ചവിട്ടിമെതിക്കാൻ തുടങ്ങി; വന്യാന ഒരു താമരക്കുളത്തിൽ താമരകളെ ചവിട്ടിക്കൊണ്ട് സഞ്ചരിക്കുന്നതുപോലെ.

Verse 42

पाण्डवीं समरे सेनां सम्ममर्द स कुज्जर: । यथा वनगजो राजन मृदनंश्चवरति पद्मिनीम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു: രാജൻ! യുദ്ധത്തിൽ ആ ആന പാണ്ഡവസേനയെ ചവിട്ടിമെതിച്ചു; വന്യാന താമരകളാൽ നിറഞ്ഞ കുളത്തിൽ ചവിട്ടിക്കൊണ്ട് സഞ്ചരിക്കുന്നതുപോലെ.

Verse 43

मद्रेश्वरस्तु समरे यमा भ्यां समसज्जत | स्वस्रीयौं छादयांचक्रे शरौचै: पाण्डुनन्दनौ

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു: യുദ്ധത്തിൽ മദ്രാധിപൻ ശല്യൻ യമസമാനരായ ഇരട്ടകൾ—നകുലനും സഹദേവനും—എതിരായി ഏറ്റുമുട്ടി; പിന്നെ പാണ്ഡുനന്ദന്മാരായ തന്റെ സഹോദരീപുത്രന്മാരെ കൂരമ്പുകളുടെ മഴകൊണ്ട് മൂടിക്കളഞ്ഞു.

Verse 44

सहदेवस्तु समरे मातुल॑ दृश्य संगतम्‌ । अवारयच्छरौचेण मेघो यद्धद्‌ दिवाकरम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—യുദ്ധത്തിന്റെ നടുവിൽ സഹദേവൻ തന്റെ മാതുലനെ സമരത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുന്നതായി കണ്ടപ്പോൾ, മേഘം സൂര്യനെ മറയ്ക്കുന്നതുപോലെ അമ്പുകളുടെ പ്രളയത്തോടെ അവനെ മൂടി മുന്നേറ്റം തടഞ്ഞു।

Verse 45

छाद्यमान: शरौघेण हृष्टरूपतरो5भवत्‌ | तयोश्वाप्यभवत्‌ प्रीतिरतुला मातृकारणात्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അമ്പുകളുടെ കൂട്ടം കൊണ്ട് മൂടപ്പെട്ടിട്ടും ശല്യൻ കൂടുതൽ ഹർഷഭരിതനും ദീപ്തിമാനുമായിത്തീർന്നു. മാതൃബന്ധം മൂലം നകുലനും സഹദേവനും അവനോടു അപാരമായ സ്നേഹവും ഉണർന്നു।

Verse 46

ततः प्रहस्य समरे नकुलस्य महारथ: । (ध्वजं चिच्छेद बाणेन धनुश्वैकेन मारिष । अथैनं छिन्नथन्वानं छादयन्निव भारत ।। निजघान रणे तं तु सूतं चास्य न्यपातयत्‌ ।।) अश्वांश्व चतुरो राज॑श्षतुर्भि: सायकोत्तमै:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പിന്നീട് സമരത്തിൽ ചിരിച്ചുകൊണ്ട് ആ മഹാരഥൻ, ഹേ മാരിഷ, ഒരു അമ്പുകൊണ്ട് നകുലന്റെ ധ്വജം മുറിച്ചു വീഴ്ത്തി; ഒരൊറ്റ അമ്പുകൊണ്ട് അവന്റെ ധനുസ്സും ഛേദിച്ചു. തുടർന്ന്, ഹേ ഭാരത, ധനുസ്സറ്റ നകുലനെ മൂടുന്നതുപോലെ അമ്പുവർഷം ചൊരിഞ്ഞ് ആക്രമിച്ചു; യുദ്ധത്തിൽ അവന്റെ സാരഥിയെയും വധിച്ച് നിലത്താഴ്ത്തി. ഹേ രാജൻ, പിന്നെ നാലു ഉത്തമ ശരംകൊണ്ട് അവന്റെ നാലു കുതിരകളെയും വീഴ്ത്തി।

Verse 47

प्रेषयामास समरे यमस्य सदन प्रति । हताश्चात्‌ तु रथात्‌ तूर्णमवप्लुत्य महारथ:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ സമരത്തിൽ അവൻ ശത്രുക്കളെ യമന്റെ സദനത്തിലേക്ക് അയച്ചു. വധത്തിനു ശേഷം ആ മഹാരഥൻ വേഗത്തിൽ രഥത്തിൽ നിന്ന് ചാടി ഇറങ്ങി।

Verse 48

आरुरोह ततो यान भ्रातुरेव यशस्विन: । आर्य! तब महारथी शल्यने समरभूमिमें हँस्‍कर एक बाणसे नकुलके ध्वजको और दूसरेसे उनके धनुषको भी काट दिया। भारत! धनुष कट जानेपर उन्हें बाणोंसे आच्छादित- से करते हुए युद्धस्थलमें उनके सारथिको भी मार गिराया। राजन! फिर उन्होंने उस युद्धमें चार उत्तम सायकोंद्वारा नकुलके चारों घोड़ोंको यमराजके घर भेज दिया। घोड़ोंके मारे जानेपर महारथी नकुल उस रथसे तुरंत ही कूदकर अपने यशस्वी भाई सहदेवके ही रथपर जा बैठे ।। एकस्थोौ तु रणे शूरौ दृढे विक्षिप्य कार्मुकौ

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അതിനുശേഷം നകുലൻ തന്റെ യശസ്വിയായ സഹോദരൻ സഹദേവന്റെ രഥത്തിൽ കയറി. പിന്നെ യുദ്ധത്തിൽ ആ രണ്ടു വീരന്മാരും ഒരേ സ്ഥാനത്ത് ഉറച്ചുനിന്ന് ധനുസ്സുകൾ വലിച്ച് അമ്പുകൾ പ്രയോഗിച്ചു।

Verse 49

मद्रराजरथं तूर्ण छादयामासतु: क्षणात्‌ | तदनन्तर एक ही रथपर बैठे हुए उन दोनों शूरवीरोंने क्षणभरमें अपने सुदृढ़ धनुषको खींचकर रणभूमिमें मद्रराजके रथको तुरंत ही आच्छादित कर दिया || ४८ है ।।

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—സഹോദരിയുടെ പുത്രന്മാർ പ്രയോഗിച്ച വളഞ്ഞ കെട്ടുകളുള്ള അനവധി ശരങ്ങളാൽ മുഴുവനായി മൂടപ്പെട്ടിട്ടും നരശ്രേഷ്ഠനായ ശല്യൻ പർവ്വതംപോലെ അചലനായി നിന്നു; കുലുങ്ങിയില്ല, വിറച്ചില്ല. പരിഹാസഹാസംപോലെ ചിരിച്ചുകൊണ്ട് ആ ശസ്ത്രവൃഷ്ടിയെയും അവൻ നിഷ്ഫലമാക്കി.

Verse 50

स्वस््रीयाभ्यां नरव्याप्रो नाकम्पत यथाचल: । प्रहसन्निव तां चापि शस्त्रवृष्टिं जघान ह

സഹോദരിയുടെ പുത്രന്മാർ പ്രയോഗിച്ച വളഞ്ഞ കെട്ടുകളുള്ള അനവധി ശരങ്ങളാൽ മൂടപ്പെട്ടിട്ടും നരവ്യാഘ്രനായ ശല്യൻ പർവ്വതംപോലെ അചലനായി നിന്നു; കുലുങ്ങിയില്ല. ചിരിച്ചുകൊണ്ടെന്നപോലെ ആ ശസ്ത്രവൃഷ്ടിയെയും അവൻ തകർത്തുകളഞ്ഞു.

Verse 51

सहदेवस्तत: क्रुद्ध: शरमुदगृह वीर्यवान्‌ । मद्रराजमभिप्रेक्ष्य प्रेषयामास भारत,भारत! तब पराक्रमी सहदेवने कुपित होकर एक बाण हाथमें लिया और उसे मद्रराजको लक्ष्य करके चला दिया

അപ്പോൾ വീര്യവാനായ സഹദേവൻ ക്രുദ്ധനായി ഒരു ശരമെടുത്തു; ഹേ ഭാരതാ, മദ്രരാജനെ ലക്ഷ്യമാക്കി അത് പ്രയോഗിച്ചു.

Verse 52

स शर: प्रेषितस्तेन गरुडानिलवेगवान्‌ । मद्रराजं विनिर्भिद्य निपषात महीतले,उनके द्वारा चलाया हुआ वह बाण गरुड और वायुके समान वेगशाली था। वह मद्रराजको विदीर्ण करके पृथ्वीपर जा गिरा

അവൻ പ്രയോഗിച്ച ആ ശരത്തിന് ഗരുഡനും കാറ്റും പോലെയുള്ള വേഗം ഉണ്ടായിരുന്നു. അത് മദ്രരാജനെ തുളച്ചുകടന്ന് ഭൂമിയിൽ വീണു.

Verse 53

स गाढविद्धो व्यथितो रथोपस्थे महारथ: । निषसाद महाराज कश्मलं च जगाम ह,महाराज! उसके गहरे आघातसे पीड़ित एवं व्यथित होकर महारथी शल्य रथके पिछले भागमें जा बैठे और मूर्च्छित हो गये

മഹാരാജാവേ! ആഴത്തിൽ കുത്തേറ്റു വേദനിച്ച മഹാരഥനായ ശല്യൻ രഥത്തിന്റെ പിന്‍ഭാഗത്ത് കൂപ്പുകുത്തി ഇരുന്നുവീണു; പിന്നെ മൂർച്ചയിൽ ആകപ്പെട്ടു.

Verse 54

7॑८...- >> (५-.२+ विक्डसंसाप्कमेप तछ त॑ विसंज्ञं निपतितं सूतः सम्प्रेक्ष्य संयुगे । अपोवाह रथेनाजौ यमाभ्यामभिपीडितम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—യുദ്ധഭൂമിയിൽ നകുലനും സഹദേവനും ഏല്പിച്ച പ്രഹാരങ്ങളിൽ പീഡിതനായി ബോധം നഷ്ടപ്പെട്ടു രഥത്തിൽ വീണുകിടന്ന അവനെ കണ്ട സാരഥി, സമരമദ്ധ്യേ തന്നെ രഥംകൊണ്ട് അവനെ വേഗത്തിൽ രണഭൂമിക്കു പുറത്തേക്ക് മാറ്റിക്കൊണ്ടുപോയി.

Verse 55

दृष्टवा मद्रेश्वररथं धार्तराष्ट्रा: पराड्मुखम्‌ । सर्वे विमनसो भूत्वा नेदमस्तीत्यचिन्तयन्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മദ്രാധിപന്റെ രഥം യുദ്ധത്തിൽ നിന്ന് തിരിഞ്ഞുപോകുന്നതു കണ്ട ധൃതരാഷ്ട്രപുത്രന്മാർ എല്ലാവരും മനസ്സു തളർന്നു; ഹൃദയത്തിൽ “ഇത് ആകില്ല” എന്നു ചിന്തിച്ചു—മദ്രരാജന്റെ ജീവൻ ഇനി സുരക്ഷിതമല്ലെന്നപോലെ.

Verse 56

निर्जित्य मातुल॑ संख्ये माद्रीपुत्री महारथौ | दध्यतुर्मुदिती शड्खौ सिंहनादं च नेदतु:,महारथी माद्रीपुत्र युद्धमें अपने मामाको परास्त करके प्रसन्नतापूर्वक शंख बजाने और सिंहनाद करने लगे

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—യുദ്ധത്തിൽ തങ്ങളുടെ മാതുലനെ ജയിച്ച മാദ്രീപുത്രന്മാരായ ആ രണ്ടു മഹാരഥന്മാർ ആനന്ദത്തോടെ ശംഖങ്ങൾ മുഴക്കി, സിംഹനാദവും ഉയർത്തി.

Verse 57

अभिदुद्रुवतुर्हष्टी तव सैन्यं विशाम्पते । यथा दैत्यचमूं राजन्निन्द्रोपेन्द्राविवामरी

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—വിശാംപതേ, പ്രജാനാഥാ! ഹർഷം നിറഞ്ഞ ആ ഇരുവരും (നകുലൻ–സഹദേവൻ) നിന്റെ സൈന്യത്തിലേക്ക് നേരെ പാഞ്ഞുകയറി; രാജാവേ, അമരന്മാരായ ഇന്ദ്രനും ഉപേന്ദ്രനും ദൈത്യസേനയെ ഓടിക്കുന്നതുപോലെ അവർ നിന്റെ ദളങ്ങളെ പിന്തള്ളിച്ചു.

Verse 82

इस प्रकार श्रीमह्याभारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत भीष्मवधपर्वमें द्वैरथयुद्धविषयक बयासीवाँ अध्याय पूरा हुआ

ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ഭീഷ്മപർവത്തിൽ, ഭീഷ്മവധപർവാന്തർഗതമായി, ദ്വൈരഥയുദ്ധവിഷയകമായ എൺപത്തിരണ്ടാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.

Verse 83

इति श्रीमहाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि द्न्द्युद्धे न्यशीतितमो5ध्याय: ।। ८३ || इस प्रकार श्रीमह्ाभारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत भीष्यवधपर्वमें द्धयुद्धविषयक तिरासीवाँ अध्याय पूरा हुआ

ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ഭീഷ്മപർവത്തിൽ, ഭീഷ്മവധപർവത്തിൽ, ദ്വന്ദ്വയുദ്ധവിഷയകമായ എൺപത്തിമൂന്നാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.