Adhyaya 30
धृतराष्ट्राश्रमगमनम् — The Pandavas’ Procession to Dhritarashtra’s Hermitage
Upa-parva: Āśramagamanam (The Royal Departure to the Forest Hermitage)
Vaiśaṃpāyana describes Yudhiṣṭhira issuing orders for a guarded, ceremonial departure. A jubilant mobilization cry (“yogo yoga”) rises among the mounted troops as preparations proceed. The movement is multi-modal and hierarchically arranged: some travel by conveyances, others by swift horses, imposing chariots, elephants, camels, and infantry equipped with spears and close-combat weapons. Citizens and provincial populations follow in diverse vehicles, motivated by the desire to see Dhṛtarāṣṭra. Kṛpa (Gautama), acting under royal instruction, leads the army toward the āśrama. Yudhiṣṭhira advances surrounded by Brahmins and praised by bards and panegyrists, shaded by a white royal parasol and accompanied by a large chariot division. Bhīma proceeds with powerful elephants and ready armaments; the Mādrī sons (Nakula and Sahadeva) are well-guarded by cavalry; Arjuna follows in a radiant chariot drawn by divine white horses. Draupadī and the women’s groups travel by palanquins with female attendants, distributing wealth. The Pāṇḍava host appears splendid with people, elephants, and horses, and with musical instruments sounding. They camp sequentially by pleasant riverbanks and lakes; Yuyutsu and the priest Dhaumya arrange city security by Yudhiṣṭhira’s command. Crossing the purifying Yamunā, Yudhiṣṭhira enters Kurukṣetra and sights from afar the hermitage of the wise royal sage (identified here with Śatayūpa) and of Dhṛtarāṣṭra; the populace enters the forest with loud acclamation.
Chapter Arc: वन-निवास के शोक-धुएँ में व्यास प्रकट होकर धृतराष्ट्र, गांधारी, कुन्ती और शेष जनों के हृदय में दबी एक ही आकांक्षा को स्वर देते हैं—मृत स्वजनों का दर्शन। → व्यास पूर्वजन्मों का रहस्य खोलते हैं: धृतराष्ट्र का गन्धर्वराज-स्वरूप, और अन्य पात्रों की दैवी/आसुरी उत्पत्तियाँ; साथ ही वे बताते हैं कि यह आयोजन स्वयं राजा, कुन्ती और उपस्थितों की अंतःप्रेरणा से नियत था। यह ज्ञान शोक को और तीखा करता है—क्योंकि अब मृतक केवल ‘मरे’ नहीं, नियति के पात्र बन जाते हैं। → व्यास सबको भागीरथी/गंगा के तट पर चलने का आदेश देते हैं—जहाँ युद्ध में हत सभी राजाओं और प्रियजनों का साक्षात् दर्शन होगा; ‘परलोककृत भय’ से उपजा जो दीर्घ दुःख था, उसे आज हटाने का वचन देकर वे निर्णायक मोड़ रचते हैं। → सब लोग गंगा-तट पहुँचकर रात्रि की प्रतीक्षा करते हैं; सूर्यास्त के बाद स्नान-आचमन कर नैश कर्म में प्रवृत्त होते हैं—दर्शन के लिए स्वयं को शुद्ध और स्थिर करते हैं। → रात्रि का अनुष्ठान आरम्भ हो चुका है; अब अगले क्षणों में गंगा-तट पर मृत योद्धाओं का प्रकट होना शेष है।
Shlokas
Verse 1
ऑपनआक्रात छा अ्-क्ज एकत्रिशो< ध्याय: व्यासजीके द्वारा धृतराष्ट्र आदिके पूर्वजन्मका परिचय तथा उनके कहनेसे सब लोगोंका गड़ा-तटपर जाना व्यास उवाच भद्दे द्रक्ष्यसि गान्धारि पुत्रान् भ्रातून् सखींस्तथा । वधूश्न पतिभि: सार्ध निशि सुप्तोत्थिता इव
വ്യാസൻ പറഞ്ഞു—ഭദ്രേ ഗാന്ധാരീ! ഇന്നിരാത്രി നീ നിന്റെ പുത്രന്മാരെയും സഹോദരന്മാരെയും അവരുടെ സുഹൃത്തുക്കളെയും കൂടി ദർശിക്കും. നിന്റെ മരുമക്കളും തങ്ങളുടെ ഭർത്താക്കന്മാരോടൊപ്പം, രാത്രിയിൽ നിദ്രയിൽ നിന്ന് എഴുന്നേറ്റവരെപ്പോലെ, നിനക്കു ദൃശ്യമാകും.
Verse 2
कर्ण द्रक्ष्यति कुन्ती च सौभद्रं चापि यादवी । द्रौपदी पठ्च पुत्रांश्व पितृन् भ्रातृंस्तथैव च,कुन्ती कर्णको, सुभद्रा अभिमन्युको तथा द्रौपदी पाँचों पुत्रोंकी, पिताको और भाइयोंको भी देखेगी
കുന്തി കർണനെ ദർശിക്കും; യാദവിയായ സുഭദ്രയും സൗഭദ്രനെ (അഭിമന്യുവിനെ) ദർശിക്കും. ദ്രൗപദിയും തന്റെ അഞ്ചു പുത്രന്മാരെയും, തന്റെ പിതാക്കളെയും സഹോദരന്മാരെയും കൂടി ദർശിക്കും.
Verse 3
पूर्वमेवैष हृदये व्यवसायो5भवन्मम । यदास्मि चोदितो राज्ञा भवत्या पृथयैव च
രാജാവും നീയും പൃഥയായ കുന്തിയും എന്നെ ഇതിന് പ്രേരിപ്പിക്കുന്നതിനു മുമ്പേ, ഈ നിശ്ചയം എന്റെ ഹൃദയത്തിൽ ഉദിച്ചിരുന്നു.
Verse 4
न ते शोच्या महात्मान: सर्व एव नर्षभा: | क्षत्रधर्मपरा: सनन््तस्तथा हि निधन गता:
ആ മഹാത്മാക്കളായ നരശ്രേഷ്ഠ വീരന്മാർക്കായി നീ ശോകിക്കേണ്ടതില്ല. ക്ഷത്രിയധർമ്മത്തിൽ നിലകൊണ്ട്, അതിനനുസരിച്ചുതന്നെ അവർ മരണത്തെ പ്രാപിച്ചു.
Verse 5
भवितव्यमवश्यं तत् सुरकार्यमनिन्दिते । अवतेरुस्तत: सर्वे देवभागा महीतलम्,सती-साध्वी देवि! यह देवताओंका कार्य था और इसी रूपमें अवश्य होनेवाला था; इसलिये सभी देवताओंके अंश इस पृथ्वीपर अवतीर्ण हुए थे
അനിന്ദിതേ ദേവീ! അത് ദേവകാര്യമായിരുന്നു; അത് അനിവാര്യമായി സംഭവിക്കേണ്ടതായിരുന്നു. അതുകൊണ്ടുതന്നെ എല്ലാ ദേവാംശങ്ങളും ഭൂമിതലത്തിലേക്ക് അവതരിച്ചു.
Verse 6
गन्धर्वाप्सरसश्वैव पिशाचा गुहराक्षसा: । तथा पुण्यजनाश्रैव सिद्धा देवर्षयोडपि च
വ്യാസൻ പറഞ്ഞു—ഗന്ധർവരും അപ്സരസ്സുകളും, പിശാചന്മാർ, ഗുഹ്യകർ, രാക്ഷസന്മാർ; അതുപോലെ പുണ്യജനങ്ങൾ, സിദ്ധന്മാർ, ദേവർഷിമാരും—ഇവരും ദേഹം ധരിച്ചു ഇവിടെ വന്ന് കുരുക്ഷേത്ര യുദ്ധഭൂമിയിൽ മരണത്തെ പ്രാപിച്ചു.
Verse 7
देवाश्न दानवाश्वैव तथा देवर्षयो5मला: । त एते निधन प्राप्ता: कुरुक्षेत्रे रणाजिरे
വ്യാസൻ പറഞ്ഞു—ദേവന്മാരും ദാനവന്മാരും, കൂടാതെ മലിനതയറ്റ ദേവർഷിമാരും—ഇവരെല്ലാം കുരുക്ഷേത്ര യുദ്ധഭൂമിയിൽ മരണത്തെ പ്രാപിച്ചു.
Verse 8
गन्धर्वराजो यो धीमान् धृतराष्ट्र इति श्रुतः । स एव मानुषे लोके धृतराष्ट्र: पतिस्तव
വ്യാസൻ പറഞ്ഞു—ഗന്ധർവലോകത്തിൽ ‘ധൃതരാഷ്ട്രൻ’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധനായ ആ ബുദ്ധിമാൻ ഗന്ധർവരാജൻ തന്നെയാണ് മനുഷ്യലോകത്തിൽ നിന്റെ ഭർത്താവായ ധൃതരാഷ്ട്രനായി ജനിച്ചത്.
Verse 9
पाण्डुंं मरुदगणाद् विद्धि विशिष्टतममच्युतम् । धर्मस्यांशो5भवत् क्षत्ता राजा चैव युधिष्ठिर:
വ്യാസൻ പറഞ്ഞു—പാണ്ഡുവിനെ മരുത്ഗണങ്ങളിൽ ഏറ്റവും ശ്രേഷ്ഠനും അച്യുതമായ വീര്യവാനുമായതായി അറിയുക. ക്ഷത്താ വിദുരൻ ധർമ്മത്തിന്റെ അംശമായിരുന്നു; രാജാ യുധിഷ്ഠിരനും ധർമ്മത്തിന്റെ അംശം തന്നെയാണ്.
Verse 10
अपनी महिमासे कभी च्युत न होनेवाले राजा पाण्डुको तुम मरुद्गणोंसे भी श्रेष्ठतम समझो। विदुर धर्मके अंश थे। राजा युधिष्ठिर भी धर्मके ही अंश हैं ।।
വ്യാസൻ പറഞ്ഞു—ദുര്യോധനനെ കലിയുടേ സ്വരൂപമായി അറിയുക; ശകുനിയെ ദ്വാപരത്തിന്റെ സ്വരൂപമായും. ഹേ ശുഭദർശിനീ! ദുഃശാസനാദികളെ രാക്ഷസസ്വഭാവമുള്ളവരായി ഗ്രഹിക്ക.
Verse 11
दुर्योधनको कलियुग समझो और शकुनिको द्वापर। शुभदर्शने! अपने दुःशासन आदि पुत्रोंकोी राक्षस जानो ।।
വ്യാസൻ പറഞ്ഞു—ശുഭദർശനേ! ദുര്യോധനനെ കലിയുഗത്തിന്റെ രൂപമായി അറിയുക; ശകുനിയെ ദ്വാപരത്തിന്റെ രൂപമായും. ദുഃശാസനാദി പുത്രന്മാരെ രാക്ഷസപ്രകൃതിയുള്ളവരായി അറിയുക. ശത്രുദമനനായ മഹാബലവാൻ ഭീമസേനൻ മരുത്ഗണങ്ങളുടെ അംശത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ചതെന്നു തിരിച്ചറിയുക; ഈ പാർഥ ധനഞ്ജയനെ പുരാതന ഋഷിയായ ‘നര’നെന്നു അറിയുക.
Verse 12
नारायणं हृषीकेशमश्चिनौ यमजौ तथा । यः स वैरार्थमुद्भूत: संघर्षजननस्तथा । तं॑ कर्ण विद्धि कल्याणि भास्करं शुभदर्शने
വ്യാസൻ പറഞ്ഞു—ഹൃഷീകേശനായ കൃഷ്ണനെ സ്വയം നാരായണനെന്നു അറിയുക. മാദ്രിയുടെ ഇരട്ടപ്പുത്രന്മാരായ നകുലനും സഹദേവനും അശ്വിനീകുമാരന്മാരെന്നു അറിയുക. കല്യാണി, ശുഭദർശനേ! വൈരം വർധിപ്പിക്കാനും കൗരവ-പാണ്ഡവർക്കിടയിൽ മഹാസംഘർഷം ജനിപ്പിക്കാനും പ്രധാനമായി ജനിച്ച കർണനെ സൂര്യസ്വരൂപനെന്നു അറിയുക.
Verse 13
यश्न पाण्डवदायादो हत: षड्भिम्महारथै: । स सोम इह सौभद्रो योगादेवाभवद् द्विधा
വ്യാസൻ പറഞ്ഞു—ആറ് മഹാരഥികൾ ചേർന്ന് വധിച്ച പാണ്ഡവദായാദൻ, ആ സൗഭദ്രൻ (അഭിമന്യു) യഥാർത്ഥത്തിൽ സോമൻ—ചന്ദ്രൻ—ഈ ഭൂതലത്തിൽ അവതരിച്ചതായിരുന്നു. യോഗബലത്താൽ അവൻ ദ്വിരൂപനായി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു—ഒരു രൂപത്തിൽ ചന്ദ്രലോകത്തിൽ നിലകൊണ്ടു, മറ്റൊരു രൂപത്തിൽ മർത്ത്യലോകത്തിൽ പ്രത്യക്ഷമായി.
Verse 14
द्विधा कृत्वा$55त्मनो देहमादित्यं तपतां वरम् । लोकांश्ष तापयान वै विद्धि कर्ण च शोभने
ശോഭനേ! തപിക്കുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ആദിത്യൻ തന്റെ ദേഹം രണ്ടായി വിഭജിച്ച്, ഒരു അംശംകൊണ്ട് സർവ്വലോകങ്ങളെയും തപിപ്പിച്ചു; മറ്റൊരു അംശംകൊണ്ട് കർണരൂപത്തിൽ അവതരിച്ചുവെന്ന് അറിയുക. അതിനാൽ കർണനെ സൂര്യസ്വരൂപനെന്നു തിരിച്ചറിയുക.
Verse 15
द्रौपद्या सह सम्भूतं धृष्टद्युम्नं च पावकात् । अन्नेर्भागं शुभं विद्धि राक्षसं तु शिखण्डिनम्
ദ്രൗപദിയോടൊപ്പം പാവകത്തിൽ (അഗ്നിയിൽ) നിന്നു പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ട ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ അഗ്നിയുടെ ശുഭാംശമാണെന്ന് അറിയുക; എന്നാൽ ശിഖണ്ഡി രാക്ഷസാവതാരമാണെന്ന് അറിയുക.
Verse 16
द्रोणं बृहस्पतेर्भागं विद्धि द्रौणिं च रुद्रजम् । भीष्मं च विद्धि गाज़ेयं वसुं मानुषतां गतम्
വ്യാസൻ പറഞ്ഞു—ദ്രോണനെ ബൃഹസ്പതിയുടെ അംശമായി അറിയുക; ദ്രൗണി (അശ്വത്ഥാമാവ്) രുദ്രതേജസ്സിൽ നിന്നു ജനിച്ചവനെന്നു അറിയുക. ഗംഗാപുത്രനായ ഭീഷ്മനെ മനുഷ്യജീവിതത്തിലേക്ക് ഇറങ്ങിയ ഒരു വസുവെന്നു അറിയുക.
Verse 17
एवमेते महाप्रज्ञे देवा मानुष्यमेत्य हि । ततः पुनर्गता: स्वर्ग कृते कर्मणि शोभने,महाप्रज्ञे! शोभने! इस प्रकार ये देवता कार्यवश मानव-शरीरमें जन्म ले अपना काम पूरा कर लेनेपर पुनः स्वर्गलोकको चले गये हैं
വ്യാസൻ പറഞ്ഞു—ഹേ മഹാപ്രജ്ഞേ! ഇങ്ങനെ ഈ ദേവന്മാർ സത്യമായും മനുഷ്യജന്മത്തിലേക്ക് വന്നു. പിന്നെ തങ്ങളുടെ ശോഭനമായ കര്മ്മം പൂർത്തിയാക്കിയ ശേഷം അവർ വീണ്ടും സ്വർഗത്തിലേക്ക് മടങ്ങിപ്പോയി.
Verse 18
यच्च वै हृदि सर्वेषां दुःखमेतच्चिरं स्थितम् | तदद्य व्यपनेष्यामि परलोककृताद् भयात्,तुम सब लोगोंके हृदयमें इनके लिये पारलौकिक भयके कारण जो चिरकालसे दुःख भरा हुआ है, उसे आज दूर कर दूँगा
വ്യാസൻ പറഞ്ഞു—പരലോകത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഭയത്തിൽ നിന്നു നിങ്ങളെല്ലാവരുടെയും ഹൃദയങ്ങളിൽ ദീർഘകാലമായി കുടിഞ്ഞുകൂടിയിരിക്കുന്ന ആ ദുഃഖം ഞാൻ ഇന്ന് നീക്കിക്കളയും.
Verse 19
सर्वे भवन्तो गच्छन्तु नदीं भागीरयथीं प्रति । तत्र द्रक्ष्यथ तान् सर्वान् ये हतास्तत्र संयुगे,इस समय तुम सब लोग गड़ाजीके तटपर चलो। वहीं सबको समरांगणमें मारे गये अपने सभी सम्बन्धियोंके दर्शन होंगे
വ്യാസൻ പറഞ്ഞു—നിങ്ങളെല്ലാവരും ഭാഗീരഥീ നദിയിലേക്കു പോകുവിൻ. അവിടെ ആ യുദ്ധത്തിൽ ഹതരായ എല്ലാവരെയും നിങ്ങൾ ദർശിക്കും.
Verse 20
वैशम्पायन उवाच इति व्यासस्य वचन श्रुत्वा सर्वो जनस्तदा । महता सिंहनादेन गड़ामभिमुखो ययौ
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! മഹർഷി വ്യാസന്റെ ഈ വചനം കേട്ടപ്പോൾ, അന്നേരം എല്ലാവരും മഹത്തായ സിംഹനാദം മുഴക്കി, ആനന്ദത്തോടെ ഭാഗീരഥിയിലേക്കു മുഖം തിരിച്ച് പുറപ്പെട്ടു.
Verse 21
धृतराष्ट्रश्न सामात्य: प्रययौ सह पाण्डवै: । सहितो मुनिशार्टूलैर्गन्धर्वैश्ष॒ समागतै:,राजा धृतराष्ट्र अपने मन्त्रियों, पाण्डवों, मुनिवरों तथा वहाँ आये हुए गन्धर्वोंके साथ गड़ाजीके समीप गये
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—മന്ത്രിമാരോടുകൂടി രാജാവ് ധൃതരാഷ്ട്രൻ പാണ്ഡവന്മാരോടൊപ്പം പുറപ്പെട്ടു. അവിടെ സമാഗമിച്ച മുനിശ്രേഷ്ഠന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും കൂടെ നിന്നപ്പോൾ ആ രാജാവ് ഗംഗയുടെ സമീപത്തെത്തി॥
Verse 22
ततो गड्जां समासाद्य क्रमेण स जनार्णव: । निवासमकरोत् सर्वो यथाप्रीति यथासुखम्,क्रमश: वह सारा जनसमुद्र गड़ातटपर जा पहुँचा और सब लोग अपनी-अपनी रुचि तथा सुख-सुविधाके अनुसार जहाँ-तहाँ ठहर गये
അനന്തരം ആ ജനസമുദ്രം ക്രമമായി ഗംഗയെ എത്തി. പിന്നെ എല്ലാവരും തങ്ങളുടെ ഇഷ്ടത്തിനും സൗകര്യത്തിനും അനുസരിച്ച് അവിടവിടെ യഥോചിതമായി താമസമുറപ്പിച്ചു॥
Verse 23
राजा च पाण्डवै: सार्थमिष्टे देशे सहानुग: । निवासमकरोदू धीमान् सस्त्रीवृद्धपुर:सर:,बुद्धिमान् राजा धृतराष्ट्र स्त्रियों और वृद्धोंको आगे करके पाण्डवों तथा सेवकोंके साथ वहाँ अभीष्ट स्थानमें ठहरे
ബുദ്ധിമാനായ രാജാവ് ധൃതരാഷ്ട്രൻ അനുചരന്മാരോടുകൂടി പാണ്ഡവന്മാരോടൊപ്പം ഇഷ്ടമായ സ്ഥലത്ത് താമസമുറപ്പിച്ചു; സ്ത്രീകളെയും വൃദ്ധരെയും മുൻപിൽ നിർത്തി യഥോചിതമായി ക്രമീകരിച്ചു॥
Verse 24
जगाम तदहश्चापि तेषां वर्षशतं यथा । निशां प्रतीक्षमाणानां दिदृक्षूणां मृतान् नूपान्
മരിച്ച രാജാക്കളെ കാണണമെന്ന ആഗ്രഹത്തോടെ എല്ലാവരും രാത്രിയെ കാത്തുനിന്നു; അതുകൊണ്ട് ആ ദിവസം അവർക്കു നൂറുവർഷംപോലെ നീണ്ടതായി തോന്നിയെങ്കിലും, അത് പതുക്കെ കടന്നുപോയി॥
Verse 25
अथ पुण्यं गिरिवरमस्तम भ्यगमद् रवि: । ततः कृताभिषेकास्ते नैशं कर्म समाचरन्,तदनन्तर सूर्यदेव परम पवित्र अस्ताचलको जा पहुँचे। उस समय सब लोग स्नान करके सायंकालोचित संध्यावन्दन आदि कर्म करने लगे
അനന്തരം സൂര്യൻ പുണ്യവും ശ്രേഷ്ഠവുമായ പർവതത്തിന്റെ പിന്നിൽ അസ്തമിച്ചു. തുടർന്ന് എല്ലാവരും സ്നാനം ചെയ്ത് ശുദ്ധരായി രാത്രികാലോചിത കർമങ്ങൾ—സായംസന്ധ്യാവന്ദനം മുതലായവ—ആചരിച്ചു॥
Verse 31
इति श्रीमहाभारते आश्रमवासिके पर्वणि पुत्रदर्शनपर्वणि गड़ातीरगमने एकत्रिंशो5ध्याय:
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ആശ്രമവാസികപർവത്തിലെ ‘പുത്രദർശന’ പർവത്തിൽ ‘ഗഡാ-തീരഗമനം’ എന്ന പ്രസംഗത്തിൽ മുപ്പത്തൊന്നാം അധ്യായം സമാപിക്കുന്നു.
Frequently Asked Questions
The chapter balances reverential reconciliation with prudent security: the visit to elders is framed as a public, disciplined act that protects the polity while honoring renunciant authority.
Legitimate leadership is shown as procedural and inclusive—coordinating ranks, safeguarding the community, and converting political movement into a socially stabilizing ritual of respect and accountability.
No explicit phalaśruti appears in the provided verses; the meta-significance is conveyed narratively by portraying the transition from royal power to hermitage-centered moral authority as an essential stage in the epic’s post-war ethical arc.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.