Adhyaya 125
Adhyāya 125: Raṅga-pradarśana — Arjuna’s Entry and Astric Demonstration (रङ्गप्रदर्शनम्)
Upa-parva: Āstīka-parva (contextual segment: Martial Exhibition at the Kuru arena)
Vaiśaṃpāyana describes a polarized assembly whose affection divides between the Kuru prince and Bhīma, producing loud, ocean-like tumult. Observing the risk of disorder, Bhāradvāja’s son Aśvatthāman restrains the two champions, preventing a confrontation born of arena-provocation. Drona then enters the arena, silences the instruments, and directs attention to Arjuna (Phalguna), praised as foremost among weapon-knowers and likened to divine prowess. Arjuna appears with auspicious rites completed, equipped with bow, full quiver, and golden armor, prompting renewed acclaim; Kuntī’s emotional response is noted. Dhṛtarāṣṭra asks Vidura about the uproar; Vidura identifies Arjuna and explains the cause. The chapter proceeds to a technical display of astras: elemental emissions (fire, water, wind, rain-clouds), entry into the earth, creation of mountains, and disappearance through an antardhāna weapon, alongside rapid transformations of position and scale. Precision archery follows—multiple arrows released with single-shot continuity, and repeated hits on moving targets—culminating in a comprehensive exhibition across sword, bow, and mace. As the crowd quiets, a new thunder-like sound arises at the gate; spectators turn, and Drona is seen encircled by the five Pāṇḍavas, while Aśvatthāman restrains the armed, rising Duryodhana, containing the next surge of confrontation.
Chapter Arc: उत्तरफाल्गुनी के शुभ मुहूर्त में, वन-आश्रम के भीतर ब्राह्मण-भोज और स्वस्तिवाचन की हलचल के बीच, नियति चुपचाप पाण्डु के द्वार पर आ खड़ी होती है—कुन्ती क्षणभर के लिए असावधान होती है। → फल-पुष्पों से लदे पलाश, तिलक, आम, चम्पक, पारिभद्रक आदि वृक्षों से भरे वन का सौंदर्य एक ओर है, और दूसरी ओर शाप-बंधित पाण्डु का भीतर-भीतर बढ़ता आकर्षण। धर्मात्मा राजा अपनी पत्नी माद्री के साथ संगम करता है—पर ‘कालधर्म’ (नियत-नियम) के विरुद्ध उठाया गया यह कदम शाप को जाग्रत कर देता है। → शाप का फल तत्क्षण उतरता है: पाण्डु का प्राणान्त। शोक-विह्वल माद्री कुन्ती से विनती करती है कि वह अकेली लौटे और बालकों को संभाले; फिर वह अपने पति की चिता पर आरूढ़ होकर सतीत्व का व्रत चुनती है—चिताग्नि में प्रवेश ही अध्याय का दहकता शिखर है। → तपस्वी ऋषि कुन्ती और माद्री को (और विशेषतः कुन्ती को) धैर्य बँधाते हैं—‘बालपुत्रा’ कुन्ती को जीवित रहकर पुत्रों की रक्षा करनी है। पुरोहित प्रेतकर्म में पारंगत होकर तिल, घृत, दधि, तण्डुल, उदकुम्भ आदि से विधिवत अन्त्येष्टि-क्रियाएँ आरम्भ कराता है। → पाण्डु-माद्री के दाह-संस्कार के बाद अब प्रश्न शेष है—वन में जन्मे ये बालक किसके संरक्षण में, किस मार्ग से, और किस अधिकार के साथ हस्तिनापुर की राजनीति में लौटेंगे?
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके २३ श्लोक मिलाकर कुल ५५ श्लोक हैं) है ० बक। ] अतिफऑशाड< चतुर्विशर्त्याधकशततमो< ध्याय: राजा पाण्डुकी मृत्यु और माद्रीका उनके साथ चितारोहण वैशम्पायन उवाच दर्शनीयांस्तत: पुत्रान् पाण्डु: पज्च महावने । तान् पश्यन् पर्वते रम्ये स्वबाहुबलमाश्रित:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ജനമേജയാ! തുടർന്ന് ആ മഹാവനത്തിൽ മനോഹരമായ പർവതശിഖരത്തിൽ പാണ്ഡു തന്റെ അഞ്ചു സുന്ദരപുത്രന്മാരെ കണ്ടു. അവരെ നോക്കി, സ്വന്തം ഭുജബലത്തെ ആശ്രയിച്ച് സന്തോഷത്തോടെ അവിടെ വസിച്ചു.
Verse 2
(पूर्णे चतुर्दशे वर्षे फाल्गुनस्य च धीमत: । तदा उत्तरफन्गुन्यां प्रवृत्ते स्वस्तिवाचने ।।
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ബുദ്ധിമാനായ ഫാൽഗുനൻ (അർജുനൻ) പതിനാലാം വർഷം പൂർത്തിയായപ്പോൾ, ഉത്തരഫാൽഗുനി നക്ഷത്രത്തിൽ സ്വസ്തിവാചനം ആരംഭിച്ചു. അപ്പോൾ കുന്തി രാജാവിനെ കാക്കേണ്ട കടമ മറന്ന് ബ്രാഹ്മണഭോജനത്തിൽ തിരക്കിലായി; പുരോഹിതനോടൊപ്പം താനേ ബ്രാഹ്മണരെ പരിചരിച്ചു. അതേ സമയത്ത് കാമമോഹിതനായ പാണ്ഡു മാദ്രിയെ വിളിച്ചു കൂട്ടി. വസന്തത്തിന്റെ മധുമാസത്തിൽ പുഷ്പസമൃദ്ധമായ വനമൊക്കെയും ജീവജാലങ്ങളെ മോഹിപ്പിക്കുമ്പോൾ, രാജാവ് ഭാര്യയോടൊപ്പം വനത്തിൽ വിഹരിച്ചു.
Verse 3
पलाशैस्तिलकैश्षूतैश्वम्पकैः पारिभद्रकै: । अन्यैश्न बहुभिव॑क्षे: फलपुष्पसमृद्धिभि:
പലാശം, തിലകം, മാവ്, ചമ്പകം, പാരിഭദ്രകം എന്നിവയും മറ്റു പല വൃക്ഷങ്ങളും ഫലപുഷ്പസമൃദ്ധിയോടെ നിറഞ്ഞു, ആ വനത്തിന്റെ ശോഭ വർധിപ്പിച്ചു.
Verse 4
जलस्थानैश्व विविधै: पप्मिनीभिश्न शोभितम् | पाण्डोर्वनं तत् सम्प्रेक्ष्य प्रजज्ञे हूदि मन्मथ:
വിവിധ ജലാശയങ്ങളും താമര നിറഞ്ഞ കുളങ്ങളും കൊണ്ട് ശോഭിച്ച ആ വനത്തെ കണ്ടപ്പോൾ പാണ്ഡുവിന്റെ ഹൃദയത്തിൽ മന്മഥൻ (കാമം) ഉണർന്നു.
Verse 5
प्रहृष्मनसं तत्र विचरन्तं यथामरम् । त॑ माद्रयनुजगामैका वसनं बिभ्रती शुभम्,वे मनमें हर्षोल्लास भरकर देवताकी भाँति वहाँ विचर रहे थे। उस समय माद्री सुन्दर वस्त्र पहने अकेली उनके पीछे-पीछे जा रही थी
അവിടെ അദ്ദേഹം ആനന്ദോന്മേഷം നിറഞ്ഞ മനസ്സോടെ ദേവനെപ്പോലെ വിഹരിച്ചു. അപ്പോൾ ശുഭവസ്ത്രം ധരിച്ച മാദ്രി ഒറ്റയ്ക്കായി അദ്ദേഹത്തെ പിന്തുടർന്നു നടന്നു.
Verse 6
समीक्षमाण: स तु तां वयःस्थां तनुवाससम् | तस्य काम: प्रववृथे गहने5ग्निरिवोद्गत:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—സൂക്ഷ്മവസ്ത്രം ധരിച്ച യുവതിയെ നോക്കിയതുമാത്രത്തിൽ പാണ്ഡുവിന്റെ ഹൃദയത്തിൽ കാമാഗ്നി ജ്വലിച്ചു; ഘനവനത്തിൽ പെട്ടെന്ന് ഉയരുന്ന ദാവാഗ്നിപോലെ।
Verse 7
रहस्येकां तु तां दृष्टवा राजा राजीवलोचनाम् । न शशाक नियमन्तुं तं कामं कामवशीकृत:,एकान्त प्रदेशमें कमलनयनी माद्रीको अकेली देखकर राजा कामका वेग रोक न सके, वे पूर्णतः: कामदेवके अधीन हो गये थे
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഏകാന്തസ്ഥാനത്ത് പത്മനയനിയായ മാദ്രിയെ ഒറ്റയ്ക്ക് കണ്ട രാജാവ് കാമവശനായി; ആ കാമവേഗം നിയന്ത്രിക്കാൻ അവനാൽ കഴിഞ്ഞില്ല।
Verse 8
तत एनां बलादू राजा निजग्राह रहो गताम् । वार्यमाणस्तया देव्या विस्फुरन्त्या यथाबलम्
അപ്പോൾ ഏകാന്തത്തിൽ ഉണ്ടായിരുന്ന മാദ്രിയെ രാജാവ് ബലമായി പിടിച്ചു. ദേവി മാദ്രി യഥാശക്തി വിറച്ചുതുള്ളി വിടുതൽ നേടാൻ ശ്രമിച്ചുകൊണ്ട്, അവനെ വീണ്ടും വീണ്ടും തടഞ്ഞു പ്രതിഷേധിച്ചു।
Verse 9
स तु कामपरीतात्मा तं शापं नान्वबुध्यत । माद्रीं मैथुनधर्मेण सो5न्वगच्छद् बलादिव
എന്നാൽ കാമത്തിൽ മൂടപ്പെട്ട മനസ്സുള്ള രാജാവ് ആ ശാപത്തെ മനസ്സിലാക്കിയില്ല. ഏതോ ബലത്താൽ തള്ളപ്പെടുന്നവനെപ്പോലെ, മാദ്രിയെ മൈഥുനധർമ്മത്തിന്റെ ഉദ്ദേശത്തോടെ സമീപിച്ചു।
Verse 10
जीवितान्ताय कौरव्य मन्मथस्य वशं गत: । शापजं भयमुत्सृज्य विधिना सम्प्रचोदित:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ കൗരവ്യ! അവൻ മന്മഥന്റെ വശത്തിലായി. ശാപജന്യമായ ഭയം ഉപേക്ഷിച്ച്, വിധിയുടെ പ്രേരണയാൽ മുന്നോട്ട് നീങ്ങി, തന്റെ ജീവാന്ത്യത്തിലേക്കു നയിക്കുന്ന പ്രവൃത്തി ചെയ്തു।
Verse 11
तस्य कामात्मनो बुद्धि: साक्षात् कालेन मोहिता । सम्प्रमथ्येन्द्रियग्रामं प्रणष्टा सह चेतसा
കാമവശനായ അവന്റെ ബുദ്ധി സാക്ഷാൽ കാലം (വിധി) കൊണ്ടു മോഹിതമായി. ഇന്ദ്രിയസമൂഹത്തെ ശക്തിയായി കലക്കി മഥിച്ച ശേഷം, ആ ബുദ്ധി ചൈതന്യത്തോടും വിവേചനശക്തിയോടും കൂടി നശിച്ചു.
Verse 12
स तया सह संगम्य भार्यया कुरुनन्दन: । पाण्डु: परमधर्मात्मा युयुजे कालधर्मणा,कुरुकुलको आनन्दित करनेवाले परम धर्मात्मा महाराज पाण्डु इस प्रकार अपनी धर्मपत्नी माद्रीसे समागम करके कालके गालमें पड़ गये
കുരുവംശത്തെ ആനന്ദിപ്പിക്കുന്ന പരമധർമ്മാത്മാവായ പാണ്ഡു, ഭാര്യയോടു സംഗമിച്ച ശേഷം, കാലധർമ്മത്തിന്റെ നിയമപ്രകാരം മരണത്തോടു ചേർന്നു.
Verse 13
ततो माद्री समालिड्र्य राजानं गतचेतसम् । मुमोच दुःखजं शब्दं पुन: पुनरतीव हि,तब माद्री राजाके शवसे लिपटकर बार-बार अत्यन्त दुःखभरी वाणीमें विलाप करने लगी
അപ്പോൾ മാദ്രി, ചൈതന്യം വിട്ട രാജാവിനെ ആലിംഗനം ചെയ്ത്, വീണ്ടും വീണ്ടും അത്യന്തം ദുഃഖത്തിൽ നിന്നുയർന്ന കരുണാരവം മുഴക്കി വിലപിച്ചു.
Verse 14
सह पुत्रैस्तत: कुन्ती माद्रीपुत्रो च पाण्डवौ । आज म्मु: सहितास्तत्र यत्र राजा तथागत:
പിന്നീട് പുത്രന്മാരോടുകൂടി കുന്തിയും, മാദ്രിയുടെ രണ്ടുപാണ്ഡവപുത്രന്മാരും, എല്ലാവരും ഒരുമിച്ച് രാജാവ് പാണ്ഡു നിശ്ചേഷ്ടനായി കിടന്നിരുന്ന സ്ഥലത്തെത്തി.
Verse 15
ततो माद्रयत्रवीद् राजन्नार्ता कुन्तीमिदं वच: । एकैव त्वमिहागच्छ तिष्ठन्त्वत्रैव दारका:,जनमेजय! यह देख शोकातुर माद्रीने कुन्तीसे कहा--“बहिन! आप अकेली ही यहाँ आयें। बच्चोंको वहीं रहने दें”
അപ്പോൾ, ഹേ രാജാവേ, ദുഃഖത്തിൽ ആർത്തയായ മാദ്രി കുന്തിയോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു—“സഹോദരീ, നീ ഒരുത്തിയേ ഇവിടെ വരിക; കുട്ടികൾ ഇവിടെ തന്നെയിരിക്കട്ടെ.”
Verse 16
तच्छुत्वा वचन तस्यास्तत्रैवाधाय दारकान् । हताहमिति विक्रुश्य सहसैवाजगाम सा
അവളുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട കുന്തി അവിടെത്തന്നെ കുട്ടികളെ നിർത്തി, “അയ്യോ! ഞാൻ നശിച്ചു!” എന്ന് ദുഃഖാർത്തമായി നിലവിളിച്ചുകൊണ്ട് ഉടൻ മാദ്രിയുടെ അടുക്കൽ ഓടിച്ചെന്നു.
Verse 17
दृष्टवा पाण्डुं च माद्रीं च शयानौ धरणीतले । कुन्ती शोकपरीताज़्ी विललाप सुदु:ःखिता
അവിടെ എത്തി പാണ്ഡുവിനെയും മാദ്രിയെയും ഭൂമിയിൽ കിടക്കുന്നതായി അവൾ കണ്ടു. അത് കണ്ട കുന്തി ശോകത്തിൽ മുഴുകി അത്യന്തം ദുഃഖത്തോടെ വിലപിച്ചു.
Verse 18
रक्ष्यमाणो मया नित्यं वीर: सततमात्मवान् । कथं त्वामत्यतिक्रान्त: शापं जानन् वनौकस:
മാദ്രീ! ഞാൻ നിത്യവും ആ വീരനും ആത്മസംയമമുള്ള രാജാവിനെയും കാത്തുവന്നതാണ്; എന്നിട്ടും വനവാസിയായ ഋഷിയുടെ ശാപം അറിഞ്ഞിട്ടും അദ്ദേഹം എങ്ങനെ നിയന്ത്രണം ലംഘിച്ച് നിന്നോടു ബലാൽസംഗമം ചെയ്തു?
Verse 19
ननु नाम त्वया माद्रि रक्षितव्यो नराधिप: । सा कथ॑ं लोभितवती विजने त्वं नराधिपम्,'माद्री! तुम्हें तो महाराजकी रक्षा करनी चाहिये थी। तुमने एकान्तमें उन्हें लुभाया क्यों?
മാദ്രീ! നിനക്ക് രാജാവിനെ സംരക്ഷിക്കേണ്ടതായിരുന്നു; പിന്നെ ഏകാന്തത്തിൽ നീ എന്തിന് അദ്ദേഹത്തെ പ്രലോഭിപ്പിച്ചു?
Verse 20
कथं दीनस्य सततं त्वामासाद्य रहोगताम् | त॑ विचिन्तयत:ः शापं प्रहर्ष. समजायत
അദ്ദേഹം ആ ശാപത്തെക്കുറിച്ച് ചിന്തിച്ച് എപ്പോഴും ദീനനും നിരാശനും ആയിരുന്നു; അങ്ങനെ ഇരിക്കെ ഏകാന്തത്തിൽ നിന്നെ കണ്ടപ്പോൾ അദ്ദേഹത്തിന്റെ മനസ്സിൽ കാമജന്യമായ ആനന്ദം എങ്ങനെ ഉദിച്ചു?
Verse 21
धन्या त्वमसि बाह्नलीकि मत्तो भाग्यतरा तथा | दृष्टवत्यसि यद् वक्त्रं प्रह्ृष्टस्य महीपते:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഓ ബാഹ്നലീക രാജകുമാരീ! നീ ധന്യയാണ്; എന്നേക്കാൾ പോലും ഭാഗ്യവതിയാണ്. ആനന്ദത്തിൽ ദീപ്തമായ മഹാരാജാവിന്റെ മുഖചന്ദ്രനെ നീ ദർശിച്ചിരിക്കുന്നു.
Verse 22
माद्रयुवाच विलपन्त्या मया देवि वार्यमाणेन चासकृत् । आत्मा न वारितो<नेन सत्यं दिष्टं चिकीर्षणा
മാദ്രി പറഞ്ഞു—ദേവീ മഹാരാണീ! ഞാൻ കരഞ്ഞും വിലപിച്ചും പലവട്ടം മഹാരാജാവിനെ തടയാൻ ശ്രമിച്ചു; എന്നാൽ അദ്ദേഹം സ്വയം നിയന്ത്രിക്കാനായില്ല. മോഹവശാൽ ശാപജന്യമായ, വിധിലിഖിത ദുര്ഭാഗ്യം സത്യപ്പെടുത്താൻ അദ്ദേഹം ഉദ്ദേശിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നി.
Verse 23
वैशम्पायन उवाच (तस्यास्तद् वचन श्रुत्वा कुन्ती शोकाग्नितापिता । पपात सहसा भूमौ छिन्नमूल इव द्रुम: ।।
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—മാദ്രിയുടെ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ ശോകാഗ്നിയിൽ ദഹിച്ച കുന്തി വേരറുത്ത വൃക്ഷംപോലെ പെട്ടെന്ന് ഭൂമിയിൽ വീണു. മൂർച്ചയിൽ ആകപ്പെട്ട് അവൾ നിശ്ചലമായി കിടന്നു; ഇളകാനും കഴിഞ്ഞില്ല. മാദ്രി അവളെ എഴുന്നേൽപ്പിച്ച് “വാ, വാ” എന്നു പറഞ്ഞ് കുരുരാജൻ പാണ്ഡുവിനെ കാണിച്ചു. കുന്തി എഴുന്നേറ്റ് വീണ്ടും രാജാവിന്റെ പാദങ്ങളിൽ വീണു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുഖത്ത് മന്ദഹാസം; ഇപ്പോൾതന്നെ എന്തോ പറയാനിരിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നി. അപ്പോൾ മോഹവശാൽ കുന്തി അദ്ദേഹത്തെ ചേർത്തുപിടിച്ച്, വ്യാകുലേന്ദ്രിയയായി കരുണമായി വിലപിച്ചു. മാദ്രിയും രാജാവിനെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് വിലപിച്ചു.
Verse 24
अन्विष्यामीह भर्तारिमहं प्रेतवशं गतम् | उत्तिष्ठ त्वं विसृज्यैनमिमान् पालय दारकान्
കുന്തി പറഞ്ഞു—മരണത്തിന്റെ അധീനതയിൽ പോയ എന്റെ ഭർത്താവിനെ ഞാൻ ഇവിടെ തന്നേ അനുഗമിക്കും. നീ എഴുന്നേറ്റ്, അദ്ദേഹത്തെ വിട്ട്, ഈ കുട്ടികളെ പരിപാലിക്കൂ. പുത്രന്മാരെ ലഭിച്ചതോടെ എന്റെ ലൗകിക ലക്ഷ്യം പൂർത്തിയായി; ഇനി ഭർത്താവിനൊപ്പം ചിതയിൽ പ്രവേശിച്ച് വീരപത്നിയുടെ പദം ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.
Verse 25
माद्रयुवाच अहमेवानुयास्यामि भर्तारमपलायिनम् । न हि तृप्तास्मि कामानां ज्येष्ठा मामनुमन्यताम्
മാദ്രി പറഞ്ഞു—പോരാട്ടഭൂമിയിൽ ഒരിക്കലും പിൻമാറാത്ത എന്റെ ഭർത്താവിനെ ഞാൻ തന്നേ അനുഗമിക്കും. അദ്ദേഹത്തോടുള്ള കാമസുഖങ്ങളിൽ ഞാൻ തൃപ്തയായിട്ടില്ല. നിങ്ങൾ ജ്യേഷ്ഠയാണ്; അതിനാൽ എനിക്ക് അനുമതി നൽകുക.
Verse 26
मां चाभिगम्य क्षीणो5यं कामाद् भरतसत्तम: । तमुच्छिन्द्यामस्य कामं कथं नु यमसादने
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—“എന്നെ സമീപിച്ച് എന്നോടു സംഗമിച്ച ഈ ഭരതശ്രേഷ്ഠൻ കാമത്താൽ ക്ഷീണിച്ച് നശിച്ചു. എന്നാൽ യമസദനത്തിൽ അവന്റെ ആ കാമതൃഷ്ണയെ ഞാൻ എങ്ങനെ ഛേദിച്ച് അവസാനിപ്പിക്കും?”
Verse 27
न चाप्यहं वर्तयन्ती निर्विशेषं सुनेषु ते । वृत्तिमार्ये चरिष्यामि स्पृशेदेनस्तथा च माम्,आये! मैं आपके पुत्रोंके साथ अपने सगे पुत्रोंकी भाँति बर्ताव नहीं कर सकूँगी। उस दशामें मुझे पाप लगेगा
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—“ആര്യേ! നിന്റെ പുത്രന്മാരുടെ ഇടയിൽ ജീവിച്ചാലും, എന്റെ സ്വന്തം പുത്രന്മാരോടുള്ളതുപോലെ സമദൃഷ്ടിയുള്ള സ്നേഹം അവരോടു പുലർത്താൻ എനിക്കാവില്ല. അങ്ങനെ ബലമായി ആചരണം ചെയ്യാൻ ശ്രമിച്ചാൽ എനിക്കു പാപദോഷം സ്പർശിക്കും.”
Verse 28
तस्मान्मे सुतयो: कुन्ति वर्तितव्यं स्वपुत्रवत् मां च कामयमानो<यं राजा प्रेतवशं गत:
അതുകൊണ്ട്, ഓ കുന്തീ, എന്റെ പുത്രന്മാരെയും നിന്റെ സ്വന്തം പുത്രന്മാരെപ്പോലെ തന്നെ പരിചരിച്ച് വളർത്തണം. ഈ രാജാവ് എന്നെ മാത്രം ആഗ്രഹിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ മരണാധീനനായി പോയി; അതിനാൽ നീ ജീവിച്ച് എന്റെ പുത്രന്മാരുടെയും യോഗക്ഷേമം നിന്റെ പുത്രന്മാരെപ്പോലെ തന്നെ നിർവ്വഹിക്കണം.
Verse 29
वैशम्पायन उवाच (ऋषयस्तान् समाश्चास्य पाण्डवान् सत्यविक्रमान् | ऊचुः कुन्तीं च माद्रीं च समाश्वास्य तपस्विन: ।।
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—തപസ്വികളായ ഋഷിമാർ സത്യപരാക്രമികളായ പാണ്ഡവരെ ആശ്വസിപ്പിക്കുകയും, കുന്തിയെയും മാദ്രിയെയും ആശ്വസിപ്പിച്ച് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: “സുഭഗകളേ! നിങ്ങളുടെ പുത്രന്മാർ ഇനിയും ബാലരാണ്; അതിനാൽ യാതൊരു വിധത്തിലും ദേഹത്യാഗം ചെയ്യരുത്. ശത്രുദമകരായ ഈ പാണ്ഡവരെ ഞങ്ങൾ കുരുരാജ്യത്തിലേക്ക് എത്തിക്കും. അധർമ്മത്തിൽ നിന്നുണ്ടായ ധനത്തോടു ധൃതരാഷ്ട്രൻ അത്യന്തം ലോഭിയാണ്; അതിനാൽ പാണ്ഡവരോടു യഥാവിധി പെരുമാറുക അവനിൽ നിന്ന് ഒരിക്കലും ഉണ്ടാകില്ല. കുന്തിക്ക് വൃഷ്ണിവംശീയരും കുന്തിഭോജ രാജാവും രക്ഷകരാണ്; മാദ്രിക്ക് ശക്തന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ മഹാരഥൻ ശല്യൻ സഹോദരനാണ്. ഭർത്താവിനൊപ്പം മരണം സ്വീകരിക്കുന്നത് മഹാഫലദായകമെന്നു പറയുന്നു—അതിൽ സംശയമില്ല; എങ്കിലും നിങ്ങളിരുവര്ക്കും അത് അത്യന്തം ദുഷ്കരമാണെന്ന് ശ്രേഷ്ഠ ദ്വിജന്മാർ പറയുന്നു. ഭർത്താവ് മരിച്ച ശേഷം സാദ്ധ്വിയായ സ്ത്രീ ബ്രഹ്മചര്യവ്രതത്തിൽ സ്ഥിരമായി, യമ-നിയമങ്ങളാൽ, മനോ-വാക്-കായികമായ ശുഭാചാരങ്ങളാൽ ക്ഷീണിച്ച്; കൃച്ഛ്ര, ചാന്ദ്രായണാദി വ്രത-ഉപവാസ-നിയമങ്ങൾ അനുഷ്ഠിച്ച്; ഭൂമിയിൽ ശയിച്ച്; ക്ഷാരവും ലവണവും വെടിഞ്ഞ്; ഒരിക്കൽ മാത്രം ഭക്ഷിച്ച്—എങ്ങനെയായാലും ദേഹം ‘ശോഷിപ്പിക്കാൻ’ തത്പരയാകുന്നു, വിഷയവാസനകൾ നശിക്കേണ്ടതിന്. എന്നാൽ വിഷയസുഖങ്ങളാൽ ചൈതന്യം ഹതമായി ദേഹപോഷണത്തിൽ മാത്രം ലീനയായ സ്ത്രീ ഈ മനുഷ്യദേഹം വ്യർത്ഥമായി ചെലവഴിച്ച് നിശ്ചയമായും മഹാനരകത്തെ പ്രാപിക്കുന്നു. അതിനാൽ വിഷയകാമനകൾ നശിക്കേണ്ടതിന് ദേഹം സംയമത്തോടെ ‘ശോഷിക്കണം’. ഇങ്ങനെ ഭർത്താവിനെ നിരന്തരം ചിന്തിക്കുന്ന ശുഭസ്ത്രീ ഭർത്താവിനെയും ഉയർത്തുന്നു; തനെയും, ഭർത്താവിനെയും, പുത്രനെയും കൂടി രക്ഷിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട് നിങ്ങളിരുവര്ക്കും ജീവിച്ചിരിക്കുക തന്നെയാണ് യുക്തം.”
Verse 30
दारकेष्वप्रमत्ता च भवेथाशक्ष हिता मम । अतोजन्यन्न प्रपश्यामि संदेष्टव्यं हि किंचन
“കുട്ടികളുടെ കാര്യത്തിൽ ജാഗ്രത പുലർത്തുക; അവരുടെ ക്ഷേമം ആഗ്രഹിച്ച് ശ്രദ്ധയോടെ വളർത്തി സംരക്ഷിക്കുക. ഇതിന് പുറമെ നിന്നോട് അറിയിക്കേണ്ടതായി എനിക്ക് മറ്റൊന്നും കാണുന്നില്ല.”
Verse 31
वैशम्पायन उवाच इत्युक्त्वा तं चिताग्निस्थं धर्मपत्नी नरर्षभम् । मद्रराजसुता तूर्णमन्वारोहदू यशस्विनी
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞിട്ട്, മദ്രരാജപുത്രിയും യശസ്വിനിയായ ധർമ്മപത്നിയുമായ മാദ്രി, ചിതാഗ്നിയിൽ കിടന്നിരുന്ന നരശ്രേഷ്ഠൻ പാണ്ഡുവിനെ അനുഗമിച്ച് വേഗത്തിൽ ചിതയിൽ आरोഹിച്ചു।
Verse 123
इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपव॑के अन्तर्गत सम्भवपर्वमें पाण्डवोंकी उत्पत्तिविषयक एक सौ तेईसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ആദിപർവാന്തർഗതമായ സംഭവപർവത്തിൽ പാണ്ഡവോത്പത്തി സംബന്ധിച്ച നൂറ്റി ഇരുപത്തിമൂന്നാം അധ്യായം സമാപ്തമായി।
Verse 124
(ततः पुरोहित: स्नात्वा प्रेतकर्मणि पारग: । हिरण्यशकलान्याज्यं तिलान् दधि च तण्डुलान् ।।
അതിനുശേഷം പ്രേതകർമ്മത്തിൽ പാരംഗതനായ പുരോഹിതൻ കാശ്യപൻ സ്നാനം ചെയ്ത് സ്വർണ്ണഖണ്ഡങ്ങൾ, ഘൃതം, എള്ള്, ദധി, അരി, വെള്ളം നിറച്ച കുടം, പരശു മുതലായവ സമാഹരിച്ചു. തപസ്വിമുനികളുടെ സഹായത്തോടെ അശ്വമേധത്തിന്റെ പവിത്ര അഗ്നി വരുത്തി, ശാസ്ത്രവിധിപ്രകാരം ചുറ്റുമെല്ലാം ക്രമീകരിച്ച്, ദിവംഗതനായ പാണ്ഡുവിന്റെ ദാഹസംസ്കാരം നടത്തിച്ചു. തുടർന്ന് പാപരഹിതനായ യുധിഷ്ഠിരൻ സഹോദരന്മാരോടൊപ്പം പുതുവസ്ത്രം ധരിച്ചു, പുരോഹിതന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം അവിടെ ജലാഞ്ജലി അർപ്പിച്ചു. ശതശൃംഗനിവാസികളായ തപസ്വികൾ, ചാരണർ, ഋഷികൾ എന്നിവരോടൊപ്പം ആ പൂജ്യരാജാവിനുള്ള പരലോകബന്ധിയായ എല്ലാ കൃത്യങ്ങളും വിധിപൂർവം പൂർത്തിയാക്കി।
Frequently Asked Questions
The dilemma is governance of collective emotion: whether public admiration and rivalry are allowed to escalate into immediate confrontation, or are restrained by teacherly and institutional authority to preserve order and legitimacy.
Force and excellence are socially constructive only when disciplined; the chapter models how authority re-directs volatile public sentiment toward regulated demonstration, preventing factional pride from becoming immediate violence.
No explicit phalaśruti is stated here; its meta-function is structural—establishing Arjuna’s recognized competence and the court’s early mechanisms of conflict containment within the epic’s broader ethical causality.