Adhyaya 56
Sāgaropākhyāna—Bhārata-varṣa-māna and Gokarṇa-kṣetra-māhātmya (Sagara Episode: Measure of Bhārata and the Glory of Gokarṇa)
ഈ അധ്യായത്തിൽ സാഗരപ്രസംഗം തുടരുന്നതിനൊപ്പം ഭുവനകോശവിവരങ്ങളും തീർത്ഥമാഹാത്മ്യോപദേശവും വരുന്നു. ജൈമിനി പറയുന്നു—സഗരന്റെ കൃത്യങ്ങൾ സംക്ഷേപത്തിലും വിപുലത്തിലും പാപനാശകകഥയായി വിവരിക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. ഭാരതഖണ്ഡം ദക്ഷിണ–ഉത്തര ദിശയിൽ വ്യാപിച്ച് ഒൻപതിനായിരം യോജന വ്യാപ്തിയുള്ളതെന്ന് അളവ് പറയുന്നു. യജ്ഞാശ്വത്തെ തേടി സഗരപുത്രന്മാർ കുഴിച്ച സംഭവത്തിലൂടെ ‘മകരാലയം’ സമുദ്രത്തിന് ‘സാഗരം’ എന്ന നാമം വന്ന കാരണകഥ വ്യക്തമാക്കുന്നു. തുടർന്ന് സമുദ്രം ബ്രഹ്മപാദങ്ങൾ വരെ ഭൂമിയെ ചുറ്റിപ്പറ്റിയതായി പറഞ്ഞ് ജീവികളുടെ ക്ലേശവും, പാശ്ചാത്യ കടൽത്തീരത്തിലെ പ്രസിദ്ധ ഗോകര്ണക്ഷേത്രത്തിന്റെ മഹിമയും അവതരിപ്പിക്കുന്നു. ഗോകര്ണം ഏകദേശം ഒന്നര യോജന വിസ്തീർണ്ണമുള്ളതും, അനവധി തീർത്ഥങ്ങളും സിദ്ധസമൂഹങ്ങളും നിറഞ്ഞതും, സർവപാപഹരവും അപ്രത്യാവർത്ത്യ മോക്ഷദായകവുമെന്നു പുകഴ്ത്തുന്നു. അവിടെ ദേവിയോടുകൂടെ ശങ്കരനും ദേവഗണങ്ങളും വസിക്കുന്നു; തീർത്ഥയാത്രയാൽ വേഗത്തിൽ പാപക്ഷയം സംഭവിക്കുന്നു, ക്ഷേത്രാകർഷണം മഹാപുണ്യഫലമെന്നുമാണ്. ദൃഢസങ്കൽപത്തോടെ അവിടെ മരണം സംഭവിച്ചാൽ ദീർഘസ്വർഗ്ഗഫലം ലഭിക്കും എന്നു ഫലശ്രുതി പറയുന്നു.
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमाभागे तृतीय उपोद्धातपादे सागरोपाख्यानेशुमतो राज्यप्राप्तिर्नाम पञ्चपञ्चशत्तमो ऽध्यायः // ५५// जैमिनिरुवाच एतत्ते चरितं सर्वं सगरस्य महात्मनः / संक्षेपविस्तराभ्यां तु कथितं पापनाशनम्
ഇങ്ങനെ വായുപ്രോക്തമായ ശ്രീബ്രഹ്മാണ്ഡ മഹാപുരാണത്തിന്റെ മധ്യമഭാഗത്തിലെ തൃതീയ ഉപോദ്ധാതപാദത്തിൽ സാഗരോപാഖ്യാനാന്തർഗതമായി ‘അംശുമാന്റെ രാജ്യപ്രാപ്തി’ എന്ന അമ്പത്തിയഞ്ചാം അധ്യായം സമാപിച്ചു. ജൈമിനി പറഞ്ഞു—മഹാത്മാവായ സഗരന്റെ ഈ സമഗ്രചരിതം സംക്ഷേപത്തിലും വിപുലത്തിലും പറഞ്ഞു; ഇത് പാപനാശകമാണ്।
Verse 2
खण्डों ऽयं भारतो नाम दक्षिणोत्तरमायतः / नवयोजनसाहस्रं विस्तारपरिमण्डलम्
‘ഭാരതം’ എന്ന ഈ ഖണ്ഡം തെക്കിൽ നിന്ന് വടക്കുവരെ നീളുന്നു; ഇതിന്റെ വ്യാപ്തി ഒമ്പതിനായിരം യോജനമാണ്।
Verse 3
पुत्रैस्तस्य नरेद्रस्य मृगयद्भिस्तुरङ्गमम् / योजनानां सहस्रं तु खात्वाष्टौ विनिपातिताः
ആ നരേന്ദ്രന്റെ പുത്രന്മാർ കുതിരയെ തേടി ആയിരം യോജന വരെ ഭൂമി കുഴിച്ചു; അവരിൽ എട്ടുപേർ വീണു നശിച്ചു।
Verse 4
सागरस्य सुतैर्यस्माद्वर्द्धितो मकरालयः / ततः प्रभृति लोकेषु सागराख्यामवाप्तवान्
സഗരന്റെ പുത്രന്മാർ കാരണം മകരാലയമായ സമുദ്രം വർദ്ധിച്ചു; അതിനുശേഷം ലോകങ്ങളിൽ അത് ‘സാഗരം’ എന്ന നാമം നേടി।
Verse 5
ब्रह्मपादावधि महीं सतीर्थक्षेत्रकाननाम् / अब्धिः संक्रमयामास परिक्षिप्य निजांभसा
സമുദ്രം തന്റെ തന്നെ ജലത്താൽ, തീർത്ഥ-ക്ഷേത്ര-കാനനങ്ങളുള്ള ആ ഭൂമിയെ ബ്രഹ്മപാദം വരെയായി ചുറ്റിപ്പറ്റി മുക്കി നിറച്ചു।
Verse 6
ततस्तन्निलयाः सर्वे सदेवासुरमानवाः / इतस्ततश्च संजाता दुःखेन महतान्विताः
അപ്പോൾ ആ ആ നിവാസങ്ങളിലുള്ള എല്ലാവരും—ദേവന്മാർ, അസുരന്മാർ, മനുഷ്യർ—ഇവിടെയും അവിടെയും ജനിച്ചു മഹാദുഃഖത്തിൽ ആകപ്പെട്ടു.
Verse 7
गोकर्णं नाम विख्यातं क्षेत्रं सर्वसुरार्चितम् / सार्द्धयोजनविस्तारं तीरे पश्चिम वारिधेः
ഗോകർണം എന്ന പ്രസിദ്ധ ക്ഷേത്രഭൂമി സർവ്വദേവന്മാരാൽ ആരാധിതം; പടിഞ്ഞാറൻ സമുദ്രതീരത്ത് അതിന്റെ വ്യാപ്തി ഒന്നര യോജനയാണ്.
Verse 8
तत्रासंख्यानि तीर्थानि मुनिदेवालयाश्च वै / वसंति सिद्धसंघाश्च क्षेत्रे तस्मिन्पुरा नृप
ഹേ രാജാവേ! അവിടെ അസംഖ്യ തീർത്ഥങ്ങളും മുനിമാരുടെ ദേവാലയങ്ങളും ഉണ്ട്; ആ ക്ഷേത്രഭൂമിയിൽ പുരാതനകാലം മുതൽ സിദ്ധസംഘങ്ങൾ വസിക്കുന്നു.
Verse 9
क्षेत्रं तल्लोकविख्यातं सर्वपापहरं शुभम् / तत्तीर्थमब्धेरपतद्भागे दक्षिणपश्चिमे
ആ ക്ഷേത്രഭൂമി ലോകപ്രസിദ്ധവും മംഗളകരവും സർവ്വപാപഹരവുമാണ്; അതിലെ തീർത്ഥം സമുദ്രത്തിന്റെ തെക്ക്-പടിഞ്ഞാറ് ഭാഗത്താണ്.
Verse 10
यत्र सर्वे तपस्तप्त्वा मुनयः संशितव्रताः / निर्वाणं परमं प्राप्ताः पुनरावृत्तिवर्जितम्
എവിടെ ദൃഢവ്രതരായ മുനിമാർ തപസ്സു ചെയ്ത് പരമ നിർവാണം പ്രാപിച്ചു—പുനരാവർത്തി (പുനർജന്മം) ഇല്ലാത്തത്.
Verse 11
तत्त्रेत्रस्य प्रभावेण प्रीत्या भूतगणैः सह / देव्या च सकलैर्देवैर्नित्यं वसति शङ्करः
ആ ത്രേത്രക്ഷേത്രത്തിന്റെ പ്രഭാവത്താൽ, ഭൂതഗണങ്ങളോടു പ്രീതിയോടെ, ദേവിയോടും സർവ്വദേവന്മാരോടും കൂടി ശങ്കരൻ നിത്യവും അവിടെ വസിക്കുന്നു।
Verse 12
एनांसि यत्समुद्दिश्य तीर्थयात्रां प्रकुर्वताम् / नृणामाशु प्रणश्यन्ति प्रवाते शुष्कपर्णवत्
ഏത് തീർത്ഥത്തെ ലക്ഷ്യമാക്കി മനുഷ്യർ തീർത്ഥയാത്ര ചെയ്യുമോ, അവരുടെ പാപങ്ങൾ കാറ്റിൽ ഉണങ്ങിയ ഇലപോലെ വേഗത്തിൽ നശിച്ചുപോകുന്നു।
Verse 13
तत्क्षेत्रसेवनरतिर् नैव जात्वभिजायते / समीपे वसमानोनामपि पुंसां दुरात्मनाम्
ആ ക്ഷേത്രസേവനത്തിലേക്കുള്ള ആസക്തി ദുഷ്ടഹൃദയരായ പുരുഷന്മാർക്ക്, സമീപത്തു താമസിച്ചാലും പോലും, ഒരിക്കലും ജനിക്കുകയില്ല।
Verse 14
महाता सुकृतेनैव तत्क्षेत्रगमने रतिः / नृणां संजायते राजन्नान्यथा तु कथञ्चन
ഹേ രാജാവേ! മഹത്തായ സുകൃതം കൊണ്ടുമാത്രമേ മനുഷ്യർക്കു ആ ക്ഷേത്രത്തിലേക്കു പോകാനുള്ള ആസക്തി ജനിക്കൂ; മറ്റെന്തുവഴിയിലും അല്ല।
Verse 15
निर्बन्धेन तु ये तस्मिन्प्राणिनः स्थिरजङ्गमाः / म्रियन्ते नृप सद्यस्ते स्वर्गं प्राप्स्यन्ति शाश्वतम्
ഹേ നൃപാ! ആ സ്ഥലത്ത് അനിവാര്യമായി മരിക്കുന്ന സ്ഥാവര-ജംഗമ ജീവികൾ ഉടൻ തന്നെ ശാശ്വത സ്വർഗ്ഗം പ്രാപിക്കും।
Verse 16
स्मृत्यापि सकलैः पापैर्यस्य मुच्येत मानवः / क्षेत्राणामुत्तमं क्षेत्रं सर्वतीर्थनिकेतनम्
യാതൊന്നിനെ സ്മരണമാത്രം ചെയ്താലും മനുഷ്യൻ സകല പാപങ്ങളിൽ നിന്നു മോചിതനാകുമോ, അതാണ് ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ ഉത്തമക്ഷേത്രം, സർവതീർത്ഥങ്ങളുടെ നികേതനം.
Verse 17
स्नात्वा चैतेषु तीर्थेषु यजन्तश्च सदाशिवम् / सिद्धिकामा वसंति स्म मुनयस्तत्र केचन
ഈ തീർത്ഥങ്ങളിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് സദാശിവനെ ആരാധിച്ച്, സിദ്ധി ആഗ്രഹിക്കുന്ന ചില മുനിമാർ അവിടെ വസിക്കുന്നു.
Verse 18
कामक्रोधविनिर्मुक्ता ये तस्मिन्वीतमत्सराः / निवसंत्यचिरेणैव तत्सिद्धिंप्राप्नुवन्ति हि
അവിടെ കാമക്രോധങ്ങളിൽ നിന്നു വിമുക്തരായി, അസൂയരഹിതരായി വസിക്കുന്നവർ, അതിവേഗം തന്നെ ആ സിദ്ധി പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 19
जपहोमरताः शान्ता निपता ब्रह्मचारिणः / वसंति तस्मिन्ये ते हि सिद्धिं प्राप्स्यन्त्यभीप्सिताम्
ജപഹോമങ്ങളിൽ നിരതരായി, ശാന്തരും വിനീതരുമായ ബ്രഹ്മചാരികൾ അവിടെ വസിച്ചാൽ, അവർ അഭിലഷിത സിദ്ധി നിശ്ചയമായി പ്രാപിക്കും.
Verse 20
दानहोमजपाद्यं वै पितृदेवद्विजार्चनम् / अन्यस्मात्कोटिगुणितं भवेत्तस्मिन्फलं नृप
ഹേ രാജാവേ! അവിടെ ദാനം, ഹോമം, ജപം മുതലായവയും പിതൃ-ദേവ-ദ്വിജാരാധനയും—ഇവയുടെ ഫലം മറ്റിടങ്ങളെക്കാൾ കോടിഗുണിതമായി വർധിക്കുന്നു.
Verse 21
अंभोधिसलिले मग्न तस्मिन् क्षेत्रे ऽतिपावने / महता तपसा युक्ता मुनयस्तन्निवासिनः
സമുദ്രജലത്തിൽ മുങ്ങിയ ആ അതിപാവനമായ ക്ഷേത്രത്തിൽ, അവിടെ വസിക്കുന്ന മുനിമാർ മഹത്തായ തപസ്സോടെ യുക്തരായിരുന്നു.
Verse 22
सह्यं शिखरिणं श्रेष्ठं निलयार्थं समारुहन् / वसंतस्तत्र ते सर्वे संप्रधार्य परस्परम्
വാസത്തിനായി അവർ ശ്രേഷ്ഠ ശിഖരങ്ങളുള്ള സഹ്യപർവ്വതം കയറി; അവിടെ എല്ലാവരും പരസ്പരം ആലോചിച്ച് താമസിച്ചു.
Verse 23
सहेन्द्राद्रौ तपस्यन्तं रामं गन्तुं प्रचक्रमुः / राजोवाच / अगस्त्यपीततोये ऽब्धौ परितो राजनन्दनैः
സഹ്യേന്ദ്രപർവ്വതത്തിൽ തപസ്സിലിരിക്കുന്ന രാമനെ കാണാൻ അവർ പുറപ്പെട്ടു. രാജാവ് പറഞ്ഞു—ഹേ രാജകുമാരന്മാരേ, അഗസ്ത്യൻ കുടിച്ച ജലത്താൽ (ശൂന്യമായ) സമുദ്രത്തിന്റെ ചുറ്റിലും…
Verse 24
खात्वाधः पातिते क्षेत्रे सतीर्थाश्रमकानने / भूभागेषु तथान्येषु पुरग्रमाकरादिषु
കുഴിച്ച് താഴേക്ക് പതിപ്പിക്കപ്പെട്ട ആ പ്രദേശത്ത്, തീർത്ഥ-ആശ്രമ-കാനനങ്ങളിൽ; അതുപോലെ മറ്റു ഭൂഭാഗങ്ങളിൽ—നഗരങ്ങൾ, ഗ്രാമങ്ങൾ, ഖനികൾ മുതലായവിടങ്ങളിലും.
Verse 25
विनाशितेषु देशेषु समुद्रोपान्तवर्त्तिषु / किमकार्षुर्मुनिश्रेष्ठ जनास्तन्निलयास्ततः
സമുദ്രതീരദേശങ്ങൾ നശിച്ചപ്പോൾ, ഹേ മുനിശ്രേഷ്ഠാ, അവിടെ താമസിച്ച ജനങ്ങൾ പിന്നെ എന്തു ചെയ്തു?
Verse 26
तत्रैव चावसन्कृच्छ्रात्प्रस्थितान्यत्र वा ततः / कियता चैव कालेन संपूर्णो ऽभूदपांनिधिः / केन वापि प्रकारेण ब्रह्मन्नेतद्वदस्व मे
അവർ അവിടെയേ കഷ്ടത്തോടെ പാർത്തോ, അല്ലെങ്കിൽ അവിടെ നിന്ന് മറ്റിടത്തേക്ക് പുറപ്പെട്ടോ? പിന്നെ എത്രകാലത്തിനകം ജലനിധി (സമുദ്രം) വീണ്ടും പൂർണ്ണമായി? ബ്രഹ്മൻ, ഏതു രീതിയിൽ ഇതു സംഭവിച്ചു എന്ന് എനിക്ക് പറയുക।
Verse 27
जैमिनिरुवाच अनूपेषु प्रदेशेषु नाशितेषु दुरात्मभिः
ജൈമിനി പറഞ്ഞു—ദുരാത്മാക്കൾ അനൂപപ്രദേശങ്ങൾ (ജലഭൂമികൾ) നശിപ്പിച്ചപ്പോൾ।
Verse 28
जनास्तन्निलयाः सर्वे संप्रयाता इतस्ततः / तत्रैव चावसन्कृच्छ्रात्केचित्क्षेत्रनिवासिनः
ആ വാസസ്ഥലങ്ങളിലെ എല്ലാവരും ഇങ്ങോട്ടും അങ്ങോട്ടും പോയി; എന്നാൽ ചില ക്ഷേത്ര/ക്ഷേത്രനിവാസികൾ അവിടെയേ കഷ്ടത്തോടെ പാർത്തു।
Verse 29
एतस्मिन्नेव काले तु राजन्नंशुमतः सुतः / बभूव भुविधर्मात्मा दिलीप इति विश्रुतः
അതേ സമയത്ത്, രാജാവേ, അംശുമാന്റെ പുത്രനായ ധർമ്മാത്മാവ് ‘ദിലീപൻ’ എന്ന പേരിൽ ഭൂമിയിൽ പ്രസിദ്ധനായി।
Verse 30
राज्ये ऽभिषिच्य तं सम्यग्भुक्तभोगोंऽशुमान्नृपः / वनं जगाम मेधावी तपसे धृतमानसः
അവനെ യഥാവിധി രാജ്യാഭിഷേകം നടത്തി, ഭോഗങ്ങൾ അനുഭവിച്ച രാജാവ് അംശുമാൻ, ദൃഢമനസ്സോടെ തപസ്സിനായി വനത്തിലേക്ക് പോയി।
Verse 31
दिलीपस्तु ततःश्रीमानशेषां पृथिवीमिमाम् / पालयामास धर्मेण विजित्य सकलानरीन्
അനന്തരം ശ്രീമാൻ ദിലീപൻ എല്ലാ ശത്രുക്കളെയും ജയിച്ച് ധർമ്മത്തോടെ ഈ സമസ്ത ഭൂമിയെ പരിപാലിച്ചു।
Verse 32
भगीरथो नाम सुतस्तस्यासील्लोकविश्रुतः / सर्वधर्मार्थकुशलः श्रीमानमितविक्रमः
അവന്റെ പുത്രൻ ‘ഭഗീരഥൻ’ എന്ന പേരിൽ ലോകവിഖ്യാതനായിരുന്നു; ധർമ്മവും അർത്ഥവും അറിയുന്നവൻ, ശ്രീമാൻ, അപാരവിക്രമൻ।
Verse 33
राज्ये ऽभिषिच्य तं राजा दिलीपो ऽपि वनं ययौ / स चापि पालयन्नुर्वीं सम्यग्विहतकण्टकाम्
അവനെ രാജാഭിഷേകം ചെയ്ത് രാജാവ് ദിലീപനും വനത്തിലേക്ക് പോയി; അവനും മുള്ളുപോലുള്ള ഉപദ്രവങ്ങൾ നീങ്ങിയ, ക്രമബദ്ധമായ ഭൂമിയെ ശരിയായി പരിപാലിച്ചു।
Verse 34
मुमुदे विविधैर्भोगैर्दिवि देवपतिर्यथा / स शुश्रावात्मनः पूर्वं पूर्वजानां महीपतिः
അവൻ വിവിധ ഭോഗങ്ങളിൽ സ്വർഗ്ഗത്തിലെ ദേവപതിയെപ്പോലെ ആനന്ദിച്ചു; ആ മഹീപതി തന്റെ പൂർവ്വികരുടെ പുരാതനചരിതവും കേട്ടറിഞ്ഞു।
Verse 35
निरये पतनं घोरं विप्रकोपसमुद्भवम् / ब्रह्मदण्डहतान्सर्वान्पितञ्छ्रुत्वातिदुःखितः
ബ്രാഹ്മണകോപത്തിൽ നിന്നുയർന്ന നരകത്തിലെ ഭീകരപതനവും, ബ്രഹ്മദണ്ഡം കൊണ്ട് ദണ്ഡിതരായ തന്റെ എല്ലാ പിതൃക്കളുടെ അവസ്ഥയും കേട്ട് അവൻ അത്യന്തം ദുഃഖിച്ചു।
Verse 36
राज्ये बन्धुषु भोगे वा निर्वेदं परमं ययौ / स मन्त्रिप्रवरे राज्यं विन्यस्य तपसे वनम्
അവൻ രാജ്യം, ബന്ധുക്കൾ, ഭോഗങ്ങൾ എന്നിവയിൽ പരമ നിര്വേദം പ്രാപിച്ചു. ശ്രേഷ്ഠ മന്ത്രിക്കു രാജ്യം ഏല്പിച്ച് തപസ്സിനായി വനത്തിലേക്ക് പോയി.
Verse 37
प्रययौ स्वपितॄन्नाकं निनीषुर्नृपसत्तमः / तपसा महाता पूर्वमायुषे कमलोद्भवम्
നൃപശ്രേഷ്ഠൻ തന്റെ പിതാക്കളെ സ്വർഗത്തിലേക്ക് നയിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിച്ചു പുറപ്പെട്ടു. മഹത്തായ തപസ്സാൽ ആദ്യം കമലോദ്ഭവനായ ബ്രഹ്മാവിനെ ആയുസ്സിനായി ആരാധിച്ചു.
Verse 38
आराध्य तस्माल्लेभे च यावदायुर्निजेप्सितम् / ततो गङ्गां महाराज समाराध्य प्रसाद्य च
അവനെ ആരാധിച്ച് അവൻ തനിക്കിഷ്ടമായത്ര ആയുസ്സ് നേടി. തുടർന്ന്, മഹാരാജാവേ, ഗംഗാദേവിയെ സമാരാധിച്ച് പ്രസാദിപ്പിച്ചു.
Verse 39
वरमागमनं वव्रे दिवस्तस्या महींप्रति / ततस्तां शिरसा धर्त्तु तपसाऽराधयच्छिवम्
അവൾ സ്വർഗത്തിൽ നിന്ന് ഭൂമിയിലേക്കു വരാനുള്ള വരം അപേക്ഷിച്ചു. പിന്നെ അവളെ ശിരസ്സിൽ ധരിക്കുവാൻ അവൻ തപസ്സാൽ ശിവനെ ആരാധിച്ചു.
Verse 40
स चापि तद्वरं तस्मै प्रददौ भक्तवत्सलः / मेरोर्मूर्ध्नस्ततो गङ्गां पतं ती शिरसात्मनः
ഭക്തവത്സലനായ ശിവൻ അവന് ആ വരം നൽകി. തുടർന്ന് മേരുവിന്റെ ശിഖരത്തിൽ നിന്ന് ഗംഗ അവന്റെ ശിരസ്സിൽ ധരിക്കപ്പെട്ട് ഒഴുകിത്തുടങ്ങി.
Verse 41
सग्राहनक्रमकरां जग्राह जगतां पतिः / सा तच्छिरः समासाद्य महावेगप्रवाहिनी
ലോകങ്ങളുടെ നാഥൻ ഗ്രാഹ-നക്ര-മകരങ്ങളോടുകൂടിയ ആ പ്രവാഹത്തെ ധരിച്ചു; മഹാവേഗത്തിൽ ഒഴുകുന്ന അവൾ അവന്റെ ശിരസ്സിലെത്തി.
Verse 42
तज्जटामण्डले शुभ्रे विलिल्ये सातिगह्वरे / चुलकोदकवच्छंभोर्विलीनां शिरसि प्रभोः
അവന്റെ ശുഭ്രവും അതിഗഹ്വരവുമായ ജടാമണ്ഡലത്തിൽ അവൾ ലയിച്ചു; കൈത്തളിരിലെ വെള്ളംപോലെ പ്രഭു ശംഭുവിന്റെ ശിരസ്സിൽ ലീനയായി.
Verse 43
विलोक्य तत्प्रमोक्षाय पुनराराधयद्धरम् / स तां शर्वप्रसादेन लब्ध्वा तु भुवमागताम्
അവളുടെ മോചനത്തിനുള്ള മാർഗം കണ്ടു അവൻ വീണ്ടും ധർമ്മം/ഹരനെ ആരാധിച്ചു; ശർവന്റെ പ്രസാദത്താൽ അവളെ ലഭിച്ചു അവൾ ഭൂമിയിലേക്കെത്തി.
Verse 44
आनिन्ये सागरा दग्धा यत्र तां वै दिशं प्रति / सऽनुव्रजन्ती राजानं राजर्षेर्यजतः पथि
സാഗരപുത്രർ ദഗ്ധരായി കിടന്നിരുന്ന ദിശയിലേക്കു അവൻ അവളെ കൊണ്ടുപോയി; യജ്ഞം ചെയ്യുന്ന രാജർഷിയുടെ പഥത്തിൽ അവൾ രാജാവിനെ അനുഗമിച്ചു നടന്നു.
Verse 45
तद्यज्ञवाटमखिलं प्लावयामास सर्वतः / स तु राजऋषिः क्रुद्धो यज्ञवाटे ऽखिले तया
അവൾ ആ യജ്ഞവാടം എല്ലാടവും പൂർണ്ണമായി പ്രളയിപ്പിച്ചു; അവൾ കാരണം യജ്ഞവാടം മുഴുവനും വെള്ളം നിറഞ്ഞതോടെ രാജർഷി ക്രുദ്ധനായി.
Verse 46
मग्ने गण्डूषजलवत्स पपौ तामशेषतः / अतन्द्रितो वर्षशतं शुश्रूषितवा स तं पुनः
മുങ്ങി, ഗണ്ഡൂഷജലത്തെപ്പോലെ ആ ജലം മുഴുവനായി കുടിച്ചു. പിന്നെ അലസതയില്ലാതെ നൂറുവർഷം വീണ്ടും അവനെ ശുശ്രൂഷിച്ചു.
Verse 47
तस्मात्प्रसन्नान्नृपतिर्लेमे गङ्गां महात्मनः / उषित्वा सुचिरं तस्यनिसृता जठराद्यतः
ഇതിൽ പ്രസന്നനായ രാജാവ് ആ മഹാത്മാവിന്റെ ഗംഗയെ സ്വീകരിച്ചു. അവിടെ ദീർഘകാലം വസിച്ച ശേഷം അവൾ അവന്റെ ഉദരത്തിൽ നിന്ന് പുറപ്പെട്ടു.
Verse 48
प्रथितं जाह्नवीत्यस्यास्ततो नामाभवद्भुवि / भगीरथानुगा भूत्वा तत्पितॄणामशेषतः
അതിനുശേഷം ഭൂമിയിൽ അവൾക്ക് ‘ജാഹ്നവീ’ എന്ന പ്രസിദ്ധ നാമം ലഭിച്ചു. ഭഗീരഥനെ അനുഗമിച്ച് അവന്റെ സകല പിതൃകൾക്കും (മോക്ഷദായിനിയായി) അവൾ ആയി.
Verse 49
निजांभसास्थिभस्मानि सिषेच सुरनिम्नगा / ततस्तदंभसा सिक्तेष्वस्थिभस्मसु तत्क्षणात्
ദേവനദി തന്റെ തന്നെ ജലത്തോടെ ആ അസ്ഥിഭസ്മങ്ങളെ സിഞ്ചിച്ചു. പിന്നെ അവളുടെ ജലത്തിൽ നനഞ്ഞ ആ അസ്ഥിഭസ്മങ്ങളിൽ ക്ഷണത്തിൽ തന്നെ (ഫലം പ്രകടമായി).
Verse 50
निरयात्सागराः सर्वे नष्टपापा दिवं ययुः / एवं सा सागरान्सर्वान्दिवं नीत्वा महान्दी
സകല സാഗരപുത്രരും നരകത്തിൽ നിന്ന് മോചിതരായി, പാപം നശിച്ച് സ്വർഗത്തിലേക്ക് പോയി. ഇങ്ങനെ ആ മഹാനദിയായ ഗംഗ അവരെ എല്ലാവരെയും സ്വർഗത്തിലേക്ക് നയിച്ചു.
Verse 51
तेनैव मार्गेण जवात्प्रयाता पूर्वसागरम् / सेनोर्मूर्ध्नश्चतुर्भेदा भूत्वा याता चतुर्द्दिशम्
അതേ മാർഗ്ഗത്തിലൂടെ അവർ വേഗത്തിൽ പൂർവസമുദ്രത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു; സേനയുടെ അഗ്രഭാഗം നാലായി വിഭജിച്ച് നാലുദിക്കുകളിലേക്കും പടർന്നു.
Verse 52
चतुर्भेदतया चाभूत्तस्या नाम्नां चतुष्टयम् / सीता चालकनन्दा च सुचक्षुर्भद्रवत्यपि
നാലായി വിഭജിക്കപ്പെട്ടതിനാൽ അവളുടെ നാമങ്ങളും നാലായി—സീത, അലകനന്ദ, സുചക്ഷു, ഭദ്രവതി.
Verse 53
अगस्त्यपीतसलिलाच्चिरं शुष्कोदका अपि / गङ्गांभसा पुनः पूर्णाश्चत्वारो ऽम्बुधयो ऽभवन्
അഗസ്ത്യൻ ജലം പാനം ചെയ്തതിനാൽ ദീർഘകാലം വരണ്ടിരുന്ന സമുദ്രങ്ങളും ഗംഗാജലത്താൽ വീണ്ടും നിറഞ്ഞു; അങ്ങനെ നാലു സമുദ്രങ്ങൾ പൂർണ്ണമായി.
Verse 54
पूर्वमाणे समुद्रे तु सागरैः परिवर्द्धिते / अन्तर्हिताभवन्देशा बहवस्तत्समीपगाः
സമുദ്രം കിഴക്കോട്ടു വ്യാപിച്ച് സാഗരങ്ങളാൽ വർദ്ധിച്ചപ്പോൾ, അതിനടുത്തിരുന്ന പല ദേശങ്ങളും ജലത്തിൽ മുങ്ങി അദൃശ്യമായി.
Verse 55
समुद्रोपान्तवर्त्तीनि क्षेत्राणि च समन्ततः / इतस्ततः प्रयाताश्च जनास्तन्निलया नृप
ഹേ രാജാവേ! സമുദ്രതീരത്തിനടുത്തുള്ള കൃഷിഭൂമികൾ എല്ലാടവും ബാധിക്കപ്പെട്ടു; അവിടത്തെ നിവാസികൾ ഇങ്ങോട്ടും അങ്ങോട്ടും കുടിയൊഴിഞ്ഞു.
Verse 56
गोकर्णमिति च क्षेत्रं पूर्वं प्रोक्तं तु यत्तव / अर्मवोपात्तवर्त्तित्वात्समुद्रे ऽतर्द्धिमागमत्
ഹേ തവ! മുമ്പ് ‘ഗോകർണം’ എന്നു പ്രസ്താവിച്ച ആ ക്ഷേത്രം അർമവയുടെ സ്പർശത്താൽ സമുദ്രത്തിൽ ലയിച്ച് അദൃശ്യമായി।
Verse 57
ततस्तन्निलयाः सर्वे तदुद्धाराभिकाङ्क्षिणः / सह्याद्रेर्भृगुशार्दूलं द्रष्टुकामा ययुर्नृप
അപ്പോൾ അവിടത്തെ എല്ലാവരും അതിന്റെ ഉദ്ധാരം ആഗ്രഹിച്ചു, ഹേ നൃപാ! സഹ്യാദ്രിയിലെ ‘ഭൃഗുശാർദൂല’നെ ദർശിക്കുവാൻ പുറപ്പെട്ടു।
Frequently Asked Questions
Bhārata-khaṇḍa is described as south–north oriented with an extent of nine thousand yojanas; Gokarṇa-kṣetra is described as having roughly one-and-a-half yojanas of extent (sārddha-yojana-vistāra) on the western seacoast.
It presents an etiology in which Sagara’s sons, while digging in pursuit of the horse, ‘enlarge’ the makarālaya (ocean), after which it becomes known in the worlds by the name ‘Sāgara’.
Gokarṇa is framed as universally sin-removing; pilgrimage destroys sins swiftly, sages attain irreversible liberation there, Śaṅkara is said to dwell there with Devī and the gods, and death within the kṣetra (with firm resolve) is promised to yield enduring heaven.