Adhyaya 54
Vyāsa’s Arrival at Janamejaya’s Sarpasatra; Commissioning of Vaiśaṃpāyana’s Recital (व्यासागमनम्)
Upa-parva: Sarpasatra-Ākhyāna (Frame Narrative at Janamejaya’s Serpent Sacrifice)
Sauti reports that, upon hearing of King Janamejaya’s consecration for the sarpasatra, the sage Kṛṣṇa Dvaipāyana Vyāsa arrives with disciples proficient in Veda and Vedāṅga. The chapter briefly profiles Vyāsa’s extraordinary birth and credentials—his rapid maturation, mastery of Vedic corpora with ancillary disciplines and itihāsa, and his role in extending Śaṃtanu’s line through the births of Dhṛtarāṣṭra, Pāṇḍu, and Vidura. Janamejaya, seated amid a large ritual assembly of officiants and regional rulers, rises to receive him, offers a golden seat, and performs formal hospitality (pādya, ācamanīya, arghya, and a cow) according to śāstric procedure. After mutual courtesies, Janamejaya petitions Vyāsa for a comprehensive explanation of how the division between Kurus and Pāṇḍavas arose and how the great, world-altering conflict unfolded. Vyāsa then instructs his seated disciple Vaiśaṃpāyana to narrate in full what he has learned, and Vaiśaṃpāyana begins the ancient itihāsa for the king, assembly, and kṣatriya audience, focusing on the rupture and the destruction of sovereignty that followed.
Chapter Arc: माता जरत्कारु आस्तीक को बुलाकर बताती हैं कि अब वही घड़ी आ पहुँची है जिसके लिए उसे जन्म दिया गया था—सर्पयज्ञ की ज्वाला में गिरते नागों को बचाने का समय। → आस्तीक कारण पूछता है; माता कद्रू के शाप, ब्रह्मा की ‘एवमस्तु’ स्वीकृति, और वासुकि-नागकुल पर मंडराते विनाश का वृत्तांत सुनाती है। आस्तीक पर पिता-वंश और मातृ-वंश—दोनों के ऋण का भार एक साथ उतर आता है। → आस्तीक वासुकि को आश्वासन देता है कि वह यज्ञाग्नि से उठे भय को नष्ट करेगा और शाप-बंधन से मुक्ति दिलाएगा; फिर वह यज्ञायतन में पहुँचकर जनमेजय, ऋत्विजों, सदस्यों और अग्नि की स्तुति करता हुआ निर्णायक हस्तक्षेप के लिए मंच तैयार करता है। → आस्तीक का आगमन और उसका विधिवत् प्रवेश-आचरण स्थापित हो जाता है—वह अब यज्ञ-सभा में मान्य अतिथि/ब्राह्मण के रूप में खड़ा है, जिससे उसकी वाणी को वरदान-रूप अधिकार मिल सके। → यज्ञ की धधकती प्रक्रिया के बीच आस्तीक कब और कैसे ‘वर’ माँगकर सर्पसत्र को रोकेगा—यही प्रश्न अगले प्रसंग पर छोड़ दिया जाता है।
Shlokas
Verse 1
अपन क्ात बछ। अर: 2 चतुष्पठ्चाशत्तमोड ध्याय: माताकी आज्ञासे मामाको सान्त्वना देकर आस्तीकका सर्पयज्ञमें जाना सौतिर्वाच तत आहूय पुत्र स्वं जरत्कारुर्भुजज्मा । वासुके्नागराजस्य वचनादिदमब्रवीत्
സൗതി പറഞ്ഞു—അനന്തരം നാഗരാജൻ വാസുകിയുടെ വചനപ്രകാരം നാഗകന്യയായ ജരത്കാരു തന്റെ പുത്രനെ വിളിച്ചു വരുത്തി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു—
Verse 2
अहं तव पितु: पुत्र भ्रात्रा दत्ता निमित्तत: । काल: स चायं सम्प्राप्तस्तत् कुरुष्व यथातथम्
മകനേ! ഒരു നിമിത്തം കൊണ്ടാണ് എന്റെ സഹോദരൻ നിന്റെ പിതാവിനോടൊപ്പം എന്റെ വിവാഹം നടത്തിയത്. ഇപ്പോൾ ആ ലക്ഷ്യം പൂർത്തിയാക്കാൻ യോജിച്ച സമയം വന്നിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ നീ യഥാവിധി അത് നിർവഹിക്ക.
Verse 3
आस्तीक उवाच कि निमित्तं मम पितुर्दत्ता त्वं मातुलेन मे । तन्ममाचदक्ष्व तत्त्वेन श्रुत्वा कर्तास्मि तत् तथा
ആസ്തീകൻ പറഞ്ഞു—അമ്മേ! എന്റെ മാമൻ ഏത് നിമിത്തം കൊണ്ടാണ് നിന്നെ എന്റെ പിതാവിനോടൊപ്പം വിവാഹം കഴിപ്പിച്ചത്? അത് സത്യമായി എനിക്ക് പറഞ്ഞുതരൂ. കേട്ടാൽ ഞാൻ അതിന്റെ സിദ്ധിക്കായി അതുപോലെ പരിശ്രമിക്കും.
Verse 4
सौतिरुवाच तत आचरष्ट सा तस्मै बान्धवानां हितैषिणी । भगिनी नागराजस्य जरत्कारुरविक्लवा,उग्रश्रवाजी कहते हैं--तदनन्तर अपने भाई-बन्धुओंका हित चाहनेवाली नागराजकी बहिन जरत्कारु शान्तचित्त हो आस्तीकसे बोली
സൗതി പറഞ്ഞു—അതിനുശേഷം ബന്ധുക്കളുടെ ക്ഷേമം ആഗ്രഹിക്കുന്ന, നാഗരാജന്റെ സഹോദരി, അചഞ്ചലവും ശാന്തചിത്തവുമായ ജരത്കാരു അവന്റെ അടുക്കൽ ചെന്നു അവനോട് സംസാരിച്ചു.
Verse 5
जरत्कारुर॒वाच पन्नगानामशेषाणां माता कद्रूरिति श्रुता । तया शप्ता रुषितया सुता यस्मान्निबोध तत्
ജരത്കാരു പറഞ്ഞു—വത്സാ! സർവ്വ നാഗങ്ങളുടെയും മാതാവ് ‘കദ്രൂ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധയാണ്. ഒരിക്കൽ ക്രോധിച്ച് അവൾ തന്റെ പുത്രന്മാർക്ക് ശാപം നൽകി. ആ ശാപം ഉണ്ടായ കാര്യം ഞാൻ പറയുന്നു—കേൾക്കൂ.
Verse 6
उच्चै:श्रवा: सो5श्वराजो यन्मिथ्या न कृतो मम । विनतार्थाय पणिते दासी भावाय पुत्रका:
അശ്വരാജൻ ഉച്ചൈഃശ്രവസ്സിനെക്കുറിച്ച് വിനതയുമായി പന്തയം ഉണ്ടായിരുന്നു; തോറ്റവൻ ജയിച്ചവളുടെ ദാസിയായിരിക്കണം എന്നതായിരുന്നു വ്യവസ്ഥ. പുത്രന്മാരേ! എന്റെ കല്പന ഉണ്ടായിട്ടും നിങ്ങൾ വഞ്ചനകൊണ്ട് ആ കുതിരയുടെ വാലിന്റെ നിറം മാറ്റി വിനതയുടെ വാക്കിനെ മിഥ്യയാക്കിയില്ല; അതിനാൽ ജനമേജയന്റെ യാഗത്തിൽ അഗ്നി നിങ്ങളെ ദഹിപ്പിച്ച് ഭസ്മമാക്കും—നിങ്ങൾ എല്ലാവരും മരിച്ച് പ്രേതലോകത്തിലേക്ക് പോകും.
Verse 7
जनमेजयस्य वो यज्ञे धक्ष्यत्यनिलसारथि: । तत्र पञठ्चत्वमापन्ना: प्रेतलोक॑ गमिष्यथ
ആസ്തീകൻ പറഞ്ഞു— “രാജാ ജനമേജയന്റെ യാഗത്തിൽ വായുവിനെ സാരഥിയാക്കി അഗ്നി നിങ്ങളെ ദഹിപ്പിക്കും. അവിടെയാകും നിങ്ങളുടെ അന്ത്യം; മരിച്ചിട്ട് നിങ്ങൾ പ്രേതലോകത്തിലേക്കു പോകും.”
Verse 8
तां च शप्तवतीं देव: साक्षाल्लोकपितामह: । एवमस्त्विति तद्वाक्यं प्रोवाचानुमुमोद च,कद्रूने जब इस प्रकार शाप दे दिया, तब साक्षात् लोकपितामह भगवान् ब्रह्माने 'एवमस्तु' कहकर उनके वचनका अनुमोदन किया
അവൾ ഇങ്ങനെ ശപിച്ചപ്പോൾ, സാക്ഷാൽ ലോകപിതാമഹനായ ബ്രഹ്മദേവൻ “ഏവമസ്തു” എന്നു പറഞ്ഞ് ആ വാക്കിനെ അംഗീകരിച്ച് അനുമോദിച്ചു.
Verse 9
वासुकिश्नापि तच्छुत्वा पितामहवचस्तदा । अमृते मथिते तात देवाञ्छरणमीयिवान्,तात! मेरे भाई वासुकिने भी उस समय पितामहकी बात सुनी थी। फिर अमृत- मन्थनका कार्य हो जानेपर वे देवताओंकी शरणमें गये
ആസ്തീകൻ പറഞ്ഞു— “താതാ! അന്നേ സമയം വാസുകിയും പിതാമഹന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ടിരുന്നു. പിന്നെ അമൃതം ലഭിച്ച മഥനം പൂർത്തിയായ ശേഷം അവൻ ദേവന്മാരുടെ ശരണം തേടി.”
Verse 10
सिद्धार्थाश्च सुरा: सर्वे प्राप्पामृतमनुत्तमम् । भ्रातरं मे पुरस्कृत्य पितामहमुपागमन्
ആസ്തീകൻ പറഞ്ഞു— “എല്ലാ ദേവന്മാരും തങ്ങളുടെ ലക്ഷ്യം സിദ്ധിച്ച് അത്യുത്തമമായ അമൃതം ലഭിച്ചിരുന്നു. പിന്നെ എന്റെ സഹോദരനെ മുന്നിൽ നിർത്തി അവർ പിതാമഹനായ ബ്രഹ്മാവിനെ സമീപിച്ചു.”
Verse 11
ते त॑ प्रसादयामासु: सुरा: सर्वेडब्जसम्भवम् | राज्ञा वासुकिना सार्थ शापोड्सौ न भवेदिति
അപ്പോൾ എല്ലാ ദേവന്മാരും നാഗരാജൻ വാസുകിയോടൊപ്പം ചേർന്ന് താമരജനനായ ബ്രഹ്മാവിനെ പ്രസാദിപ്പിച്ചു—മാതാവിന്റെ ആ ശാപം ഫലിക്കാതിരിക്കണമെന്ന ഒരേയൊരു ലക്ഷ്യത്തോടെ.
Verse 12
देवा ऊचु वासुकिर्नागराजो<यं दुःखितो ज्ञातिकारणात् । अभिशाप: स मातुस्तु भगवन् न भवेत् कथम्
ദേവന്മാർ പറഞ്ഞു—“ഭഗവൻ! നാഗരാജൻ വാസുകി തന്റെ ബന്ധുക്കളുടെ കാരണത്താൽ അത്യന്തം ദുഃഖിതനാണ്. ഏതു ഉപായത്താൽ അവന്റെ മാതാവിന്റെ ശാപം ഇവരിൽ പ്രാബല്യപ്പെടാതിരിക്കും?”
Verse 13
ब्रह्मोवाच जरत्कारुर्जरत्कारुं यां भार्या समवाप्स्यति । तत्र जातो द्विज:ः शापान्मोक्षयिष्यति पन्नगान्
ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു—“ജരത്കാരു മുനി ‘ജരത്കാരു’ എന്ന പേരുള്ള ഭാര്യയെ പ്രാപിക്കും. അവളുടെ ഗർഭത്തിൽ ജനിക്കുന്ന ദ്വിജപുത്രൻ നാഗങ്ങളെ മാതാവിന്റെ ശാപത്തിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിക്കും.”
Verse 14
एतच्छुत्वा तु वचनं वासुकि: पन्नगोत्तम: । प्रादान्माममरप्रख्य तव पित्रे महात्मने
ആസ്തീകൻ പറഞ്ഞു—“ബ്രഹ്മാവിന്റെ ആ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ, അമരന്മാരെപ്പോലെ ദീപ്തനായ പുത്രാ! നാഗശ്രേഷ്ഠൻ വാസുകി എന്നെ നിന്റെ മഹാത്മാവായ പിതാവിന്റെ സേവയിൽ ഏല്പിച്ചു. ഈ ദുരന്തം വരുന്നതിന് ഏറെ മുമ്പേ ഇതേ ലക്ഷ്യത്തിനായി എന്റെ വിവാഹം നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു; പിന്നെ മഹർഷിമാരുടെ അനുഗ്രഹത്താൽ എന്റെ ഗർഭത്തിൽ നിന്ന് നീ ജനിച്ചു. ഇപ്പോൾ ജനമേജയന്റെ സർപ്പയജ്ഞത്തിനായി മുൻകൂട്ടി നിർദ്ദേശിക്കപ്പെട്ട കാലം എത്തിയിരിക്കുന്നു; ആ യജ്ഞത്തിൽ നാഗങ്ങൾ നിരന്തരം അഗ്നിയിൽ ദഹിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഭയത്തിൽ നിന്ന് നീ അവരെ മോചിപ്പിക്കണം; എന്റെ സഹോദരനെയും ആ ഭയങ്കര ജ്വാലയിൽ നിന്ന് രക്ഷിക്കണം. നിന്റെ ജ്ഞാനിയായ പിതാവിന്റെ സേവയ്ക്ക് എന്നെ നൽകിയ ഉദ്ദേശം വ്യർത്ഥമാകരുത്. പറയുക, മകനേ—ഈ ദുരിതത്തിൽ നിന്ന് നാഗങ്ങളെ രക്ഷിക്കാൻ നീ ഏതാണ് യുക്തമെന്ന് കരുതുന്നത്?”
Verse 15
प्रागेवानागते काले तस्मात् त्वं मय्यजायथा: । अयं स काल: सम्प्राप्तो भयान्नस्त्रातुमहसि
ആസ്തീകൻ പറഞ്ഞു—“നിയതകാലം എത്തുന്നതിന് മുമ്പേ തന്നെ ഈ ലക്ഷ്യത്തിനായി നീ എന്റെ ഗർഭത്തിൽ ജനിച്ചു. ഇപ്പോൾ ആ കാലം വന്നിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ, ദേവസദൃശ ദീപ്തനായ പുത്രാ, ഭയത്തിൽ നിന്ന് ഞങ്ങളെ രക്ഷിക്കേണ്ടത് നിനക്കാണ്.”
Verse 16
भ्रातरं चापि मे तस्मात् त्रातुमहसि पावकात् । न मोघं तु कृतं तत् स्यथाद् यदहं तव धीमते । पित्रे दत्ता विमोक्षार्थ कथं वा पुत्र मन््यसे
“അതുകൊണ്ട് എന്റെ സഹോദരനെയും അഗ്നിയിൽ നിന്ന് രക്ഷിക്കണം. വിമോക്ഷത്തിനായി എന്നെ നിന്റെ ജ്ഞാനിയായ പിതാവിന്റെ സേവയിൽ ഏല്പിച്ച ഉദ്ദേശം വ്യർത്ഥമാകരുത്. പറയുക, മകനേ—നീ ഏതാണ് യുക്തമെന്ന് കരുതുന്നത്?”
Verse 17
सौतिर्वाच एवमुक्तस्तथेत्युक्त्वा सास्तीको मातरं तदा | अब्रवीद् दुःखसंतप्तं वासुकिं जीवयन्निव
സൗതി പറഞ്ഞു—മാതാവ് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ആസ്തീകൻ ‘തഥാസ്തു’ എന്നു പറഞ്ഞ് മാതാവിനോട്—“അമ്മേ, നിന്റെ ആജ്ഞപോലെ തന്നെയാകും ഞാൻ ചെയ്യുക” എന്നു പറഞ്ഞു. പിന്നെ ദുഃഖത്തിൽ തപ്തനായ വാസുകിക്ക് ജീവദാനം ചെയ്യുന്നവനെന്നപോലെ അവനോട് പറഞ്ഞു—
Verse 18
अहं त्वां मोक्षयिष्यामि वासुके पन्नगोत्तम । तस्माच्छापान्महास तत्त्व सत्यमेतद् ब्रवीमि ते,“महान् शक्तिशाली नागराज वासुके! मैं आपको माताके उस शापसे छुड़ा दूँगा। यह आपसे सत्य कहता हूँ
“പന്നഗോത്തമനായ വാസുകേ! ആ ശാപത്തിൽ നിന്ന് നിന്നെ ഞാൻ മോചിപ്പിക്കും. മഹാസത്ത്വമേ! ഇത് ഞാൻ നിന്നോട് സത്യമായി പറയുന്നു.”
Verse 19
भव स्वस्थमना नाग न हि ते विद्यते भयम् । प्रयतिष्ये तथा राजन् यथा श्रेयो भविष्यति,“नागप्रवर! आप निश्चिन्त रहें। आपके लिये कोई भय नहीं है। राजन! जैसे भी आपका कल्याण होगा, मैं वैसा प्रयत्न करूँगा
“ഹേ നാഗശ്രേഷ്ഠാ! മനസ്സു ശാന്തമാക്കുക; നിനക്കു ഭയം ഇല്ല. രാജാവേ! നിന്റെ ശ്രേയസ്സാകുന്ന വിധം ഞാൻ പരിശ്രമിക്കും.”
Verse 20
न मे वागनृतं प्राह स्वैरेष्वपि कुतोडन्यथा । त॑ वै नृपवरं गत्वा दीक्षितं जनमेजयम्
“എന്റെ വാക്ക് ഒരിക്കലും—പരിഹാസത്തിലും പോലും—അസത്യം പറഞ്ഞിട്ടില്ല; പിന്നെ അപകടസമയത്ത് എങ്ങനെ വേറെയായി പറയും? അതുകൊണ്ട് സർപ്പയാഗത്തിനായി ദീക്ഷിതനായ നൃപശ്രേഷ്ഠൻ ജനമേജയന്റെ അടുക്കൽ ഞാൻ പോകും.”
Verse 21
वाम्भि्मड्नलयुक्ताभिस्तोषयिष्येडद्य मातुल । यथा स यज्ञो नृपतेर्निवर्तिष्यति सत्तम
“മാതുലാ! സത്തമാ! ഇന്ന് ഞാൻ മംഗളയുക്തമായ, നന്നായി തെരഞ്ഞെടുത്ത വാക്കുകളാൽ രാജാവിനെ സന്തോഷിപ്പിക്കും; അങ്ങനെ നൃപന്റെ ആ യാഗം നിവർത്തിക്കും.”
Verse 22
स सम्भावय नागेन्द्र मयि सर्व महामते । न ते मयि मनो जातु मिथ्या भवितुमहति
ആസ്തീകൻ പറഞ്ഞു—ഹേ നാഗേന്ദ്രാ, ഹേ മഹാമതേ! എന്നിൽ പൂർണ്ണവിശ്വാസം വെക്കുക. ആവശ്യമായതെല്ലാം നിർവഹിക്കാൻ എനിക്ക് കഴിവുണ്ട്; എന്നോടുള്ള നിങ്ങളുടെ ഹൃദയത്തിലെ പ്രത്യാശയും വിശ്വാസവും ഒരിക്കലും വ്യർത്ഥമാകുകയില്ല.
Verse 23
वायुकिरुवाच आस्तीक परिधघूर्णामि हृदयं मे विदीर्यते । दिशो न प्रतिजानामि ब्रह्म॒ृदण्डनिपीडित:
വാസുകി പറഞ്ഞു—ആസ്തീകാ! മാതാവിന്റെ ശാപമായ ബ്രാഹ്മദണ്ഡം എന്നെ ഞെരുക്കുന്നതിനാൽ ഞാൻ ചുറ്റി കറങ്ങുന്നു; എന്റെ ഹൃദയം പിളരുന്നതുപോലെ തോന്നുന്നു; ദിക്കുകൾ പോലും തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയുന്നില്ല.
Verse 24
आस्तीक उवाच न संतापस्त्वया कार्य: कथंचित् पन्नगोत्तम | प्रदीप्ताग्ने: समुत्पन्नं नाशयिष्यामि ते भयम्
ആസ്തീകൻ പറഞ്ഞു—ഹേ പന്നഗോത്തമാ! നീ ഒരുവിധത്തിലും വിഷമിക്കേണ്ട. ഈ സർപ്പയാഗത്തിലെ ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയിൽ നിന്നുയർന്ന നിന്റെ ഭയം ഞാൻ അകറ്റും.
Verse 25
ब्रह्मदण्डं महाघोरं कालाग्निसमतेजसम् । नाशयिष्यामि मात्र त्वं भयं कार्षी: कथंचन,कालाग्निके समान दाहक और अत्यन्त भयंकर शापका यहाँ मैं अवश्य नाश कर डालूँगा। अत: आप उससे किसी तरह भय न करें
ആസ്തീകൻ പറഞ്ഞു—കാലാഗ്നിയെപ്പോലെ ദഹിപ്പിക്കുന്ന തേജസ്സുള്ള, അത്യന്തം ഭീകരമായ ആ ബ്രാഹ്മദണ്ഡരൂപ ശാപം ഞാൻ തീർച്ചയായും നശിപ്പിക്കും; അതിനാൽ നീ ഒരുവിധത്തിലും ഭയപ്പെടേണ്ട.
Verse 26
सौतिरुवाच ततः स वासुकेरघोरमपनीय मनोज्वरम् । आधाय चात्मनोड्रेषु जगाम त्वरितो भूशम्
സൗതി പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ അവൻ വാസുകിയുടെ ഭീകരമായ മനോജ്വരം അകറ്റി, ആ ഭാരമൊക്കെയും താനേ ഏറ്റെടുത്തു; വാസുകിയെയും മറ്റു നാഗങ്ങളെയും പ്രാണാപത്തിൽ നിന്ന് രക്ഷിക്കാനായി അവൻ അതിവേഗം രാജാവ് ജനമേജയന്റെ സർപ്പയാഗത്തിലേക്ക് പോയി.
Verse 27
जनमेजयस्य त॑ यज्ञ सर्वे: समुदितं गुणै: । मोक्षाय भुजगेन्द्राणामास्तीको द्विजसत्तम:
ഭുജഗേന്ദ്രന്മാരുടെ മോക്ഷത്തിനായി ദ്വിജശ്രേഷ്ഠനായ ആസ്തീകൻ, സർവ്വോത്തമഗുണങ്ങളാൽ സമ്പന്നമായ രാജാവ് ജനമേജയന്റെ യാഗത്തിലേക്ക് പോയി.
Verse 28
स गत्वापश्यदास्तीको यज्ञायतनमुत्तमम् | वृतं सदस्यैर्बहुभि: सूर्यवल्निसमप्रभै:,वहाँ पहुँचकर आस्तीकने परम उत्तम यज्ञमण्डप देखा, जो सूर्य और अग्निके समान तेजस्वी अनेक सदस्योंसे भरा हुआ था
അവിടെ ചെന്ന ആസ്തീകൻ പരമോത്തമമായ യാഗമണ്ഡപം കണ്ടു; സൂര്യനും അഗ്നിയും പോലെ ദീപ്തിയുള്ള അനേകം സഭ്യന്മാർ അതിനെ ചുറ്റിനിന്നിരുന്നു.
Verse 29
स तत्र वारितो द्वा:स्थै: प्रविशन् द्विजसत्तम: । अभितुष्टाव त॑ यज्ञ प्रवेशार्थी परंतप:
ദ്വിജശ്രേഷ്ഠനായ ആസ്തീകൻ യാഗമണ്ഡപത്തിൽ പ്രവേശിക്കുവാൻ ഒരുങ്ങുമ്പോൾ ദ്വാരപാലകർ അവനെ തടഞ്ഞു. അപ്പോൾ പ്രവേശനാഭിലാഷത്തോടെ, കാമക്രോധാദി അന്തർശത്രുക്കളെ ദഹിപ്പിക്കുന്ന ആസ്തീകൻ ആ യാഗത്തെ സ്തുതിക്കാൻ തുടങ്ങി.
Verse 30
स प्राप्य यज्ञायतनं वरिष्ठ द्विजोत्तम: पुण्यकृतां वरिष्ठ: । तुष्टाव राजानमनन्तकीर्ति- मृत्विक्सदस्यांश्व तथैव चाग्निम्
ആ ശ്രേഷ്ഠമായ യാഗായതനത്തിന് സമീപം എത്തിയ പുണ്യകൃത്യങ്ങളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ദ്വിജോത്തമൻ ആസ്തീകൻ, അനന്തകീർത്തിയാൽ പ്രശോഭിക്കുന്ന യജമാനൻ രാജാവ് ജനമേജയനെയും, ഋത്വിക്കുകളെയും, സഭാസദസ്സുകളെയും, അഗ്നിദേവനെയും സ്തുതിക്കാൻ തുടങ്ങി.
Verse 53
इस प्रकार श्रीमह्या भारत आदिपर्वके अन्तर्गत आस्तीकपर्वमें सर्पसत्रके विषयमें वायुकिवचनसम्बन्धी तिरपनवाँ अध्याय पूरा हुआ
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ആദിപർവാന്തർഗതമായ ആസ്തീകപർവത്തിൽ, സർപ്പസത്രവിഷയകവും വായുകിവചനബന്ധിതവുമായ അമ്പത്തിമൂന്നാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Verse 54
इति श्रीमहा भारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि सर्पसत्रे आस्तीकागमने चतुष्पञ्चाशत्तमो<ध्याय:
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ആദിപർവത്തിലെ ആസ്തീകപർവത്തിൽ സർപ്പസത്രവും ആസ്തീകാഗമനവും വർണ്ണിക്കുന്ന അമ്പത്തിനാലാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Frequently Asked Questions
The chapter frames a governance dilemma of epistemic responsibility: the king seeks a complete, authoritative account of a catastrophic kin-conflict, requiring that knowledge be sourced through legitimate witnesses and transmitted without distortion.
Public understanding of complex ethical history depends on disciplined institutions—ritual propriety, respect for learning, and lineage-based instruction—so that collective memory can guide future conduct.
No explicit phalaśruti is stated here; the meta-commentary functions structurally by establishing narrative authority (Vyāsa → Vaiśaṃpāyana) and the ritual-court setting that legitimizes the ensuing account.