Adhyaya 31

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे त्रिशो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः कथं देवेन रुद्रेण शङ्करेणामितौजसा / कपालं ब्रह्मणः पूर्वं स्थापितं देहजं भुवि

ഇങ്ങനെ ശ്രീകൂർമപുരാണത്തിലെ ഷട്സാഹസ്ത്രീ സംഹിതയുടെ ഉത്തരവിഭാഗത്തിൽ മുപ്പത്തൊന്നാം അധ്യായം ആരംഭിക്കുന്നു. ഋഷികൾ പറഞ്ഞു—അപരിമിതശക്തിയുള്ള ദേവൻ രുദ്രൻ ശങ്കരൻ ബ്രഹ്മാവിന്റെ ദേഹജന്യ കപാലം പൂർവ്വം ഭൂമിയിൽ എങ്ങനെ സ്ഥാപിച്ചു?

Verse 2

सूत उवाच शृणुध्वमृषयः पुण्यां कथां पापप्रणाशनीम् / माहात्म्यं देवदेवस्य महादेवस्य धीमतः

സൂതൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഋഷികളേ, പാപനാശിനിയായ ഈ പുണ്യകഥ ശ്രവിക്കുവിൻ; ദേവദേവനും ധീമാനുമായ മഹാദേവന്റെ മഹാത്മ്യം।

Verse 3

पुरा पितामहं देवं मेरुशृङ्गे महर्षयः / प्रोचुः प्रणम्य लोकादिं किमेकं तत्त्वमव्ययम्

പൂർവ്വകാലത്ത് മേരു ശിഖരത്തിൽ മഹർഷികൾ ലോകാദിയായ ദേവ പിതാമഹൻ ബ്രഹ്മാവിനെ നമസ്കരിച്ചു ചോദിച്ചു—അവ്യയമായ ഏക തത്ത്വം ഏത്?

Verse 4

स मायया महेशस्य मोहितो लोकसंभवः / अविज्ञाय परं भावं स्वात्मानं प्राह धर्षिणम्

മഹേശന്റെ മായയാൽ മോഹിതനായ ലോകസಂಭവൻ പരമതത്ത്വം അറിയാതെ, തന്റെ ആത്മസ്വരൂപത്തെക്കുറിച്ച് ധൃഷ്ടമായി പ്രസ്താവിച്ചു।

Verse 5

अहं धाता जगद्योनिः स्वयंभूरेक ईश्वरः / अनादिमत्परं ब्रह्म मामभ्यर्च्य विमुच्यते

ഞാൻ ധാതാവും, ജഗത്തിന്റെ യോനി-മൂലവും, സ്വയംഭൂ—ഏക ഈശ്വരനും ആകുന്നു. ഞാൻ അനാദി പരബ്രഹ്മം; എന്നെ ആരാധിച്ചാൽ മോക്ഷം ലഭിക്കും।

Verse 6

अहं हि सर्वदेवानां प्रवर्तकनिवर्तकः / न विद्यते चाभ्यधिको मत्तो लोकेषु कश्चन

ഞാൻ തന്നെയാണ് എല്ലാ ദേവന്മാരുടെയും പ്രേരകനും നിരോധകനും; ലോകങ്ങളിൽ എന്നേക്കാൾ ഉന്നതൻ ആരുമില്ല।

Verse 7

तस्यैवं मन्यमानस्य जज्ञे नारायणांशजः / प्रोवाच प्रहसन् वाक्यं रोषताम्रविलोचनः

അവൻ അങ്ങനെ കരുതിക്കൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ നാരായണാംശജനായ ഒരാൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു; മന്ദഹാസത്തോടെ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു—കോപം മൂലം കണ്ണുകൾ താമ്രവർണ്ണമായിരുന്നു।

Verse 8

किं कारणमिदं ब्रह्मन् वर्तते तव सांप्रतम् / अज्ञानयोगयुक्तस्य न त्वेतदुचितं तव

ഹേ ബ്രഹ്മൻ! ഇപ്പോൾ നിനക്കു ഈ അവസ്ഥ വന്നതിന്റെ കാരണം എന്ത്? അജ്ഞാനയോഗത്തിൽ യുക്തനാകുന്നത് നിനക്കു യോജിച്ചതല്ല।

Verse 9

अहं धाता हि लोकानां यज्ञो नारायणः प्रभुः / न मामृते ऽस्य जगतो जीवनं सर्वदा क्वचित्

ഞാനാണ് ലോകങ്ങളുടെ ധാതാവ് (പാലകൻ); ഞാനാണ് യജ്ഞം; ഞാനാണ് നാരായണൻ, പരമപ്രഭു. എന്നെ കൂടാതെ ഈ ജഗത്തിന് ഒരിക്കലും എവിടെയും ജീവൻ ഇല്ല.

Verse 10

अहमेव परं ज्योतिरहमेव परा गतिः / मत्प्रेरितेन भवता सृष्टं भुवनमण्डलम्

ഞാനാണ് പരമജ്യോതി; ഞാനാണ് പരമഗതി (പരമലക്ഷ്യം). എന്റെ പ്രേരണയാൽ നീ ഈ സമസ്ത ഭുവനമണ്ഡലം—ലോകചക്രം—സൃഷ്ടിച്ചു.

Verse 11

एवं विवदतोर्मोहात् परस्परजयैषिणोः / आजग्मुर्यत्र तौ देवौ वेदाश्चत्वार एव हि

ഇങ്ങനെ മോഹത്തിൽ, പരസ്പരം ജയിക്കണമെന്ന ആഗ്രഹത്തോടെ വാദിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന ആ രണ്ടു ദേവന്മാർ ഉണ്ടായിരുന്ന സ്ഥലത്തേക്കുതന്നെ നാലു വേദങ്ങളും എത്തിച്ചേർന്നു.

Verse 12

अन्वीक्ष्य देवं ब्रह्माणं यज्ञात्मानं च संस्थितम् / प्रोचुः संविग्नहृदया याथात्म्यं परमेष्ठिनः

യജ്ഞാത്മസ്വരൂപമായി സ്ഥിരനായി നിലകൊണ്ട ദൈവബ്രഹ്മാവിനെ സൂക്ഷ്മമായി നിരീക്ഷിച്ച്, ഭക്തിഭയാദരവാൽ വിറയുന്ന ഹൃദയങ്ങളോടെ വേദങ്ങൾ പരമേഷ്ഠിയുടെ യഥാർത്ഥ തത്ത്വം പ്രസ്താവിച്ചു.

Verse 13

ऋग्वेद उवाच यस्यान्तः स्थानि भूतानि यस्मात्सर्वं प्रवर्तते / यदाहुस्तत्परं तत्त्वं स देवः स्यान्महेश्वरः

ഋഗ്വേദം പറഞ്ഞു—ആരിൽ എല്ലാ ഭൂതങ്ങളും അന്തർസ്ഥിതമായി നിലകൊള്ളുന്നു, ആരിൽ നിന്നാണ് എല്ലാം പ്രവഹിക്കുന്നത്; ജ്ഞാനികൾ പരമതത്ത്വമെന്ന് വിളിക്കുന്നതു—ആ ദേവൻ തന്നെയാണ് മഹേശ്വരൻ.

Verse 14

यजुर्वेद उवाच यो यज्ञैरखिलैरीशो योगेन च समर्च्यते / यमाहुरीश्वरं देवं स देवः स्यात् पिनाकधृक्

യജുര്‍വേദം അരുളിച്ചെയ്തു—സകല യജ്ഞങ്ങളാലും ആരാധിക്കപ്പെടുന്ന ഈശ്വരൻ, യോഗത്താലും വിധിപൂർവ്വം സമർചിക്കപ്പെടുന്നവൻ; ‘ഈശ്വരൻ’ ദേവൻ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നവൻ, അവൻ തന്നേ പിനാകധാരി ശിവൻ ആകുന്നു.

Verse 15

सामवेद उवाच येनेदं भ्राम्यते चक्रं यदाकाशान्तरं शिवम् / योगिभिर्विद्यते तत्त्वं महादेवः स शङ्करः

സാമവേദം അരുളിച്ചെയ്തു—ആരാൽ ഈ വിശ്വചക്രം ഭ്രമിക്കുന്നു, ആകാശാന്തരത്തിൽ ശിവമയമായ തത്ത്വം ആരോ; യോഗികൾ അറിയുന്ന ആ സത്യം—അവൻ മഹാദേവൻ, അവൻ ശങ്കരൻ.

Verse 16

अथर्ववेद उवाच यं प्रपश्यन्ति योगेशं यतन्तो यतयः परम् / महेशं पुरुषं रुद्रं स देवो भगवान् भवः

അഥർവവേദം അരുളിച്ചെയ്തു—ശ്രമിക്കുന്ന യതികൾ പരമ യോഗേശ്വരനായി ദർശിക്കുന്നവൻ; മഹേശൻ, പുരുഷൻ, രുദ്രൻ—അവൻ തന്നേ ദേവൻ, ഭഗവാൻ ഭവൻ (ശിവൻ).

Verse 17

एवं स भगवान् ब्रह्मा वेदानामीरितं शुभम् / श्रुत्वाह प्रहसन् वाक्यं विश्वात्मापि विमोहितः

ഇങ്ങനെ ഭഗവാൻ ബ്രഹ്മാവ് വേദങ്ങൾ പ്രസ്താവിച്ച ആ ശുഭവചനം കേട്ട്, മൃദുഹാസത്തോടെ വാക്ക് പറഞ്ഞു; വിശ്വാത്മാവായിരുന്നിട്ടും അദ്ദേഹം ക്ഷണമാത്രം മോഹിതനായതുപോലെ ആയി.

Verse 18

कथं तत्परमं ब्रह्म सर्वसङ्गविवर्जितम् / रमते भार्यया सार्धं प्रमथैश्चातिगर्वितैः

സകലാസക്തിയും വിട്ട പരബ്രഹ്മം ഭാര്യയോടും അത്യന്തം ഗർവിതരായ പ്രമഥന്മാരോടും കൂടി എങ്ങനെ രമിക്കുമെന്നു?

Verse 19

इतिरिते ऽथ भगवान् प्रणवात्मा सनातनः / अमूर्तो मूर्तिमान् भूत्वा वचः प्राह पितामहम्

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞതിനു ശേഷം, പ്രണവാത്മാവായ സനാതന ഭഗവാൻ അമൂർത്തനായിട്ടും മൂർത്തി ധരിച്ചു പിതാമഹൻ ബ്രഹ്മാവിനോട് വചനങ്ങൾ അരുളിച്ചെയ്തു।

Verse 20

प्रणव उवाच न ह्येष भगवान् पत्न्या स्वात्मनो व्यतिरिक्तया / कदाचिद् रमते रुद्रस्तादृशो हि महेश्वरः

പ്രണവൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഈ ഭഗവാൻ രുദ്രൻ തന്റെ സ്വാത്മാവിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായ ‘പത്നി’യിൽ ഒരിക്കലും രമിക്കുകയില്ല; മഹേശ്വരൻ അങ്ങനെയത്രേ।

Verse 21

अयं स भगवानीशः स्वयञ्ज्योतिः सनातनः / स्वानन्दभूता कथिता देवी नागन्तुका शिवा

അവൻ തന്നെയാണ് ഭഗവാൻ ഈശൻ—സ്വയംജ്യോതി, സനാതനൻ. അവന്റെ ദേവി അവന്റെ സ്വന്തം ആനന്ദസ്വഭാവമെന്നു പ്രസ്താവിക്കപ്പെടുന്നു; അവൾ ശിവാ, പുറമേ ചേർത്തതല്ല.

Verse 22

इत्येवमुक्ते ऽपि तदा यज्ञमूर्तेरजस्य च / नाज्ञानमगमन्नाशमीश्वरस्यैव मायया

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞിട്ടും, യജ്ഞമൂർത്തിയായ അജൻ (അജന്മൻ) എന്ന പ്രഭുവിന്റെ അജ്ഞാനം നശിച്ചില്ല; കാരണം അത് ഈശ്വരന്റെ തന്നെ മായയാൽ മറഞ്ഞിരുന്നു।

Verse 23

तदन्तरे महाज्योतिर्विरिञ्चो विश्वभावनः / प्रापश्यदद्भुतं दिव्यं पूरयन् गगनान्तरम्

അതേസമയം, വിശ്വഭാവനനായ വിരിഞ്ചൻ (ബ്രഹ്മാവ്) ആകാശാന്തരം മുഴുവൻ നിറയ്ക്കുന്ന അത്ഭുതകരമായ ദിവ്യ മഹാജ്യോതി ദർശിച്ചു।

Verse 24

तन्मध्यसंस्थं विमलं मण्डलं तेजसोज्ज्वलम् / व्योममध्यगतं दिव्यं प्रादुरासीद् द्विजोत्तमाः

അതിന്റെ മദ്ധ്യത്തിൽ നിർമ്മലമായ വൃത്താകാര മണ്ഡലം പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു; അത് തേജസ്സാൽ ജ്വലിച്ചു, ദിവ്യമായി, ആകാശത്തിന്റെ മദ്ധ്യത്തിൽ നിലകൊണ്ടു, ഹേ ദ്വിജോത്തമന്മാരേ।

Verse 25

स दृष्ट्वा वदनं दिव्यं मूर्ध्नि लोकपितामहः / तेन तन्मण्जलं घोरमालोकयदनिन्दितम्

ലോകപിതാമഹനായ ബ്രഹ്മാവ് പ്രഭുവിന്റെ ശിരോഭാഗത്തിലെ ആ ദിവ്യ മുഖം കണ്ടു; അതേ ദർശനത്തിലൂടെ ഭയങ്കരവും പ്രബലവും നിന്ദാരഹിതവുമായ തേജോമണ്ഡലത്തെ അവലോകനം ചെയ്തു।

Verse 26

प्रजज्वालातिकोपेन ब्रह्मणः पञ्चमं शिरः / क्षणाददृश्यत महान् पुरुषो नीललोहितः

അത്യന്ത കോപത്തിൽ ബ്രഹ്മാവ് ജ്വലിച്ചപ്പോൾ, അദ്ദേഹത്തിന്റെ അഞ്ചാം ശിരസ് (ദഗ്ധമായി) അപ്രത്യക്ഷമായി; അതേ ക്ഷണത്തിൽ മഹാപുരുഷനായ നീലലോഹിതൻ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു।

Verse 27

त्रिशूलपिङ्गलो देवो नागयज्ञोपवीतवान् / तं प्राह भगवान् ब्रह्मा शङ्करं नीललोहितम्

ത്രിശൂലധാരിയായ പിംഗളവർണ്ണ ദേവൻ, നാഗത്തെ യജ്ഞോപവീതമായി ധരിച്ച് അവിടെ നിലകൊണ്ടു. ആ ശങ്കരൻ—നീലലോഹിതൻ—അവനോട് ഭഗവാൻ ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു।

Verse 28

जानामि भवतः पूर्वं ललाटादेव शङ्कर / प्रादुर्भावं महेशान् मामेव शरणं व्रज

ഹേ ശങ്കരാ, നിന്റെ മുൻപ്രാദുർഭാവം ഞാൻ അറിയുന്നു—നീ ലലാടത്തിൽ നിന്നുതന്നെ പ്രത്യക്ഷനായത്. ഹേ മഹേശാനാ, എന്നെയേ ശരണം പ്രാപിക്ക।

Verse 29

श्रुत्वा सगर्ववचनं पद्मयोनेरथेश्वरः / प्राहिणोत् पुरुषं कालं भैरवं लोकदाहकम्

പദ്മയോനി ബ്രഹ്മാവിന്റെ ഗർവവചനങ്ങൾ കേട്ട രഥേശ്വരപ്രഭു ലോകദാഹകനായ ഭൈരവൻ—‘കാല’ എന്ന പുരുഷനെ അയച്ചു।

Verse 30

स कृत्वा सुमहद् युद्धं ब्रह्मणा कालभैरवः / चकर्त तस्य वदनं विरिञ्चस्याथ पञ्चमम्

ബ്രഹ്മാവുമായി മഹായുദ്ധം നടത്തി കാലഭൈരവൻ വിരിഞ്ചി (ബ്രഹ്മാ) യുടെ അഞ്ചാമത്തെ മുഖം ഛേദിച്ചു।

Verse 31

निकृत्तवदनो देवो ब्रह्मा देवेन शंभुना / ममार चेशयोगेन जीवितं प्राप विश्वसृक्

ശംഭുദേവൻ മുഖം ഛേദിച്ചതോടെ വിശ്വസ്രഷ്ടാവായ ബ്രഹ്മാ മരിച്ചവനെപ്പോലെ വീണു; എന്നാൽ ഈശയോഗംകൊണ്ട് വീണ്ടും ജീവൻ പ്രാപിച്ചു।

Verse 32

अथानुपश्यद् गिरिशं मण्डलान्तरसंस्थितम् / समासीनं महादेव्या महादेवं सनातनम्

അപ്പോൾ അവൻ മണ്ഡലത്തിന്റെ അന്തർഭാഗത്ത് സ്ഥിതനായ ഗിരീശനെ ദർശിച്ചു—സനാതന മഹാദേവൻ, മഹാദേവിയോടൊപ്പം ആസീനനായവൻ।

Verse 33

भुजङ्गराजवलयं चन्द्रावयवभूषणम् / कोटिसूर्यप्रतीकाशं जटाजूटविराजितम्

ഭുജംഗരാജവലയവും ചന്ദ്രകലാഭൂഷണവും ധരിച്ച്, കോടി സൂര്യന്മാരെപ്പോലെ ദീപ്തനായി, ജടാജൂടത്തോടെ അദ്ദേഹം വിരാജിക്കുന്നു।

Verse 34

शार्दूलचर्मवसनं दिव्यमालासमन्वितम् / त्रिशूलपाणिं दुष्प्रेक्ष्यं योगिनं भूतिभूषणम्

അവൻ വ്യാഘ്രചർമ്മവസ്ത്രം ധരിച്ചു, ദിവ്യമാലയാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടവൻ; കൈയിൽ ത്രിശൂലം ധരിച്ച്—ദർശിക്കാൻ ദുഷ്കരം—യോഗി; ഭസ്മം തന്നെയായിരുന്നു അവന്റെ ആഭരണം।

Verse 35

यमन्तरा योगनिष्ठाः प्रपश्यन्ति हृदीश्वरम् / तमादिदेवं ब्रह्माणं महादेवं ददर्श ह

ആ അന്തർമധ്യ ധ്യാനക്ഷണത്തിൽ യോഗനിഷ്ഠർ ഹൃദയത്തിൽ അധിഷ്ഠിതനായ ഈശ്വരനെ ദർശിക്കുന്നു; അങ്ങനെ അവൻ ആദിദേവൻ—ബ്രഹ്മസ്വരൂപ മഹാദേവനെ ദർശിച്ചു।

Verse 36

यस्य सा परमा देवी शक्तिराकाशसंस्थिता / सो ऽनन्तैश्वर्ययोगात्मा महेशो दृश्यते किल

യാരുടെ പരമദേവിയായ അതീതശക്തി ആകാശത്തിൽ അധിഷ്ഠിതമാണോ, ആ മഹേശ്വരൻ അനന്ത ഐശ്വര്യങ്ങളോടുകൂടിയ യോഗസ്വരൂപനായി നിശ്ചയമായും ദർശ്യനാകുന്നു।

Verse 37

यस्याशेषजगद् बीजं विलयं याति मोहनम् / सकृत्प्रणाममात्रेण स रुद्रः खलु दृश्यते

യാരിൽ സമസ്ത ലോകത്തിന്റെ മോഹജനകമായ വിത്ത് ലയത്തിലേക്ക് ലയിച്ചുപോകുന്നുവോ—ആ രുദ്രൻ ഒരിക്കൽ പ്രണാമം ചെയ്താൽ മാത്രം നിശ്ചയമായും വെളിവാകുന്നു।

Verse 38

यो ऽथ नाचारनिरतान् स्वभक्तानेव केवलम् / विमोचयति लोकानां नायको दृश्यते किल

ആചാരത്തിൽ നിരതരല്ലാത്ത തന്റെ ഭക്തരെയും ‘എന്റെവരേ’ എന്നു മാത്രം കരുതി മോചിപ്പിക്കുന്നവൻ—അവനെക്കാൾ വേറെ ലോകങ്ങളുടെ നായകൻ സത്യത്തിൽ ദൃശ്യമല്ല।

Verse 39

यस्य वेदविदः शान्ता निर्द्वन्द्वा ब्रह्मचारिणः / विदन्ति विमलं रूपं स शंभुर्दृश्यते किल

വേദവിദ്യയിൽ നിപുണരായ ശാന്തരും ദ്വന്ദ്വാതീതരുമായ ബ്രഹ്മചര്യനിഷ്ഠ തപസ്വികൾ ആരുടെ നിർമല രൂപം അറിയുന്നുവോ—അവൻ തന്നെയാണ് ശംഭുവായി നിശ്ചയം ദർശിക്കപ്പെടുന്നത്।

Verse 40

यस्य ब्रह्मादयो देवा ऋषयो ब्रह्मवादिनः / अर्चयन्ति सदा लिङ्गं विश्वेशः खलु दृश्यते

ബ്രഹ്മാദി ദേവന്മാരും ബ്രഹ്മവാദികളായ ഋഷിമാരും ആരുടെ ലിംഗത്തെ സദാ അർച്ചിക്കുന്നുവോ—അവൻ തന്നെയാണ് വിശ്വേശൻ, സർവ്വലോകനാഥൻ ആയി നിശ്ചയം ദർശിക്കപ്പെടുന്നത്।

Verse 41

यस्याशेषजगद् बीजं विलयं याति मोहनम् / सकृत्प्रणाममात्रेण स रुद्रः खलु दृश्यते

ആരിൽ സമസ്ത ജഗത്തിന്റെ ബീജമായ ഈ മോഹശക്തി ലയത്തിലേക്ക് പോകുന്നുവോ—ആ രുദ്രൻ ഒരിക്കൽ മാത്രം പ്രണാമം ചെയ്താലും നിശ്ചയം ദർശിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 42

विद्यासहायो भगवान् यस्यासौ मण्डलान्तरम् / हिरण्यगर्भपुत्रो ऽसावीश्वरो दृश्यते किल

വിദ്യ സഹചാരിയായി കൂടെയിരിക്കുന്ന ആ ഭഗവാൻ സൂര്യമണ്ഡലാന്തരത്തിൽ വസിക്കുന്നു; അവിടെയാണു ഹിരണ്യഗർഭപുത്രൻ എന്നറിയപ്പെടുന്ന ഈശ്വരൻ നിശ്ചയം ദർശിക്കപ്പെടുന്നത്।

Verse 43

यस्याशेषजगत्सूतिर्विज्ञानतनुरीश्वरी / न मुञ्चति सदा पार्श्वं शङ्करो ऽसावदृश्यत

സകല ജഗത്തിന്റെ ജനനിയുമായ, വിജ്ഞാനമേ ശരീരമായ ഈശ്വരി ദേവി ആരുടെ പാർശ്വം ഒരു നിമിഷവും വിട്ടുപോകുന്നില്ലയോ—അവൻ ശങ്കരനായി ദർശിക്കപ്പെട്ടു।

Verse 44

पुष्पं वा यदि वा पत्रं यत्पादयुगले जलम् / दत्त्वा तरति संसारं रुद्रो ऽसौ दृश्यते किल

പുഷ്പമോ ഇലയോ—അവന്റെ പാദയുഗളത്തിൽ ജലം അർപ്പിക്കുന്നവൻ സംസാരസാഗരം കടക്കുന്നു; ശിവകൃപയാൽ അവൻ തന്നെ രുദ്രസ്വഭാവം പ്രാപിക്കുന്നു എന്നു കാണപ്പെടുന്നു.

Verse 45

तत्सन्निधाने सकलं नियच्छति सनातनः / कालः किल स योगात्मा कालकालो हि दृश्यते

അവന്റെ സന്നിധിയിൽ സനാതനകാലം സകലത്തെയും നിയന്ത്രിച്ച് നയിക്കുന്നു. യോഗസ്വഭാവമായ ആ കാലം തന്നെയാണ് ‘കാലത്തിന്റെയും കാലം’ എന്ന പരമനിയന്താവായി ദൃശ്യമാകുന്നത്.

Verse 46

जीवनं सर्वलोकानां त्रिलोकस्यैव भूषणम् / सोमः स दृश्यते देवः सोमो यस्य विभूषणम्

അവൻ സർവ്വലോകങ്ങളുടെ ജീവനും ത്രിലോകത്തിന്റെ ഭൂഷണവും ആകുന്നു. ആ ദേവൻ സോമരൂപത്തിൽ ദൃശ്യമാകുന്നു; സോമൻ അവനുടെയേ അലങ്കാരം—അവന്റെ അലങ്കാരമായിത്തന്നെ സോമൻ.

Verse 47

देव्या सह सदा साक्षाद् यस्य योगः स्वभावतः / गीयते परमा मुक्तिः स योगी दृश्यते किल

ദേവിയോടൊപ്പം സ്വഭാവതഃ സദാ പ്രത്യക്ഷമായി ഏകീഭവിച്ചിരിക്കുന്ന യോഗം ആരുടേതോ—അവനെക്കുറിച്ച് പരമമുക്തി ലഭിക്കുന്നു എന്നു പാടപ്പെടുന്നു; അത്തരംവനെയാണ് യഥാർത്ഥ യോഗി എന്നു കാണുന്നത്.

Verse 48

योगिनो योगतत्त्वज्ञा वियोगाभिमुखानिशम् / योगं ध्यायन्ति देव्यासौ स योगी दृश्यते किल

ഹേ ദേവീ! യോഗതത്ത്വം അറിയുന്ന യോഗികൾ പകലും രാത്രിയും വേർപാടിലേക്കു തിരിയാതെ, നിരന്തരം യോഗത്തെ തന്നെ ധ്യാനിക്കുന്നു; അത്തരംവനെയാണ് യഥാർത്ഥ യോഗി എന്നു കാണുന്നത്.

Verse 49

सो ऽनुवीक्ष्य महादेवं महादेव्या सनातनम् / वरासने समासीनमवाप परमां स्मृतिम्

മഹാദേവിയോടുകൂടെ സനാതന മഹാദേവൻ ശ്രേഷ്ഠാസനത്തിൽ ആസീനനായിരിക്കുന്നതു ദർശിച്ച് അവൻ പരമസ്മൃതി—പരമാത്മബോധം—പ്രാപിച്ചു।

Verse 50

लब्ध्वा माहेश्वरीं दिव्यां संस्मृतिं भगवानजः / तोषयामास वरदं सोमं सोमविभूषणम्

മാഹേശ്വരീ പ്രസാദിച്ച ദിവ്യസ്മൃതി ലഭിച്ച അജ ഭഗവാൻ, ചന്ദ്രഭൂഷിതനായ വരദ സോമനെ സന്തോഷിപ്പിച്ചു।

Verse 51

ब्रह्मोवाच नमो देवाय महते महादेव्यै नमो नमः / नमः शिवाय शान्ताय शिवायै शान्तये नमः

ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു—മഹാദേവനേ, നമസ്കാരം; മഹാദേവിയേ, വീണ്ടും വീണ്ടും നമസ്കാരം. ശാന്തനായ ശിവനേ, നമസ്കാരം; ശാന്തിസ്വരൂപിണിയായ ശിവയേ, നമസ്കാരം।

Verse 52

ॐ नमो ब्रह्मणे तुभ्यं विद्यायै ते नमो नमः / नमो मूलप्रकृतये महेशाय नमो नमः

ॐ. ബ്രഹ്മസ്വരൂപനായ നിനക്കു നമസ്കാരം; നിന്റെ വിദ്യയ്ക്കു വീണ്ടും വീണ്ടും നമസ്കാരം. മൂലപ്രകൃതിക്കു നമസ്കാരം; മഹേശനു വീണ്ടും വീണ്ടും നമസ്കാരം।

Verse 53

नमो विज्ञानदेहाय चिन्तायै ते नमो नमः / नमस्ते कालकालाय ईश्वरायै नमो नमः

വിജ്ഞാനദേഹനായ നിനക്കു വീണ്ടും വീണ്ടും നമസ്കാരം; ഹേ ചിന്താശക്തി, നിനക്കു വീണ്ടും വീണ്ടും നമസ്കാരം. കാലത്തെ അതിക്രമിക്കുന്ന കാലകാലനു നമസ്കാരം; ഹേ ഈശ്വരീ, നിനക്കു വീണ്ടും വീണ്ടും നമസ്കാരം।

Verse 54

नमो नमो ऽस्तु रुद्राय रुद्राण्यै ते नमो नमः / नमो नमस्ते कामाय मायायै च नमो नमः

രുദ്രനു വീണ്ടും വീണ്ടും നമസ്കാരം; ഹേ രുദ്രാണീ, നിനക്കും വീണ്ടും വീണ്ടും പ്രണാമം. ഹേ കാമശക്തേ, നിനക്ക് നമോ നമഃ; ഹേ മായാശക്തേ, നിനക്കും പുനഃപുനഃ നമസ്കാരം.

Verse 55

नियन्त्रे सर्वकार्याणां क्षोभिकायै नमो नमः / नमो ऽस्तु ते प्रकृतये नमो नारायणाय च

സകല പ്രവർത്തനങ്ങളുടെയും নিয়ന്ത്രകനു, സൃഷ്ടിയെ ചലിപ്പിക്കുന്ന ശക്തിക്കു വീണ്ടും വീണ്ടും നമസ്കാരം. ഹേ പ്രകൃതി-സ്വരൂപാ, നിനക്ക് പ്രണാമം; ഹേ നാരായണാ, നിനക്കും നമസ്കാരം.

Verse 56

योगादायै नमस्तुभ्यं योगिनां गुरवे नमः / नमः संसारनाशाय संसारोत्पत्तये नमः

ഹേ യോഗത്തിന്റെ ആദിദാതാ, നിനക്ക് നമസ്കാരം; ഹേ യോഗികളുടെ ഗുരുവേ, നിനക്ക് പ്രണാമം. സംസാരബന്ധനനാശകനു നമഃ; സംസാരോത്പത്തിയുടെ കാരണത്തിനും നമഃ.

Verse 57

नित्यानन्दाय विभवे नमो ऽस्त्वानन्दमूर्तये / नमः कार्यविहीनाय विश्वप्रकृतये नमः

നിത്യാനന്ദസ്വരൂപനായ സർവ്വവിഭവനു നമസ്കാരം—ആനന്ദമൂർത്തിക്കു പ്രണാമം. കാര്യമില്ലാത്ത, കാരണകാര്യാതീതനായവനു നമഃ; വിശ്വപ്രകൃതിസ്വരൂപനായവനു കൂടി നമഃ.

Verse 58

ओङ्कारमूर्तये तुभ्यं तदन्तः संस्थिताय च / नमस्ते व्योमसंस्थाय व्योमशक्त्यै नमो नमः

ഹേ ഓങ്കാരമൂർത്തേ, നിനക്ക് നമസ്കാരം; ഓങ്കാരത്തിനുള്ളിൽ അധിഷ്ഠിതനായവനേ, നിനക്ക് പ്രണാമം. ഹേ വ്യോമത്തിൽ സ്ഥാപിതനായവനേ, നിനക്ക് നമഃ; ഹേ വ്യോമശക്തേ, നിനക്ക് വീണ്ടും വീണ്ടും നമസ്കാരം.

Verse 59

इति सोमाष्टकेनेशं प्रणनाम पितामहः / पपात दण्डवद् भूमौ गृणन् वै शतरुद्रियम्

ഇങ്ങനെ സോമാഷ്ടകസ്തോത്രംകൊണ്ട് പ്രഭുവിനെ സ്തുതിച്ച് പിതാമഹൻ ബ്രഹ്മാവ് ഈശ്വരനെ നമസ്കരിച്ചു. ദണ്ഡവത്തായി ഭൂമിയിൽ വീണു, ശതരുദ്രീയം ജപിച്ച് സ്തുതിച്ചു।

Verse 60

अथ देवो महादेवः प्रणतार्तिहरो हरः / प्रोवाचोत्थाप्य हस्ताभ्यां प्रतो ऽस्मि तव सांप्रतम्

അപ്പോൾ പ്രണതരുടെ ദുഃഖം ഹരിക്കുന്ന മഹാദേവൻ ഹരൻ, ഇരുകൈകളാൽ അവനെ എഴുന്നേല്പിച്ച് പറഞ്ഞു—“ഇപ്പോൾ ഞാൻ നിന്നിൽ പ്രസന്നനാണ്।”

Verse 61

दत्त्वासौ परमं योगमैश्वर्यमतुलं महत् / प्रोवाचाग्रे स्थितं देवं नीललोहितमीश्वरम्

അവനു പരമയോഗവും അതുല്യമായ മഹാ ഐശ്വര്യവും നൽകി, തുടർന്ന് മുന്നിൽ നില്ക്കുന്ന ദേവനായ നീലലോഹിത പരമേശ്വരനോട് സംസാരിച്ചു।

Verse 62

एष ब्रह्मास्य जगतः संपूज्यः प्रथमः सुतः / आत्मनो रक्षणीयस्ते गुरुर्ज्येष्ठः पिता तव

ഇവൻ ഈ ലോകത്തിന്റെ ബ്രഹ്മാവാണ്—ആദ്യജന പുത്രൻ, പൂർണ്ണമായി പൂജ്യൻ. നിന്റെ ആത്മാവുപോലെ അവനെ സംരക്ഷിക്കണം; അവൻ നിന്റെ ഗുരുവും ജ്യേഷ്ഠനും പിതാവുമാണ്।

Verse 63

अयं पुराणपुरुषो न हन्तव्यस्त्वयानघ / स्वयोगैश्वर्यमाहात्म्यान्मामेव शरणं गतः

ഹേ അനഘ, ഈ പുരാണപുരുഷനെ നീ വധിക്കരുത്. തന്റെ യോഗൈശ്വര്യത്തിന്റെ മഹിമകൊണ്ട് അവൻ എനിക്കെ മാത്രം ശരണം പ്രാപിച്ചിരിക്കുന്നു।

Verse 64

अयं च यज्ञो भगवान् सगर्वो भवतानघ / शासितव्यो विरिञ्चस्य धारणीयं शिरस्त्वया

ഹേ നിർപാപനേ! ഈ യജ്ഞം തന്നേ ഭഗവാനാണ്; എന്നാൽ അഹങ്കാരത്തോടെ ഉന്നതിയായി. അതിനാൽ വിരിഞ്ചൻ (ബ്രഹ്മാവ്) ഹിതാർത്ഥം നീ ഇതിനെ നിയന്ത്രിച്ച് ഈ ഭാരമു നിന്റെ ശിരസ്സിൽ ധരിക്കണം.

Verse 65

ब्रह्महत्यापनोदार्थं व्रतं लोकाय दर्शयन् / चरस्व सततं भिक्षां संस्थापय सुरद्विजान्

ബ്രഹ്മഹത്യയുടെ പാപം നീക്കുന്നതിനായി ഒരു വ്രതം സ്വീകരിച്ച് ലോകോപദേശാർത്ഥം അത് പ്രകടിപ്പിക്കൂ. നിരന്തരം ഭിക്ഷയിൽ ജീവിക്കൂ; ദേവസമാനമായ പൂജ്യ ദ്വിജന്മാരെ സ്ഥാപിക്കൂ.

Verse 66

इत्येतदुक्त्वा वचनं भगवान् परमेश्वरः / स्थानं स्वाभाविकं दिव्यं ययौ तत्परमं पदम्

ഇങ്ങനെ വചനം അരുളിച്ചെയ്ത് ഭഗവാൻ പരമേശ്വരൻ തന്റെ സ്വാഭാവിക ദിവ്യധാമത്തിലേക്ക് പോയി, ആ പരമപദം പ്രാപിച്ചു.

Verse 67

ततः स भगवानीशः कपर्दे नीललोहितः / ग्राहयामास वदनं ब्रह्मणः कालभैरवम्

അപ്പോൾ ജടാധാരിയായ നീല-ലോഹിതസ്വരൂപൻ ഭഗവാൻ ഈശൻ, കാലഭൈരവനെക്കൊണ്ട് ബ്രഹ്മാവിന്റെ മുഖം പിടിപ്പിച്ചു (ഗ്രഹിപ്പിച്ചു).

Verse 68

चर त्वं पापनाशार्थं व्रतं लोकहितावहम् / कपालहस्तो भगवान् भिक्षां गृह्णातु सर्वतः

പാപനാശത്തിനായി ലോകഹിതകരമായ ഈ വ്രതം ആചരിക്കൂ. കപാലം കൈയിൽ ധരിച്ച ഭഗവാൻ എല്ലാദിക്കുകളിൽ നിന്നുമുള്ള ഭിക്ഷ സ്വീകരിക്കട്ടെ.

Verse 69

उक्त्वैवं प्राहिणोत् कन्यां ब्रह्महत्यामिति श्रुताम् / दंष्ट्राकरालवदनां ज्वालामालाविभूषणाम्

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് അവൻ ‘ബ്രഹ്മഹത്യ’ എന്നു പ്രസിദ്ധയായ ആ കന്യയെ അയച്ചു; പുറത്തേക്ക് നീണ്ട പല്ലുകളാൽ അവളുടെ മുഖം ഭീകരമായിരുന്നു, ജ്വാലാമാലകളാൽ അവൾ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു.

Verse 70

यावद् वाराणसीं दिव्यां पुरीमेष गमिष्यति / तावत् त्वं भीषणे कालमनुगच्छ त्रिलोचनम्

അവൻ ദിവ്യമായ വാരാണസി നഗരത്തിലെത്തുന്നതുവരെ, ആ ഭീകരമായ കാലപര്യന്തം നീ ത്രിലോചനനായ ശിവനെ പിന്തുടരുക.

Verse 71

एवमाभाष्य कालाग्निं प्राह देवो महेश्वरः / अटस्व निखिलं लोकं भिक्षार्थो मन्नियोगतः

ഇങ്ങനെ കാലാഗ്നിയെ അഭിസംബോധന ചെയ്ത് ദേവൻ മഹേശ്വരൻ പറഞ്ഞു—“എന്റെ നിയോഗപ്രകാരം ഭിക്ഷാർത്ഥിയായി സമസ്ത ലോകവും സഞ്ചരിക്ക.”

Verse 72

यदा द्रक्ष्यसि देवेशं नारायणमनामयम् / तदासौ वक्ष्यति स्पष्टमुपायं पापशोधनम्

നീ ദേവേശനായ നിർആമയ നാരായണനെ ദർശിക്കുമ്പോൾ, അവൻ പാപശുദ്ധിയുടെ മാർഗം നിനക്കു വ്യക്തമായി പ്രസ്താവിക്കും.

Verse 73

स देवदेवतावाक्यमाकर्ण्य भगवान् हरः / कपालपाणिर्विश्वात्मा चचार भुवनत्रयम्

ദേവന്മാരുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട ശേഷം, കൈയിൽ കപാലം ധരിച്ച വിശ്വാത്മാവായ ഭഗവാൻ ഹരൻ മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും സഞ്ചരിച്ചു.

Verse 74

आस्थाय विकृतं वेषं दीप्यमानं स्वतेजसा / श्रीमत् पवित्रमतुलं जटाजूटविराजितम्

അവൻ വിചിത്രമായ വേഷം ധരിച്ചു, സ്വതേജസ്സാൽ ദീപ്തിമാനായി—ശ്രീമാൻ, പരമപവിത്രൻ, അതുലൻ, ജടാജൂടം വിരാജിച്ച് പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു।

Verse 75

कोटिसूर्यप्रतीकाशैः प्रमथैश्चातिगर्वितैः / भाति कालाग्निनयनो महादेवः समावृतः

കോടി സൂര്യന്മാരെപ്പോലെ ദീപ്തമായ, അതിഗർവിത പ്രമഥന്മാർ ചുറ്റിനിന്നപ്പോൾ—കാലാഗ്നിപോലെ ജ്വലിക്കുന്ന കണ്ണുകളുള്ള മഹാദേവൻ അപാര തേജസ്സോടെ പ്രകാശിച്ചു।

Verse 76

पीत्वा कदमृतं दिव्यमानन्दं परमेष्ठिनः / लीलाविलासूबहुलो लोकानागच्छतीश्वरः

പരമേശ്വരന്റെ അമൃതസമമായ ദിവ്യാനന്ദം പാനം ചെയ്ത്, ലീലാവിലാസം നിറഞ്ഞ ഈശ്വരൻ ലോകങ്ങളിലേക്കു വരുന്നു।

Verse 77

तं दृष्ट्वा कालवदनं शङ्करं कालभैरवम् / रूपलावण्यसंपन्नं नारीकुलमगादनु

കാലം തന്നെയെന്നപോലെ മുഖമുള്ള, കാലഭൈരവരൂപനായ ശങ്കരനെ—രൂപലാവണ്യസമ്പന്നനായി കണ്ടപ്പോൾ—സ്ത്രീസമൂഹം അവനെ പിന്തുടർന്നു।

Verse 78

गायन्ति विविधं गीतं नृत्यन्ति पुरतः प्रभोः / सस्मितं प्रेक्ष्य वदनं चक्रुर्भ्रूभङ्गमेव च

അവർ പ്രഭുവിന്റെ മുമ്പിൽ പലവിധ ഗാനങ്ങൾ പാടി നൃത്തം ചെയ്തു; അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്മിതമുഖം നോക്കി ഭ്രൂഭംഗിയാലും ഭാവം പ്രകടിപ്പിച്ചു।

Verse 79

स देवदानवादीनां देशानभ्येत्य शूलधृक् / जगाम विष्णोर्भवनं यत्रास्ते मधुसूदनः

ത്രിശൂലധാരിയായ അവൻ ദേവ-ദാനവാദികളുടെ ദേശങ്ങൾ കടന്ന് വിഷ്ണുവിന്റെ ഭവനത്തിലേക്ക് പോയി; അവിടെ മധുസൂദനൻ വസിക്കുന്നു।

Verse 80

निरीक्ष्य दिव्यभवनं शङ्करो लोकशङ्करः / सहैव भूतप्रवरैः प्रवेष्टुमुपचक्रमे

ദിവ്യഭവനം കണ്ട ലോകഹിതകാരിയായ ശങ്കരൻ തന്റെ ശ്രേഷ്ഠ ഭൂതഗണങ്ങളോടുകൂടെ ഉടൻ പ്രവേശിക്കാൻ തുടങ്ങി।

Verse 81

अविज्ञाय परं भावं दिव्यं तत्पारमेश्वरम् / न्यवारयत् त्रिशूलाङ्कं द्वारपालो महाबलः

പരമേശ്വരന്റെ ആ പരമ ദിവ്യഭാവം തിരിച്ചറിയാതെ, ത്രിശൂലചിഹ്നധാരിയായ മഹാബലൻ ദ്വാരപാലൻ വഴി തടഞ്ഞു।

Verse 82

शङ्खचक्रगदापाणिः पीतवासा महाभुजः / विष्वक्सेन इति ख्यातो विष्णोरंशसमुद्भवः

ശംഖ-ചക്ര-ഗദ കൈകളിൽ ധരിച്ച്, പീതാംബരം അണിഞ്ഞ, മഹാബാഹു—അവൻ ‘വിശ്വക്സേനൻ’ എന്നു ഖ്യാതൻ; വിഷ്ണുവിന്റെ അംശത്തിൽ നിന്നുദ്ഭവിച്ചവൻ।

Verse 83

अथैनं शङ्करगणो युयुधे विष्णुसंभवम् / भीषणो भैरवादेशात् कालवेग इति श्रुतः

അപ്പോൾ ശങ്കരന്റെ ഒരു ഗണം വിഷ്ണുസംഭവനായ അവനോടു യുദ്ധം ചെയ്തു; ഭൈരവന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം ഭീകരനായി അവൻ ‘കാലവേഗൻ’ എന്നു പ്രസിദ്ധനായിരുന്നു।

Verse 84

विजित्य तं कालवेगं क्रोधसंरक्तलोचनः / रुद्रायाभिमुखं रौद्रं चिक्षेप च सुदर्शनम्

കാലവേഗനെന്നവനെ ജയിച്ച്, ക്രോധത്തിൽ ചുവന്ന കണ്ണുകളോടെ അവൻ രുദ്രനോട് നേരെ ഉഗ്രമായ സുദർശനചക്രം എറിഞ്ഞു।

Verse 85

अथ देवो महादेवस्त्रिपुरारिस्त्रिशूलभृत् / तमापतन्तं सावज्ञमालोकयदमित्रजित्

അപ്പോൾ ത്രിപുരാരിയും ത്രിശൂലധാരിയും ആയ ദേവ മഹാദേവൻ—ശത്രുജയി—പാഞ്ഞുവരുന്ന അവനെ അവജ്ഞാഭരിത ദൃഷ്ടിയോടെ നോക്കി।

Verse 86

तदन्तरे महद्भूतं युगान्तदहनोपमम् / शूलेनोरसि निर्भिद्य पातयामास तं भुवि

അതേസമയം, യുഗാന്താഗ്നിയെപ്പോലെ ജ്വലിക്കുന്ന ആ മഹാഭൂതത്തിന്റെ നെഞ്ചിൽ ത്രിശൂലം കുത്തി ഭേദിച്ച് അവനെ ഭൂമിയിൽ വീഴ്ത്തി।

Verse 87

स शूलाभिहतो ऽत्यर्थं त्यक्त्वा स्वं परमं बलम् / तत्याज जीवितं दृष्ट्वा मृत्युं व्याधिहता इव

ത്രിശൂലാഘാതത്തിൽ അത്യന്തം പരിക്കേറ്റ്, തന്റെ പരമബലം വിട്ട്, മരണത്തെ നേരിൽ കണ്ടപ്പോൾ രോഗബാധിത ജീവിയെപ്പോലെ അവൻ ജീവൻ ഉപേക്ഷിച്ചു।

Verse 88

निहत्य विष्णुपुरुषं सार्धं प्रमथपुङ्गवैः / विवेश चान्तरगृहं समादाय कलेवरम्

പ്രമഥന്മാരിലെ ശ്രേഷ്ഠരോടുകൂടെ ആ വിഷ്ണു-പുരുഷനെ വധിച്ച്, ശരീരം എടുത്തുകൊണ്ട് അവൻ അന്തർഗൃഹത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു।

Verse 89

निरीक्ष्य जगतो हेतुमीश्वरं भगवान् हरिः / शिरो ललाटात् संभिद्य रक्तधारामपातयत्

ജഗത്തിന്റെ കാരണമായ ഈശ്വരഭഗവാനെ ദർശിച്ച് ഭഗവാൻ ഹരി തന്റെ ലലാടം പിളർത്തി രക്തധാര ഒഴുക്കി।

Verse 90

गृहाण भगवन् भिक्षां मदीयाममितद्युते / न विद्यते ऽनाभ्युदिता तव त्रिपुरमर्दन

ഹേ ഭഗവൻ, ഹേ അമിതതേജസ്സേ, എന്റെ ഈ ഭിക്ഷാർപ്പണം സ്വീകരിക്കണമേ. ഹേ ത്രിപുരമർദന, നിനക്കാൽ പ്രസ്ഫുടമാകാത്തത് ഒന്നുമില്ല।

Verse 91

न संपूर्णं कपालं तद् ब्रह्मणः परमेष्ठिनः / दिव्यं वर्षसहस्रं तु सा च धारा प्रवाहिता

പരമേഷ്ഠി ബ്രഹ്മാവിന്റെ ആ കപാലപാത്രം എങ്കിലും നിറഞ്ഞില്ല; ആയിരം ദിവ്യവർഷം വരെ അതേ ധാര ഒഴുകിക്കൊണ്ടിരുന്നു।

Verse 92

अथाब्रवीत् कालरुद्रं हरिर्नारायणः प्रभुः / संस्तूय वैदिकैर्मन्त्रैर्बहुमानपुरः सरम्

അപ്പോൾ നാരായണസ്വരൂപനായ പ്രഭു ഭഗവാൻ ഹരി വൈദിക മന്ത്രങ്ങളാൽ സ്തുതിച്ച്, മഹാബഹുമാനത്തോടെ കാലരുദ്രനോട് അരുളിച്ചെയ്തു।

Verse 93

किमर्थमेतद् वदनं ब्रह्मणो भवता धृतम् / प्रोवाच वृत्तमखिलं भगवान् परमेश्वरः

“എന്തിനാണ് നീ ബ്രഹ്മാവിന്റെ ഈ മുഖം (രൂപം) ധരിച്ചത്?” എന്ന് ചോദിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ ഭഗവാൻ പരമേശ്വരൻ സമഗ്രവൃത്താന്തം അരുളിച്ചെയ്തു।

Verse 94

समाहूय हृषीकेशो ब्रह्महत्यामथाच्युतः / प्रार्थयामास देवेशो विमुञ्चेति त्रिशूलिनम्

അപ്പോൾ അച്യുതനായ ഹൃഷീകേശ ദേവേശൻ ബ്രഹ്മഹത്യയെ വിളിച്ചു വരുത്തി ത്രിശൂലധാരിയായ ശൂലിൻ ശങ്കരനോട് അപേക്ഷിച്ചു—“ഈ പാപബന്ധത്തിൽ നിന്ന് എന്നെ വിമോചിപ്പിക്കണമേ।”

Verse 95

न तत्याजाथ सा पार्श्वं व्याहृतापि मुरारिणा / चिरं ध्यात्वा जगद्योनिः शङ्करं प्राह सर्ववित्

മുരാരി പറഞ്ഞിട്ടും അവൾ അവന്റെ പാർശ്വം വിട്ടില്ല. അപ്പോൾ ജഗദ്യോനി, സർവ്വജ്ഞൻ, ദീർഘധ്യാനം ചെയ്ത് ശങ്കരനോട് പറഞ്ഞു।

Verse 96

व्रजस्व भगवन् दिव्यां पुरीं वाराणसीं शुभाम् / यत्राखिलजगद्दोषं क्षिप्रं नाशयताश्वरः

ഹേ ഭഗവൻ, ദിവ്യവും ശുഭവുമായ വാരാണസീപുരിയിലേക്കു പോകുക; അവിടെ ഈശ്വരൻ സർവ്വലോകദോഷപാപങ്ങളെ शीഘ്രം നശിപ്പിക്കുന്നു।

Verse 97

ततः शर्वाणि गुह्यानि तीर्थान्यायतनानि च / जगाम लीलया देवो लोकानां हितकाम्यया

അനന്തരം ദേവൻ ലോകഹിതം ആഗ്രഹിച്ചു, ലീലാപൂർവ്വം സ്വേച്ഛയായി എല്ലാ ഗുഹ്യ തീർത്ഥങ്ങളിലേക്കും പുണ്യ ആയതനങ്ങളിലേക്കും പോയി।

Verse 98

संस्तूयमानः प्रमथैर्महायोगैरितस्ततः / नृत्यमानो महायोगी हस्तन्यस्तकलेवरः

പ്രമഥരായ മഹായോഗികൾ എല്ലാടവും സ്തുതിക്കുമ്പോൾ, ആ മഹായോഗി ഇവിടെ അവിടെ നൃത്തം ചെയ്തു—ദേഹം തന്റെ കൈയിൽ വെച്ചതുപോലെ പൂർണ്ണ വശത്തിൽ.

Verse 99

तमभ्यधावद् भगवान् हरिर्नारायणः स्वयम् / अथास्थायापरं रूपं नृत्यदर्शनलालसः

ഭഗവാൻ ഹരി—സ്വയം നാരായണൻ—അവന്റെ അടുക്കൽ ഓടിച്ചെന്നു. പിന്നെ മറ്റൊരു രൂപം ധരിച്ചു നൃത്തദർശനം കാണാൻ ആകാംക്ഷിച്ചു.

Verse 100

निरीक्षमाणो नोविन्दं वृषेन्द्राङ्कितशासनः / सस्मितो ऽनन्तयोगात्मा नृत्यति स्म पुनः पुनः

ചുറ്റും നോക്കിയിട്ടും ഗോവിന്ദനെ കണ്ടില്ല. അപ്പോൾ വൃഷഭചിഹ്നിത ആജ്ഞയുള്ള പ്രഭു മൃദുഹാസത്തോടെ, അനന്തയോഗസ്വരൂപനായി, വീണ്ടും വീണ്ടും നൃത്തം ചെയ്തു.

Verse 101

अथ सानुचरो रुद्रः सहरिर्धर्मवाहनः / भेजे महादेवपुरीं वाराणसीमिति श्रुताम्

അപ്പോൾ അനുചരന്മാരോടുകൂടിയ രുദ്രനും, ധർമ്മത്തെ വഹിച്ച് നിലനിർത്തുന്ന ഹരിയും, ശ്രുതിപരമ്പരയിൽ വാരാണസി എന്നു പ്രസിദ്ധമായ മഹാദേവപുരിയിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു.

Verse 102

प्रविष्टमात्रे देवेशे ब्रह्महत्या कपर्दिनि / हा हेत्युक्त्वा सनादं सा पातालं प्राप दुः खिता

ദേവേശൻ അകത്തു പ്രവേശിച്ച ഉടനെ, കപർദിനായ ശിവന്റെ സന്നിധിയിൽ ബ്രഹ്മഹത്യ ‘ഹാ! ഹാ!’ എന്നു ഉച്ചനാദത്തോടെ വിലപിച്ചു; ദുഃഖിതയായി പാതാളത്തിലേക്ക് ഇറങ്ങി.

Verse 103

प्रविश्य परमं स्थानं कपालं ब्रह्मणो हरः / गणानामग्रतो देवः स्थापयामास शङ्करः

ആ പരമ പുണ്യസ്ഥാനത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് ഹരൻ (ശിവൻ) ബ്രഹ്മാവിന്റെ കപാലം വെച്ചു; ഗണങ്ങളുടെ സന്നിധിയിൽ ദേവൻ ശങ്കരൻ അതിനെ വിധിപൂർവ്വം സ്ഥാപിച്ചു.

Verse 104

स्थापयित्वा महादेवो ददौ तच्च कलेवरम् / उक्त्वा सजीवमस्त्वीशो विष्णवे स घृणानिधिः

സ്ഥാപിച്ച ശേഷം മഹാദേവൻ അതേ ദേഹം ദാനമായി നൽകി. കരുണാസാഗരനായ ഈശ്വരൻ വിഷ്ണുവിനോട് “ഇത് സജീവമാകട്ടെ” എന്നു പറഞ്ഞു അവനേയ്ക്ക് ഏല്പിച്ചു.

Verse 105

ये स्मरन्ति ममाजस्त्रं कापालं वेषमुत्तमम् / तेषां विनश्यति क्षिप्रमिहामुत्र च पातकम्

എവർ നിരന്തരം എന്റെ ഉത്തമ കാപാലിക വേഷം സ്മരിക്കുമോ, അവരുടെ പാപം ഇഹലോകത്തും പരലോകത്തും വേഗത്തിൽ നശിക്കും.

Verse 106

आगम्य तीर्थप्रवरे स्नानं कृत्वा विधानतः / तर्पयित्वा पितॄन् देवान् मुच्यते ब्रह्महत्यया

ശ്രേഷ്ഠ തീർത്ഥത്തിൽ ചെന്നു വിധിപ്രകാരം സ്നാനം ചെയ്ത്, പിതൃകൾക്കും ദേവന്മാർക്കും തർപ്പണം ചെയ്താൽ, ബ്രഹ്മഹത്യാപാപത്തിൽ നിന്നുപോലും മോചനം ലഭിക്കും.

Verse 107

अशाश्वतं जगज्ज्ञात्वा ये ऽस्मिन् स्थाने वसन्ति वै / देहान्ते तत् परं ज्ञानं ददामि परमं पदम्

ഈ ലോകം അശാശ്വതമെന്നു അറിഞ്ഞ് ഈ പുണ്യസ്ഥാനത്തിൽ സത്യമായി വസിക്കുന്നവർക്ക്, ദേഹാന്തത്തിൽ ഞാൻ പരമജ്ഞാനവും പരമപദവും നൽകുന്നു.

Verse 108

इतीदमुक्त्वा भगवान् समालिङ्ग्य जनार्दनम् / सहैव प्रमथेशानैः क्षणादन्तरधीयत

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ഭഗവാൻ ജനാർദനനെ ആലിംഗനം ചെയ്തു; പ്രമഥങ്ങളുടെ അധിപന്മാരോടുകൂടെ അദ്ദേഹം ക്ഷണത്തിൽ അന്തർധാനം ചെയ്തു.

Verse 109

स लब्ध्वा भगवान् कृष्णो विष्वक्सेनं त्रिशूलिनः / स्वं देशमगत् तूर्णं गृहीत्वां परमं वपुः

ത്രിശൂലധാരി പ്രഭു (ശിവൻ) നിന്നു വിഷ്വക്സേനനെ ലഭിച്ച ഭഗവാൻ ശ്രീകൃഷ്ണൻ പരമ ദിവ്യരൂപം ധരിച്ചു വേഗത്തിൽ തന്റെ ധാമത്തിലേക്ക് മടങ്ങി।

Verse 110

एतद् वः कथितं पुण्यं महापातकनाशनम् / कपालमोचनं तीर्थं स्थाणोः प्रियकरं शुभम्

ഈ പുണ്യവൃത്താന്തം ഞാൻ നിങ്ങളോട് പറഞ്ഞു—കപാലമോചന തീർത്ഥം; അത് ശുഭകരം, സ്ഥാണു (ശിവൻ)ക്ക് പ്രിയം, മഹാപാതകനാശിനി।

Verse 111

य इमं पठते ऽध्यायं ब्राह्मणानां समीपतः / वाचिकैर्मानसैः पापैः कायिकैश्च विमुच्यते

ബ്രാഹ്മണരുടെ സന്നിധിയിൽ ഈ അധ്യായം പാരായണം ചെയ്യുന്നവൻ വാക്ക്, മനസ്, ശരീരം എന്നിവകൊണ്ട് ചെയ്ത പാപങ്ങളിൽ നിന്ന് വിമുക്തനാകും।