Shloka 46
Adhyāya 86: Irāvān’s Lineage, Cavalry Clash, and the Māyā-Duel Ending in Irāvān’s Fall
ततः प्रहस्य समरे नकुलस्य महारथ: । (ध्वजं चिच्छेद बाणेन धनुश्वैकेन मारिष । अथैनं छिन्नथन्वानं छादयन्निव भारत ।। निजघान रणे तं तु सूतं चास्य न्यपातयत् ।।) अश्वांश्व चतुरो राज॑श्षतुर्भि: सायकोत्तमै:
tataḥ prahasya samare nakulasya mahārathaḥ | dhvajaṃ ciccheda bāṇena dhanuś ca ekena māriṣa | athainaṃ chinnadhanvānaṃ chādayann iva bhārata || nijaghāna raṇe taṃ tu sūtaṃ cāsya nyapātayat | aśvāṃś ca caturo rājā śaturbhiḥ sāyakottamaiḥ ||
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പിന്നീട് സമരത്തിൽ ചിരിച്ചുകൊണ്ട് ആ മഹാരഥൻ, ഹേ മാരിഷ, ഒരു അമ്പുകൊണ്ട് നകുലന്റെ ധ്വജം മുറിച്ചു വീഴ്ത്തി; ഒരൊറ്റ അമ്പുകൊണ്ട് അവന്റെ ധനുസ്സും ഛേദിച്ചു. തുടർന്ന്, ഹേ ഭാരത, ധനുസ്സറ്റ നകുലനെ മൂടുന്നതുപോലെ അമ്പുവർഷം ചൊരിഞ്ഞ് ആക്രമിച്ചു; യുദ്ധത്തിൽ അവന്റെ സാരഥിയെയും വധിച്ച് നിലത്താഴ്ത്തി. ഹേ രാജൻ, പിന്നെ നാലു ഉത്തമ ശരംകൊണ്ട് അവന്റെ നാലു കുതിരകളെയും വീഴ്ത്തി।
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how quickly power can shift in war: a warrior’s effectiveness depends on supports like banner, bow, charioteer, and horses. It reflects the severe demands of kṣatriya-dharma—steadfastness under sudden loss—while also reminding that martial excellence, when driven by pride or derision (prahasya), intensifies the moral harshness of battle.
Sañjaya describes an unnamed great chariot-warrior who, in the fight, first cuts Nakula’s banner, then severs his bow with a single arrow. He then overwhelms the now bowless Nakula, fells Nakula’s charioteer, and finally shoots down the four horses with four superb arrows, crippling the chariot’s mobility.