Adhyaya 11
Bondage and Liberation Under Māyā; Two Birds Analogy; Marks of the Saintly Devotee
ഉദ്ധവഗീതയിലെ ഉപദേശങ്ങൾ തുടരുന്ന ശ്രീകൃഷ്ണൻ, ബന്ധനവും മോക്ഷവും ഭഗവാന്റെ മായയ്ക്കടിയിൽ പ്രകൃതിയുടെ ഗുണങ്ങളിൽ നിന്നാണ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്; ആത്മാവ് സ്വരൂപത്തിൽ നിർലേപമാണെന്ന് വ്യക്തമാക്കുന്നു. സ്വപ്നം, ആകാശം-സൂര്യൻ-കാറ്റ് തുടങ്ങിയ ഉപമകളിലൂടെ ഭൗതിക ദുഃഖത്തിന്റെ അസാരതയും ആത്മജ്ഞാനിയുടെ സാക്ഷി-സ്ഥാനവും കാണിക്കുന്നു. ജ്ഞാനി ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ വിഷയങ്ങളിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നതിനെ കാണുന്നു; അജ്ഞാനി കർത്തൃത്വ-അഹങ്കാരത്തിൽ കർമബന്ധത്തിൽ കുടുങ്ങുന്നു. ഒരേ വൃക്ഷത്തിലെ രണ്ട് പക്ഷികളുടെ പ്രസിദ്ധ ദൃഷ്ടാന്തം—ഫലഭോക്താവായ ജീവനും അഭോക്താവായ സാക്ഷി-ജ്ഞാത പരമാത്മാവും—ഭേദം വ്യക്തമാക്കുന്നു. തുടർന്ന് ജ്ഞാന-വൈരാഗ്യത്തിൽ നിന്ന് ഭക്തിയിലേക്ക് തിരിഞ്ഞ്, ഭഗവാന്റെ ലീലകളില്ലാത്ത പാണ്ഡിത്യം നിർഫലമാണെന്നും, കർമവും മനസ്സും ശ്രീഹരിക്കർപ്പിച്ചാൽ ജീവിതം ശുദ്ധമാകുമെന്നും പറയുന്നു. യഥാർത്ഥ ഭക്തന്റെ ലക്ഷണങ്ങളെക്കുറിച്ച് ഉദ്ധവ ചോദിക്കുമ്പോൾ, കൃഷ്ണൻ സാദുഭക്തന്റെ ഗുണങ്ങൾ നിർവചിച്ച് നിർമല പ്രേമഭക്തിയുടെ തുടർബോധനത്തിന് അടിസ്ഥാനം ഒരുക്കുന്നു.
Shlokas
Verse 1
श्रीभगवानुवाच बद्धो मुक्त इति व्याख्या गुणतो मे न वस्तुत: । गुणस्य मायामूलत्वान्न मे मोक्षो न बन्धनम् ॥ १ ॥
ശ്രീഭഗവാൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഹേ ഉദ്ധവാ! എന്റെ അധീനത്തിലുള്ള പ്രകൃതിഗുണങ്ങളുടെ സ്വാധീനത്താൽ ജീവനെ ചിലപ്പോൾ ‘ബന്ധിതൻ’ എന്നും ചിലപ്പോൾ ‘മുക്തൻ’ എന്നും വിളിക്കുന്നു; എന്നാൽ വാസ്തവത്തിൽ അങ്ങനെ അല്ല. ഗുണങ്ങൾ മായാമൂലമാണ്; ഞാൻ ആ മായയുടെ പരമേശ്വരൻ; അതിനാൽ എനിക്ക് ബന്ധനവും ഇല്ല, മോക്ഷവും ഇല്ല.
Verse 2
शोकमोहौ सुखं दु:खं देहापत्तिश्च मायया । स्वप्नो यथात्मन: ख्याति: संसृतिर्न तु वास्तवी ॥ २ ॥
ശോകവും മോഹവും, സുഖവും ദുഃഖവും, മായയുടെ സ്വാധീനത്തിൽ ദേഹം സ്വീകരിക്കുന്നതും—ഇവയെല്ലാം എന്റെ മായാശക്തിയുടെ സൃഷ്ടികളാണ്. സ്വപ്നം ബുദ്ധിയുടെ സൃഷ്ടിമാത്രമായി യഥാർത്ഥ സാരം ഇല്ലാത്തതുപോലെ, സംസാരവും തത്ത്വത്തിൽ യാഥാർത്ഥ്യമല്ല.
Verse 3
विद्याविद्ये मम तनू विद्ध्युद्धव शरीरिणाम् । मोक्षबन्धकरी आद्ये मायया मे विनिर्मिते ॥ ३ ॥
ഹേ ഉദ്ധവാ! വിജ്ഞാനവും അവിജ്ഞാനവും—ഇരണ്ടും എന്റെ തന്നെ തനുക്കൾ, എന്റെ ശക്തിയുടെ വിപുലീകരണങ്ങൾ എന്നു അറിയുക. അവ എന്റെ മായയാൽ നിർമ്മിതവും അനാദിയുമാണ്; ശരീരികളായ ജീവികൾക്ക് യഥാക്രമം മോക്ഷവും ബന്ധനവും നൽകുന്നു.
Verse 4
एकस्यैव ममांशस्य जीवस्यैव महामते । बन्धोऽस्याविद्ययानादिर्विद्यया च तथेतर: ॥ ४ ॥
ഹേ മഹാമതിയായ ഉദ്ധവാ! ജീവൻ എന്റെ തന്നെ അംശമാണ്; എന്നാൽ അവിദ്യ കാരണം അവന് അനാദിയായ ബന്ധനമുണ്ട്, അതിനാൽ സംസാരദുഃഖം അനുഭവിക്കുന്നു. എന്നാൽ വിദ്യയാൽ അതിന്റെ വിരുദ്ധമായത്—മോക്ഷം—ലഭിക്കുന്നു.
Verse 5
अथ बद्धस्य मुक्तस्य वैलक्षण्यं वदामि ते । विरुद्धधर्मिणोस्तात स्थितयोरेकधर्मिणि ॥ ५ ॥
ഇപ്പോൾ, പ്രിയ ഉദ്ധവാ, ബന്ധിതജീവനും നിത്യമുക്തനായ പരമപുരുഷനും തമ്മിലുള്ള ഭേദലക്ഷണങ്ങൾ ഞാൻ നിന്നോട് പറയുന്നു. ഒരേ ദേഹത്തിൽ സുഖം-ദുഃഖം പോലുള്ള വിരുദ്ധധർമ്മങ്ങൾ കാണപ്പെടുന്നത്, അതിൽ നിത്യമുക്തനായ ഭഗവാനും ബന്ധിതജീവനും ഇരുവരും ഉള്ളതിനാലാണ്.
Verse 6
सुपर्णावेतौ सदृशौ सखायौ यदृच्छयैतौ कृतनीडौ च वृक्षे । एकस्तयो: खादति पिप्पलान्न- मन्यो निरन्नोऽपि बलेन भूयान् ॥ ६ ॥
യാദൃശ്ചികമായി ഒരേ വൃക്ഷത്തിൽ സമാനസ്വഭാവമുള്ള രണ്ടു സുഹൃത്ത് പക്ഷികൾ കൂടൊരുക്കി. അവരിൽ ഒരാൾ വൃക്ഷഫലങ്ങൾ തിന്നുന്നു; മറ്റൊരാൾ തിന്നാതിരുന്നാലും തന്റെ ശക്തിയാൽ ഉന്നതസ്ഥാനത്താണ്.
Verse 7
आत्मानमन्यं च स वेद विद्वा- नपिप्पलादो न तु पिप्पलाद: । योऽविद्यया युक् स तु नित्यबद्धो विद्यामयो य: स तु नित्यमुक्त: ॥ ७ ॥
ഫലം തിന്നാത്ത പക്ഷി സർവ്വജ്ഞനായ പരമപുരുഷൻ; അവൻ തന്റെ നിലയും ഫലം തിന്നുന്ന ബന്ധിതജീവന്റെ നിലയും പൂർണ്ണമായി അറിയുന്നു. എന്നാൽ ഫലം തിന്നുന്ന ജീവൻ സ്വയംകൂടി ഭഗവാനെയും അറിയുന്നില്ല; അവിദ്യയിൽ മൂടപ്പെട്ടതിനാൽ അവൻ നിത്യബന്ധിതൻ, വിദ്യാമയനായ ഭഗവാൻ നിത്യമുക്തൻ.
Verse 8
देहस्थोऽपि न देहस्थो विद्वान् स्वप्नाद् यथोत्थित: । अदेहस्थोऽपि देहस्थ: कुमति: स्वप्नदृग् यथा ॥ ८ ॥
ആത്മസാക്ഷാത്കാരത്തിൽ ജ്ഞാനിയായവൻ ദേഹത്തിനുള്ളിൽ ജീവിച്ചാലും ദേഹസ്ഥനെന്നു കരുതുന്നില്ല; സ്വപ്നത്തിൽ നിന്ന് ഉണർന്നവൻ സ്വപ്നദേഹത്തോടുള്ള ഐക്യം വിട്ടുകളയുന്നതുപോലെ. എന്നാൽ മൂഢൻ ദേഹത്തിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തനായിട്ടും താനെ ദേഹത്തിൽ തന്നെയാണെന്ന് കരുതുന്നു; സ്വപ്നദർശി കൽപ്പിത ദേഹത്തിൽ താനെ കാണുന്നതുപോലെ.
Verse 9
इन्द्रियैरिन्द्रियार्थेषु गुणैरपि गुणेषु च । गृह्यमाणेष्वहं कुर्यान्न विद्वान् यस्त्वविक्रिय: ॥ ९ ॥
ഭൗതിക ആഗ്രഹത്തിന്റെ മലിനതയിൽ നിന്ന് വിമുക്തനും വികാരരഹിതനുമായ ജ്ഞാനി ദേഹപ്രവർത്തനങ്ങളുടെ കർത്താവായി താനെ കരുതുന്നില്ല. അവൻ അറിയുന്നു—എല്ലാ പ്രവർത്തനങ്ങളിലും പ്രകൃതിഗുണങ്ങളിൽ നിന്നുയർന്ന ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ തന്നെയാണ് അതേ ഗുണജന്യ വിഷയങ്ങളെ സ്പർശിക്കുന്നത് എന്ന്.
Verse 10
दैवाधीने शरीरेऽस्मिन् गुणभाव्येन कर्मणा । वर्तमानोऽबुधस्तत्र कर्तास्मीति निबध्यते ॥ १० ॥
പൂർവകർമ്മഫലത്തിൽ നിന്നുണ്ടായ, ദൈവാധീനമായ ഈ ശരീരത്തിൽ വസിക്കുന്ന അജ്ഞൻ അഹങ്കാരമോഹത്തിൽ “ഞാനാണ് കർത്താവ്” എന്നു കരുതുന്നു; യഥാർത്ഥത്തിൽ പ്രകൃതിഗുണങ്ങൾ നടത്തുന്ന കർമ്മങ്ങളാൽ അവൻ ബന്ധിതനാകുന്നു.
Verse 11
एवं विरक्त: शयन आसनाटनमज्जने । दर्शनस्पर्शनघ्राणभोजनश्रवणादिषु । न तथा बध्यते विद्वान् तत्र तत्रादयन् गुणान् ॥ ११ ॥
ഇങ്ങനെ വൈരാഗ്യത്തിൽ സ്ഥിരനായ ജ്ഞാനി കിടക്കൽ, ഇരിക്കൽ, നടക്കൽ, കുളിക്കൽ, കാണൽ, സ്പർശം, ഗന്ധം, ഭക്ഷണം, ശ്രവണം മുതലായവയിൽ ശരീരത്തെ ഏർപ്പെടുത്തിയാലും ബന്ധിതനാകുന്നില്ല; സാക്ഷിഭാവത്തിൽ ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ വിഷയങ്ങളിലേക്കു പ്രവർത്തിപ്പിക്കുന്നു.
Verse 12
प्रकृतिस्थोऽप्यसंसक्तो यथा खं सवितानिल: । वैशारद्येक्षयासङ्गशितया छिन्नसंशय: ॥ १२ ॥ प्रतिबुद्ध इव स्वप्नान्नानात्वाद् विनिवर्तते ॥ १३ ॥
ആകാശം എല്ലാറ്റിന്റെയും ആശ്രയമായിട്ടും ഒന്നിനോടും കലരാതെ അശക്തമായിരിക്കുന്നതുപോലെ, അനവധി ജലാശയങ്ങളിൽ പ്രതിഫലിക്കുന്ന സൂര്യൻ ജലത്തോട് അസക്തനായിരിക്കുന്നതുപോലെ, എല്ലായിടത്തും വീശുന്ന കാറ്റ് അനവധി ഗന്ധങ്ങളാൽ ബാധിക്കപ്പെടാത്തതുപോലെ—അതുപോലെ ആത്മസാക്ഷാത്കാരിയായവൻ ദേഹത്തോടും ലോകത്തോടും പൂർണ്ണമായും അസംഗനാണ്. വൈരാഗ്യത്തിൽ മൂർച്ചപ്പെട്ട ദൃഷ്ടിയാൽ ആത്മജ്ഞാനത്തോടെ സംശയങ്ങളെ മുറിച്ച്, സ്വപ്നത്തിൽ നിന്ന് ഉണർന്നവനെപ്പോലെ നാനാത്വവിസ്താരത്തിൽ നിന്ന് ചിത്തം പിൻവലിക്കുന്നു.
Verse 13
प्रकृतिस्थोऽप्यसंसक्तो यथा खं सवितानिल: । वैशारद्येक्षयासङ्गशितया छिन्नसंशय: ॥ १२ ॥ प्रतिबुद्ध इव स्वप्नान्नानात्वाद् विनिवर्तते ॥ १३ ॥
ആത്മസാക്ഷാത്കാരിയായവൻ സ്വപ്നത്തിൽ നിന്ന് ഉണർന്നവനെപ്പോലെ നാനാത്വഭ്രമത്തിൽ നിന്ന് പിൻമാറുന്നു; വൈരാഗ്യത്തിൽ മൂർച്ചപ്പെട്ട ദൃഷ്ടിയോടെ ആത്മജ്ഞാനശസ്ത്രം കൊണ്ട് സംശയങ്ങളെ മുറിച്ച് ചിത്തത്തെ ബാഹ്യവിസ്താരത്തിൽ നിന്ന് പിൻവലിക്കുന്നു.
Verse 14
यस्य स्युर्वीतसङ्कल्पा: प्राणेन्द्रियमनोधियाम् । वृत्तय: स विनिर्मुक्तो देहस्थोऽपि हि तद्गुणै: ॥ १४ ॥
ആരുടെ പ്രാണൻ, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ, മനസ്, ബുദ്ധി എന്നിവയുടെ പ്രവർത്തനങ്ങൾ ആഗ്രഹ-സങ്കൽപ്പരഹിതമായി നടക്കുന്നു, അവൻ പൂർണ്ണ വിമുക്തൻ; ദേഹത്തിൽ ഇരുന്നാലും ദേഹഗുണങ്ങൾ അവനെ ബന്ധിക്കില്ല.
Verse 15
यस्यात्मा हिंस्यते हिंस्रैर्येन किञ्चिद् यदृच्छया । अर्च्यते वा क्वचित्तत्र न व्यतिक्रियते बुध: ॥ १५ ॥
ചിലപ്പോൾ കാരണമില്ലാതെ ക്രൂരന്മാരോ ഹിംസക മൃഗങ്ങളോ ദേഹത്തെ ആക്രമിക്കും; മറ്റെപ്പോൾ മറ്റിടത്ത് അപ്രതീക്ഷിതമായി ബഹുമാനമോ പൂജയോ ലഭിക്കും. ആക്രമണത്തിൽ കോപിക്കാതെയും പൂജയിൽ തൃപ്തിപ്പെടാതെയും ഇരിക്കുന്നവനാണ് ബുദ്ധിമാൻ.
Verse 16
न स्तुवीत न निन्देत कुर्वत: साध्वसाधु वा । वदतो गुणदोषाभ्यां वर्जित: समदृङ्मुनि: ॥ १६ ॥
സമദർശിയായ മുനി മറ്റുള്ളവർ നല്ലതോ ചീത്തയോ ചെയ്യുന്നുവെന്ന് കണ്ടാലും, ശരിയായോ തെറ്റായോ സംസാരിക്കുന്നുവെന്ന് കണ്ടാലും, ആരെയും പുകഴ്ത്തുകയോ കുറ്റപ്പെടുത്തുകയോ ചെയ്യില്ല. ഗുണദോഷദ്വന്ദ്വങ്ങളിൽ നിന്ന് അവൻ അകന്നിരിക്കുന്നു.
Verse 17
न कुर्यान्न वदेत् किञ्चिन्न ध्यायेत् साध्वसाधु वा । आत्मारामोऽनया वृत्त्या विचरेज्जडवन्मुनि: ॥ १७ ॥
ദേഹം നിലനിർത്തുന്നതിനായാലും മോചിത മുനി ഭൗതിക ‘നല്ല-ചീത്ത’ എന്ന മാനദണ്ഡത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുകയോ സംസാരിക്കുകയോ ചിന്തിക്കുകയോ ചെയ്യരുത്. ആത്മാനന്ദത്തിൽ രമിച്ച്, എല്ലായിടത്തും അസക്തനായി, പുറത്തുള്ളവർക്ക് ജഡനെന്നപോലെ തോന്നുംവിധം അവൻ സഞ്ചരിക്കണം.
Verse 18
शब्दब्रह्मणि निष्णातो न निष्णायात् परे यदि । श्रमस्तस्य श्रमफलो ह्यधेनुमिव रक्षत: ॥ १८ ॥
ശബ്ദബ്രഹ്മമായ വേദസാഹിത്യത്തിൽ പാണ്ഡിത്യം നേടിയാലും പരമപുരുഷനായ ഭഗവാനിൽ മനസ്സിനെ സ്ഥിരപ്പെടുത്താൻ ശ്രമിക്കാതിരുന്നാൽ, അവന്റെ പരിശ്രമഫലം പരിശ്രമം തന്നെയാകും. അത് പാലില്ലാത്ത പശുവിനെ കഷ്ടപ്പെട്ടു കാത്തുപോലെയാണ്.
Verse 19
गां दुग्धदोहामसतीं च भार्यां देहं पराधीनमसत्प्रजां च । वित्तं त्वतीर्थीकृतमङ्ग वाचं हीनां मया रक्षति दु:खदु:खी ॥ १९ ॥
പ്രിയ ഉദ്ധവാ! പാലില്ലാത്ത പശുവിനെ, അശുദ്ധയായ ഭാര്യയെ, മറ്റുള്ളവരിൽ ആശ്രിതമായ ദേഹത്തെ, ഉപകാരമില്ലാത്ത മക്കളെ, അല്ലെങ്കിൽ ശരിയായ ലക്ഷ്യത്തിന് ഉപയോഗിക്കാത്ത ധനത്തെ കാത്തുസൂക്ഷിക്കുന്നവൻ തീർച്ചയായും മഹാദുഃഖിയാണ്. അതുപോലെ എന്റെ മഹിമകളില്ലാത്ത വേദജ്ഞാനം പഠിക്കുന്നവനും മഹാദുഃഖിയാണ്.
Verse 20
यस्यां न मे पावनमङ्ग कर्म स्थित्युद्भवप्राणनिरोधमस्य । लीलावतारेप्सितजन्म वा स्याद् वन्ध्यां गिरं तां बिभृयान्न धीर: ॥ २० ॥
ഹേ ഉദ്ധവാ! എന്റെ പാവനമായ ലീലാകർമ്മങ്ങളുടെ വിവരണം ഇല്ലാത്ത സാഹിത്യം—അതിലൂടെ ലോകത്തിന്റെ സൃഷ്ടി, സ്ഥിതി, പ്രളയം വെളിവാകുന്നില്ല; കൂടാതെ പ്രിയതമാവതാരങ്ങളായ ശ്രീകൃഷ്ണ-ബലരാമരുടെ മഹിമയും ഇല്ല—അത് വന്ധ്യവാക്യം; ധീരൻ അതിനെ ധരിക്കുകയില്ല।
Verse 21
एवं जिज्ञासयापोह्य नानात्वभ्रममात्मनि । उपारमेत विरजं मनो मय्यर्प्य सर्वगे ॥ २१ ॥
ഇങ്ങനെ ജിജ്ഞാസയാൽ ആത്മാവിന്മേൽ ഏർപ്പെടുത്തിയ നാനാത്വഭ്രമം നീക്കി, രജസ്സില്ലാത്ത ശാന്തമായ മനസ്സോടെ വിരമിക്ക; ഞാൻ സർവ്വവ്യാപിയാകയാൽ മനസ്സിനെ എന്നിൽ അർപ്പിച്ച് സ്ഥിരമാക്കുക।
Verse 22
यद्यनीशो धारयितुं मनो ब्रह्मणि निश्चलम् । मयि सर्वाणि कर्माणि निरपेक्ष: समाचर ॥ २२ ॥
ഹേ ഉദ്ധവാ! മനസ്സിനെ എല്ലാ ഭൗതിക കലക്കങ്ങളിൽ നിന്നുമൊഴിപ്പിച്ച് ബ്രഹ്മത്തിൽ അചഞ്ചലമായി നിർത്താൻ കഴിയുന്നില്ലെങ്കിൽ, ഫലാപേക്ഷയില്ലാതെ നിന്റെ എല്ലാ കര്മ്മങ്ങളും എനിക്ക് അർപ്പണമായി ചെയ്യുക।
Verse 23
श्रद्धालुर्मत्कथा: शृण्वन् सुभद्रा लोकपावनी: । गायन्ननुस्मरन् कर्म जन्म चाभिनयन् मुहु: ॥ २३ ॥ मदर्थे धर्मकामार्थानाचरन् मदपाश्रय: । लभते निश्चलां भक्तिं मय्युद्धव सनातने ॥ २४ ॥
ഹേ ഉദ്ധവാ! എന്റെ ലീലകളും ഗുണങ്ങളും പറയുന്ന കഥകൾ സർവ്വമംഗളകരവും ലോകപാവനവുമാണ്. വിശ്വാസമുള്ളവൻ അവയെ നിരന്തരം കേൾക്കുകയും പാടുകയും സ്മരിക്കുകയും, എന്റെ അവതാരപ്രകടനം മുതലായ ലീലകൾ നാട്യമായി വീണ്ടും വീണ്ടും അനുഭവിപ്പിക്കുകയും, എന്നെ ആശ്രയിച്ച് ധർമ്മ-കാമ-അർത്ഥ പ്രവർത്തനങ്ങളും എന്റെ തൃപ്തിക്കായി നടത്തുകയും ചെയ്താൽ—അവൻ ശാശ്വതനായ എന്നിൽ അചഞ്ചല ഭക്തി പ്രാപിക്കുന്നു।
Verse 24
श्रद्धालुर्मत्कथा: शृण्वन् सुभद्रा लोकपावनी: । गायन्ननुस्मरन् कर्म जन्म चाभिनयन् मुहु: ॥ २३ ॥ मदर्थे धर्मकामार्थानाचरन् मदपाश्रय: । लभते निश्चलां भक्तिं मय्युद्धव सनातने ॥ २४ ॥
ഹേ ഉദ്ധവാ! എന്റെ ലീലകളും ഗുണങ്ങളും പറയുന്ന കഥകൾ സർവ്വമംഗളകരവും ലോകപാവനവുമാണ്. വിശ്വാസമുള്ളവൻ അവയെ നിരന്തരം കേൾക്കുകയും പാടുകയും സ്മരിക്കുകയും, എന്റെ അവതാരപ്രകടനം മുതലായ ലീലകൾ നാട്യമായി വീണ്ടും വീണ്ടും അനുഭവിപ്പിക്കുകയും, എന്നെ ആശ്രയിച്ച് ധർമ്മ-കാമ-അർത്ഥ പ്രവർത്തനങ്ങളും എന്റെ തൃപ്തിക്കായി നടത്തുകയും ചെയ്താൽ—അവൻ ശാശ്വതനായ എന്നിൽ അചഞ്ചല ഭക്തി പ്രാപിക്കുന്നു।
Verse 25
सत्सङ्गलब्धया भक्त्या मयि मां स उपासिता । स वै मे दर्शितं सद्भिरञ्जसा विन्दते पदम् ॥ २५ ॥
എന്റെ ഭക്തരുടെ സത്സംഗത്തിലൂടെ ശുദ്ധഭക്തി ലഭിച്ച് എപ്പോഴും എന്നെ ആരാധിക്കുന്നവൻ, സദ്ഭക്തർ വെളിപ്പെടുത്തിയ എന്റെ ധാമം അതിസുലഭമായി പ്രാപിക്കുന്നു।
Verse 26
श्रीउद्धव उवाच साधुस्तवोत्तमश्लोक मत: कीदृग्विध: प्रभो । भक्तिस्त्वय्युपयुज्येत कीदृशी सद्भिरादृता ॥ २६ ॥ एतन्मे पुरुषाध्यक्ष लोकाध्यक्ष जगत्प्रभो । प्रणतायानुरक्ताय प्रपन्नाय च कथ्यताम् ॥ २७ ॥
ശ്രീ ഉദ്ധവൻ പറഞ്ഞു: ഹേ ഉത്തമശ്ലോക പ്രഭോ! നിങ്ങൾ ഏതു തരത്തിലുള്ളവനെ സാദു-ഭക്തനായി കരുതുന്നു? മഹാഭക്തർ ആദരിക്കുന്ന, അങ്ങേക്ക് അർപ്പിക്കേണ്ട ഭക്തിസേവ ഏതു വിധത്തിലുള്ളതാണ്?
Verse 27
श्रीउद्धव उवाच साधुस्तवोत्तमश्लोक मत: कीदृग्विध: प्रभो । भक्तिस्त्वय्युपयुज्येत कीदृशी सद्भिरादृता ॥ २६ ॥ एतन्मे पुरुषाध्यक्ष लोकाध्यक्ष जगत्प्रभो । प्रणतायानुरक्ताय प्रपन्नाय च कथ्यताम् ॥ २७ ॥
ഹേ പുരുഷാധ്യക്ഷാ, ലോകാധ്യക്ഷാ, ജഗത്പ്രഭോ! ഞാൻ അങ്ങയുടെ പാദങ്ങളിൽ പ്രണതനും അങ്ങോടു അനുരക്തനും പൂർണ്ണ ശരണാഗതനും ആകുന്നു; ദയവായി ഇതെനിക്ക് പറഞ്ഞുതരണമേ।
Verse 28
त्वं ब्रह्म परमं व्योम पुरुष: प्रकृते: पर: । अवतीर्णोऽसि भगवन् स्वेच्छोपात्तपृथग्वपु: ॥ २८ ॥
ഹേ ഭഗവൻ! അങ്ങ് പരബ്രഹ്മം, ആകാശംപോലെ അസംഗനും പ്രകൃതിക്ക് അതീതനായ പുരുഷനും ആകുന്നു; എങ്കിലും ഭക്തരുടെ പ്രേമത്തിന് വശനായി അവരുടെ ആഗ്രഹപ്രകാരം പല രൂപങ്ങൾ സ്വീകരിച്ച് അവതരിക്കുന്നു।
Verse 29
श्रीभगवानुवाच कृपालुरकृतद्रोहस्तितिक्षु: सर्वदेहिनाम् । सत्यसारोऽनवद्यात्मा सम: सर्वोपकारक: ॥ २९ ॥ कामैरहतधीर्दान्तो मृदु: शुचिरकिञ्चन: । अनीहो मितभुक् शान्त: स्थिरो मच्छरणो मुनि: ॥ ३० ॥ अप्रमत्तो गभीरात्मा धृतिमाञ्जितषड्गुण: । अमानी मानद: कल्यो मैत्र: कारुणिक: कवि: ॥ ३१ ॥ आज्ञायैवं गुणान् दोषान् मयादिष्टानपि स्वकान् । धर्मान् सन्त्यज्य य: सर्वान् मां भजेत स तु सत्तम: ॥ ३२ ॥
ശ്രീഭഗവാൻ അരുളിച്ചെയ്തു: ഹേ ഉദ്ധവാ! സാദുപുരുഷൻ കരുണാലുവാണ്; ആരോടും ദ്രോഹം ചെയ്യുകയില്ല; എല്ലാ ജീവികളോടും ക്ഷമാശീലൻ. സത്യമാണ് അവന്റെ സാരം; അവൻ നിർദോഷാത്മാവ്; സുഖദുഃഖങ്ങളിൽ സമൻ; എല്ലാവരുടെയും ക്ഷേമത്തിനായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഭൗതിക ആഗ്രഹങ്ങൾ അവന്റെ ബുദ്ധിയെ മയക്കുന്നില്ല; ഇന്ദ്രിയദമനമുള്ളവൻ, മൃദു, ശുചി, അകിഞ്ചനൻ. ലോകിക വ്യർത്ഥപ്രവർത്തനങ്ങളിൽ ഏർപ്പെടുന്നില്ല; മിതഭുക്ക്, ശാന്തൻ, സ്ഥിരൻ, എന്നെ മാത്രം ശരണം എന്നു സ്വീകരിച്ച മുനി. അവൻ അപ്രമത്തൻ, ഗംഭീരാത്മാവ്, ധൃതിമാൻ; വിശപ്പ്, ദാഹം, ശോകം, മോഹം, ജര, മരണം എന്നീ ആറു വികാരങ്ങളെ ജയിച്ചവൻ. അവൻ മാനമാഗ്രഹിക്കുന്നില്ല; മറ്റുള്ളവരെ മാനിക്കുന്നു; കല്യാണകരൻ, മൈത്രിയുള്ളവൻ, കാരുണികൻ, കവിസ്വഭാവൻ. ഞാൻ പറഞ്ഞ ഗുണദോഷങ്ങളെ അറിഞ്ഞ്, എന്റെ പാദപദ്മങ്ങളിൽ പൂർണ്ണ ശരണം പ്രാപിച്ച്, അവസാനം സാധാരണ വൈദിക ധർമ്മകർമ്മങ്ങളെ ഉപേക്ഷിച്ച് എന്നെ മാത്രം ഭജിക്കുന്നവൻ—അവനാണ് സത്തമൻ।
Verse 30
श्रीभगवानुवाच कृपालुरकृतद्रोहस्तितिक्षु: सर्वदेहिनाम् । सत्यसारोऽनवद्यात्मा सम: सर्वोपकारक: ॥ २९ ॥ कामैरहतधीर्दान्तो मृदु: शुचिरकिञ्चन: । अनीहो मितभुक् शान्त: स्थिरो मच्छरणो मुनि: ॥ ३० ॥ अप्रमत्तो गभीरात्मा धृतिमाञ्जितषड्गुण: । अमानी मानद: कल्यो मैत्र: कारुणिक: कवि: ॥ ३१ ॥ आज्ञायैवं गुणान् दोषान् मयादिष्टानपि स्वकान् । धर्मान् सन्त्यज्य य: सर्वान् मां भजेत स तु सत्तम: ॥ ३२ ॥
ശ്രീഭഗവാൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഹേ ഉദ്ധവാ, സാദു കരുണാമയൻ; ആരോടും ദ്രോഹം ചെയ്യുകയില്ല; സർവ്വജീവികളോടും ക്ഷമാശീലൻ. അവൻ സത്യനിഷ്ഠൻ, നിർദോഷചിത്തൻ, സുഖദുഃഖങ്ങളിൽ സമൻ, എല്ലാവർക്കും ഉപകാരകൻ; കാമങ്ങൾ ബുദ്ധിയെ കുലുക്കാത്തവൻ, ഇന്ദ്രിയദമനൻ, മൃദുസ്വഭാവൻ, ശുചി, നിർമമൻ, മിതാഹാരി, ശാന്തൻ, സ്ഥിരൻ, എന്നെയേ ശരണം എന്നു സ്വീകരിക്കുന്ന മുനി.
Verse 31
श्रीभगवानुवाच कृपालुरकृतद्रोहस्तितिक्षु: सर्वदेहिनाम् । सत्यसारोऽनवद्यात्मा सम: सर्वोपकारक: ॥ २९ ॥ कामैरहतधीर्दान्तो मृदु: शुचिरकिञ्चन: । अनीहो मितभुक् शान्त: स्थिरो मच्छरणो मुनि: ॥ ३० ॥ अप्रमत्तो गभीरात्मा धृतिमाञ्जितषड्गुण: । अमानी मानद: कल्यो मैत्र: कारुणिक: कवि: ॥ ३१ ॥ आज्ञायैवं गुणान् दोषान् मयादिष्टानपि स्वकान् । धर्मान् सन्त्यज्य य: सर्वान् मां भजेत स तु सत्तम: ॥ ३२ ॥
അവൻ അപ്രമത്തൻ, ഗൗഢാത്മാവ്, ധൈര്യവാൻ; ക്ഷുധ, ദാഹം, ശോകം, മോഹം, ജര, മരണം—ഈ ആറു വികാരങ്ങളെ ജയിച്ചവൻ. അവൻ ബഹുമാനം തേടുന്നില്ല, പക്ഷേ മറ്റുള്ളവർക്ക് ബഹുമാനം നൽകുന്നു; കല്യാണകാരി, മൈത്രിയുള്ളവൻ, കരുണാമയൻ, പ്രജ്ഞാവാൻ (കവി) ആണ്.
Verse 32
श्रीभगवानुवाच कृपालुरकृतद्रोहस्तितिक्षु: सर्वदेहिनाम् । सत्यसारोऽनवद्यात्मा सम: सर्वोपकारक: ॥ २९ ॥ कामैरहतधीर्दान्तो मृदु: शुचिरकिञ्चन: । अनीहो मितभुक् शान्त: स्थिरो मच्छरणो मुनि: ॥ ३० ॥ अप्रमत्तो गभीरात्मा धृतिमाञ्जितषड्गुण: । अमानी मानद: कल्यो मैत्र: कारुणिक: कवि: ॥ ३१ ॥ आज्ञायैवं गुणान् दोषान् मयादिष्टानपि स्वकान् । धर्मान् सन्त्यज्य य: सर्वान् मां भजेत स तु सत्तम: ॥ ३२ ॥
ഞാൻ ഉപദേശിച്ച ഗുണദോഷങ്ങളും, തനിക്കായി നിർദ്ദേശിക്കപ്പെട്ട സാധാരണ ധർമ്മങ്ങളും അറിഞ്ഞിട്ടും, എന്റെ പാദപദ്മങ്ങളിൽ പൂർണ്ണ ശരണം പ്രാപിച്ച് അവയെല്ലാം ഉപേക്ഷിച്ച് എന്നെയേ ഏകാന്തമായി ഭജിക്കുന്നവൻ തന്നെയാണ് സത്തമൻ (പരമശ്രേഷ്ഠൻ).
Verse 33
ज्ञात्वाज्ञात्वाथ ये वै मां यावान् यश्चास्मि यादृश: । भजन्त्यनन्यभावेन ते मे भक्ततमा मता: ॥ ३३ ॥
ഞാൻ എങ്ങനെയുള്ളവൻ, ആരാണെന്നത് അറിയുകയോ അറിയാതിരിക്കുകയോ ചെയ്താലും, അനന്യഭാവത്തോടെ എന്നെ ഭജിക്കുന്നവരാണ് എന്റെ ഏറ്റവും ശ്രേഷ്ഠ ഭക്തർ എന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു.
Frequently Asked Questions
The two birds symbolize the jīva and Paramātmā residing within the same ‘tree’ of the body. The fruit-eating bird represents the conditioned soul who experiences karma-phala (happiness and distress) and forgets his identity. The non-eating bird represents the Supreme Lord as the omniscient witness and controller, never entangled. The teaching is that bondage is due to ignorance and misidentification, while the Lord remains eternally liberated and can be known when the jīva turns from enjoyment to realization and devotion.
Kṛṣṇa explains that ‘bondage’ and ‘liberation’ are designations produced by māyā operating through the modes of nature. Like dream experiences, material happiness, distress, and bodily identification appear real to the conditioned mind but lack ultimate substance. The ātmā is intrinsically transcendental; liberation is the removal of ignorance and false doership, wherein one remains a witness and offers action to the Lord.
The chapter states that learning becomes barren when it does not culminate in fixing the mind on Bhagavān and hearing His glories (Hari-kathā). Such study is compared to maintaining a cow that gives no milk: the labor remains, but the essential fruit—purification, devotion, and realization—does not arise. The Bhāgavata’s criterion is transformation of consciousness toward the Lord, not mere textual mastery.
A true devotee is described through sādhu-lakṣaṇa: mercy and nonviolence, tolerance, truthfulness, freedom from envy, equanimity in happiness and distress, control of senses and eating, absence of possessiveness and prestige-seeking, honoring others, steadiness amid reversals, and compassionate work for others’ welfare. Most decisively, such a person takes exclusive shelter of the Lord’s lotus feet and worships Him alone, with unalloyed love, even if he may not articulate metaphysics perfectly.