Adhyaya 66
भीष्मपर्व — अध्याय ६६: तुमुलसंग्रामवर्णनम् (The Tumult of Battle Described)
Upa-parva: Kurukṣetra Saṅgrāma-varṇana (Battle Commencement and Tumult Description Unit)
Saṃjaya reports that Bhīṣma Śāṃtanava initiates an exceptionally intense engagement, motivated by concern regarding Bhīmasena’s battlefield impact and a protective intent toward Dhṛtarāṣṭra’s sons. The narrative then shifts into a technical-sensory depiction of combat escalation: the morning engagement becomes highly destructive among leading warriors; the soundscape (elephants’ cries, horses’ neighing, drums and conches) expands to a sky-touching roar; severed heads and armored limbs are described as falling in volumes likened to a storm of stones. The ground is rapidly covered with bodies and equipment, while dust-clouds lit by weapon-flash render the clash thunder-like. The encounter is characterized as harsh and blood-flowing, with repeated arrow volleys and collisions of elephants, horses, and chariots; dismounted horses run in all directions; close-quarters fighting occurs with clubs, swords, spears, arrows, and even fists, knees, and palms. The chapter culminates in a convergence: Duryodhana, surrounded by Kaliṅga forces and placing Bhīṣma forward, advances against the Pāṇḍavas; the Pāṇḍavas, rallying around Bhīma (Vṛkodara), charge toward Bhīṣma in anger, intensifying the central confrontation.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र से कहते हैं—हाथियों की सेना कट जाने पर दुर्योधन घबराकर समस्त वाहिनियों को एक ही लक्ष्य देता है: ‘सब मिलकर भीमसेन को मार डालो।’ → कौरव-सेना दुर्योधन की आज्ञा से भैरव गर्जना करती हुई भीम पर टूट पड़ती है—ऐसा अपार बलौघ कि देवताओं के लिए भी दुर्धर्ष, पर्व-काल के समुद्र की तरह उफनता हुआ। भीम गदा उठाकर जिस ओर दृष्टि डालते हैं, उधर-उधर की पंक्तियाँ फटती जाती हैं; मनुष्य, घोड़े, गज—हर ओर कटे हुए शरीरों का ढेर लगने लगता है। → दोपहर के सूर्य-ताप के समान असह्य वेग से भीम का गदा-प्रहार रणभूमि को रौद्र बना देता है; उनकी गदा मज्जा-वसा-मांस-रक्त से लथपथ होकर और भी भयावह दिखती है। इसी उथल-पुथल के बीच सत्यसंध सात्यकि शिनिप्रवीर की भाँति पितामह भीष्म पर झपटते हैं और दृढ़ धनुष से शरवर्षा कर कौरव-सेना को कंपा देते हैं—भीम की ध्वंस-लीला और सात्यकि का आक्रमण एक साथ कौरव-मन में आतंक भर देता है। → कौरव योद्धा सात्यकि पर मेघों की तरह बाण-वर्षा करते हैं, पर वे उसे रोक नहीं पाते; भीम भी युगांत-काल के समान विचरते हुए रथियों और अश्व-समूहों का संहार जारी रखते हैं। अध्याय का अंत रण के धुएँ, रक्त और गर्जना में होता है—कौरव-सेना दबती हुई, पर निर्णायक विराम के बिना। → सात्यकि और भीष्म का सामना अब प्रत्यक्ष टकराव की ओर बढ़ता है—क्या पितामह के सामने सात्यकि टिक पाएँगे, और क्या भीम को घेरकर रोका जा सकेगा?
Shlokas
Verse 1
संजय कहते हैं--महाराज! हाथियोंकी उस सेनाके मारे जानेपर आपके पुत्र दुर्योधनने समस्त सैनिकोंको आज्ञा दी कि सब मिलकर भीमसेनको मार डालो
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: «ຂ້າແຕ່ພະມະຫາກະສັດ! ເມື່ອກອງຊ້າງນັ້ນຖືກຟັນລົງຈົນພິນາດແລ້ວ ພະອົງຊາຍຂອງພະອົງ ດຸຣະໂຍທະນະ ໄດ້ສັ່ງກອງທະຫານທັງປວງວ່າ ‘ຈົ່ງຮ່ວມແຮງກັນ ຂ້າພີມະເສນ!’»
Verse 2
ततः सर्वाण्यनीकानि तव पुत्रस्य शासनात् । अभ्यद्रवन् भीमसेनं नदन्तं भैरवान् रवान्,तदनन्तर आपके पुत्रकी आज्ञासे समस्त सेनाएँ भैरव गर्जना करती हुई भीमसेनपर टूट पड़ीं
ຕໍ່ມາ ຕາມຄໍາສັ່ງຂອງພະອົງຊາຍ ກອງທັບທຸກຫມວດໄດ້ພຸ້ງເຂົ້າໃສ່ພີມະເສນ ພ້ອມສຽງຮ້ອງຄໍາຮາມອັນນ່າສະພຶງກົວ ດັ່ງພາຍຸສົງຄາມທີ່ຖືກປ່ອຍອອກຈາກຄໍາສັ່ງຜູ້ປົກຄອງ.
Verse 3
त॑ बलौघमपर्यन्तं देवैरपि सुदुःसहम् । आपतत्तं सुदुष्पारं समुद्रमिव पर्वणि
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: ກອງກໍາລັງອັນຫາຂອບເຂດບໍ່ໄດ້ນັ້ນ—ແມ່ນແຕ່ເທວະດາກໍຍາກຈະຕ້ານ—ໄດ້ພຸ້ງມາດັ່ງມະຫາສະໝຸດທີ່ພອງຂຶ້ນໃນຄືນເດືອນເຕັມ ຂ້າມຜ່ານກໍຍາກຢິ່ງ.
Verse 4
सेनाका वह अनन्त वेग देवताओंके लिये भी दुःसह था। पूर्णिमाको बढ़े हुए समुद्रके समान अपार जान पड़ता था ।।
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: ກອງທັບນັ້ນພຸ້ງມາດ້ວຍຄວາມໄວອັນຫາຂອບເຂດບໍ່ໄດ້ ແມ່ນແຕ່ເທວະດາກໍຍັງທົນບໍ່ໄຫວ ແລະເບິ່ງຄືບໍ່ມີທ້າຍສຸດ ດັ່ງມະຫາສະໝຸດທີ່ພອງຂຶ້ນໃນຄືນເດືອນເຕັມ. ມັນແອດແນ້ນໄປດ້ວຍລົດຮົບ ຊ້າງ ແລະມ້າ; ສຽງສັງຂ໌ ແລະກອງດຸນດຸບີ ດັງກັ່ນກ້ອງ. ຈໍານວນລົດຮົບແລະທະຫານຍ່າງທ້າວນັ້ນນັບບໍ່ຖ້ວນ ແລະຝຸ່ນກໍຟຸ້ງກະຈາຍປົກຄຸມໄປທົ່ວ.
Verse 5
त॑ भीमसेन: समरे महोदधिमिवापरम् | सेनासागरमक्षोभ्यं वेलेव समवारयत्,दूसरे महासागरके समान उस अक्षोभ्य सैन्यसमुद्रको युद्धमें भीमसेनने तटप्रदेशकी भाँति रोक दिया
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: ໃນກາງສົງຄາມ ພີມະເສນໄດ້ຂວາງກັ້ນ “ທະເລແຫ່ງກອງທັບ” ອັນບໍ່ຫວັ່ນໄຫວນັ້ນ ດັ່ງຝັ່ງທະເລທີ່ກັ້ນທະເລໃຫຍ່ອີກຜືນໜຶ່ງໄວ້.
Verse 6
तदाश्षर्यमपश्याम पाण्डवस्य महात्मन: । भीमसेनस्य समरे राजन् कर्मातिमानुषम्,राजन्! उस समय संग्रामभूमिमें हमलोगोंने महामना पाण्डुनन्दन भीमसेनका अत्यन्त आश्चर्यमय अतिमानुष कर्म देखा था
ສັນຊະຍາກ່າວວ່າ: «ຂ້າແຕ່ພະຣາຊາ, ໃນສະໜາມຮົບນັ້ນ ພວກເຮົາໄດ້ເຫັນການກະທຳຂອງ ພີມເສນ—ບຸດແຫ່ງປານດຸ ຜູ້ມີຈິດໃຈຍິ່ງໃຫຍ່—ອັນນ່າພິສົດຢ່າງຫາທຽບບໍ່ໄດ້ ດັ່ງວ່າເກີນກຳລັງມະນຸດທົ່ວໄປ».
Verse 7
उदीर्णान् पर्थिवान् सर्वान् साश्वान् सरथकुण्जरान् | असम्भ्रमं भीमसेनो गदया समवारयत्
ສັນຊະຍາກ່າວວ່າ: ເມື່ອບັນດາກະສັດທັງປວງພາກັນພຸ້ນພັນເຂົ້າມາ—ພ້ອມມ້າ ລົດຮົບ ແລະຊ້າງ—ພີມເສນກໍບໍ່ຫວັ່ນໄຫວແມ່ນແຕ່ນ້ອຍ ແລະໄດ້ກັ້ນພວກເຂົາໄວ້ດ້ວຍຄະທາຂອງຕົນ.
Verse 8
स संवार्य बलौघांस्तान् गदया रथिनां वर: । अतिष्ठत् तुमुले भीमो गिरिमेंरुरिवाचल:,रथियोंमें श्रेष्ठ भीमसेन उस सारे सैन्यसमूहको गदाद्वारा रोककर उस भयंकर युद्धमें मेरु पर्वतके समान अविचलभावसे खड़े रहे
ສັນຊະຍາກ່າວວ່າ: ເມື່ອພີມ—ຜູ້ເປັນເລີດໃນບັນດານັກຮົບລົດຮົບ—ໄດ້ກັ້ນກອງທັບອັນໜາແໜ້ນນັ້ນດ້ວຍຄະທາແລ້ວ ກໍຢືນຢັນຢູ່ກາງຄວາມອື້ອອຶງຂອງສົງຄາມ ບໍ່ຫວັ່ນໄຫວ ດັ່ງພູເມຣຸ.
Verse 9
तस्मिन् सुतुमुले घोरे काले परमदारुणे । भ्रातरश्ैव पुत्राश्न धृष्टय्रुम्नश्व पार्षत:
ສັນຊະຍາກ່າວວ່າ: ໃນຍາມອັນອື້ອອຶງສຸດຂີດ ແລະນ່າຢ້ານກົວຢ່າງຫາທຽບບໍ່ໄດ້—ຍາມອັນໂຫດຮ້າຍຢ່າງຍິ່ງ—ບໍ່ມີທັງພີ່ນ້ອງຂອງລາວ ຫຼືລູກຊາຍຂອງລາວ ຫຼື ທຣິສຕະຍຸມນະ ບຸດແຫ່ງປາຣະສະຕະ (ດຣຸປະດະ) ທີ່ຈະລະທິ້ງພີມເສນຜູ້ມີກຳລັງຍິ່ງໃຫຍ່.
Verse 10
द्रौपदेयाइभिमन्युश्न शिखण्डी चापराजित: । न प्राजहन् भीमसेनं भये जाते महाबलम्
ສັນຊະຍາກ່າວວ່າ: ເມື່ອຄວາມຢ້ານກົວອັນໃຫຍ່ແລະນ່າສະພຶງກົວນັ້ນເກີດຂຶ້ນ ທັງທຣິສຕະຍຸມນະ ທັງລູກຊາຍທັງຫ້າຂອງດຣໍປະດີ ທັງອະພິມັນຍຸ ແລະວີຣະບຸລຸດ ສິຂັນດີ ຜູ້ບໍ່ຖືກພິຊິດ ບໍ່ມີໃຜລະທິ້ງພີມເສນຜູ້ມີກຳລັງຍິ່ງໃຫຍ່.
Verse 11
ततः शैक्यायसी गुर्वी प्रगृह्ा महतीं गदाम् । अधावत् तावकान् योधान् दण्डपाणिरिवान्तक:
ສັນຊະຍາກ່າວວ່າ: ຕໍ່ມາ ພີມເສນ ຈັບຄອງຄະທາເຫຼັກອັນໃຫຍ່ແລະໜັກຫນ່ວງ ແລ້ວພຸ້ນເຂົ້າໃສ່ນັກຮົບຂອງທ່ານ. ດັ່ງພຣະຍົມ ຜູ້ຖືຄັນທັນດາແຫ່ງການລົງໂທດ, ລາວພຸ້ນເຂົ້າໄປເປັນຕົວແທນແຫ່ງການຕອບແທນອັນຫຼີກບໍ່ພົ້ນ ໃຫ້ສະໜາມຮົບກາຍເປັນພາບທີ່ຄວາມຈອງຫອງພົບຜົນຂອງຕົນ.
Verse 12
पोथयन् रथवृन्दानि वाजिवृन्दानि चाभिभू: । कर्षयन् रथवृन्दानि बाहुवेगेन पाण्डव:
ສັນຊະຍາກ່າວວ່າ: ພານດະວະນັ້ນ ໄດ້ຂົ່ມເຫັງກຸ່ມລົດຮົບ ແລະຝູງມ້າຈຳນວນຫຼາຍ ຟາດຟັນໃຫ້ລົ້ມລົງ; ແລະດ້ວຍແຮງແຂນອັນລ້ຳເລີດ ລາວກໍລາກດຶງແຖວລົດຮົບໃຫ້ແຕກກະຈາຍ. ບົດນີ້ຊີ້ໃຫ້ເຫັນວ່າ ໃນສະໜາມຮົບ ຄວາມກ້າແຂງສ່ວນຕົວ ແລະກຳລັງທີ່ມີລະບຽບ ເປັນຜູ້ຕັດສິນຜົນທັນທີ ແມ່ນແຕ່ສົງຄາມໃຫຍ່ຍັງຜູກພັນກັບຄຳຖາມເລື່ອງທຳມະ ແລະຜົນກຳກໍຕາມ.
Verse 13
ऊरुवेगेन संकर्षन् रथजालानि पाण्डव:
ສັນຊະຍາກ່າວວ່າ: ດ້ວຍແຮງຂາອ່ອນ (ຂາທ່ອນ) ອັນຮຸນແຮງ, ພານດະວະໄດ້ລາກດຶງ ແລະສະກັດຂາດຜ່ານແນວລົດຮົບທີ່ສານກັນເປັນຕາຂ່າຍ. ຖ້ອຍຄຳນີ້ຍ້ຳເນັ້ນພະລັງກາຍອັນຫນ້າພິສູດໃນສົງຄາມ, ທີ່ກຳລັງແລະຄວາມໝັ້ນໃຈກາຍເປັນຕົວຕັດສິນ ທ່າມກາງນ້ຳໜັກທາງຈິດທຳຂອງສົງຄາມພີ່ນ້ອງ.
Verse 14
बलानि सम्ममर्दाशु नड्वलानीव कुञज्जर: । पाण्डुनन्दन भीम अपने महान् वेगसे रथसमूहोंको खींचकर नष्ट कर देते और शीघ्र ही सारी सेनाको उसी प्रकार रौंद डालते थे, जैसे हाथी नरकुलके पौधोंको ।।
ສັນຊະຍາກ່າວວ່າ: ດັ່ງຊ້າງທີ່ບີບຂະຍີ້ພົງອ້ອຍຫຼືກໍກົກອ້ອຍຢ່າງວ່ອງໄວ, ພີມ—ບຸດຂອງພານດູ—ໃຊ້ຄວາມໄວອັນມະຫາສານ ລາກດຶງແລະທຳລາຍຝູງລົດຮົບຈຳນວນຫຼາຍ. ໃນບໍ່ຊ້າ ລາວກໍຢ່ຳຢີ້ກອງທັບທັງໝົດ ເຫມືອນຊ້າງຢ່ຳກໍອ້ອຍ. ລາວບີບຂະຍີ້ນັກຮົບລົດໃຫ້ຕົກຈາກລົດ ແລະນັກຮົບຊ້າງໃຫ້ຕົກຈາກຊ້າງ.
Verse 15
सादिनश्चाश्वपृष्ठेभ्यो भूमौ चापि पदातिन: । गदया व्यधमत् सर्वान् वातो वृक्षानिवौजसा
ສັນຊະຍາກ່າວວ່າ: ດ້ວຍຄະທາຂອງລາວ ລາວຟາດລົງທຸກຄົນ—ທັງນັກຂີ່ມ້າໃຫ້ຕົກຈາກຫຼັງມ້າ ແລະທັງທະຫານຍ່າງຕີນຢູ່ພື້ນດິນ—ດັ່ງລົມແຮງທີ່ຖອນຕົ້ນໄມ້ອອກຈາກຮາກ. ບົດນີ້ຍ້ຳເນັ້ນພະລັງອັນທ່ວມທົ່ນ ແລະບໍ່ເລືອກໜ້າຂອງຄວາມຮຸນແຮງໃນສະໜາມຮົບ, ທີ່ກຳລັງແລະແຮງສົ່ງສາມາດກະຈາຍແຖວທັບໄດ້ໂດຍບໍ່ເລືອກຊັ້ນວັນນະ, ເຕືອນໃຫ້ຮູ້ວ່າສົງຄາມທຳລາຍຢ່າງວ່ອງໄວ ແລະທຳໃຫ້ທຸກຄົນເທົ່າກັນ.
Verse 16
भीमसेनो महाबाहुस्तव पुत्रस्य वै बले । महाबाहु भीमसेन रथोंसे रथियोंको, हाथियोंसे हाथी-सवारोंको, घोड़ोंकी पीठोंसे घुड़सवारोंको और पृथ्वीपर पैदलोंको मसलते हुए गदासे आपके पुत्रकी सेनाके सब लोगोंको उसी प्रकार नष्ट कर देते थे, जैसे हवा अपने वेगसे वृक्षोंको उखाड़ फेंकती है ।।
ສັນຊະຍະໄດ້ກ່າວວ່າ: ພີມເສນ ຜູ້ມີແຂນແຂງກ້າ ຢູ່ກາງກອງທັບຂອງລູກຊາຍເຈົ້າ ໄດ້ບີບຂີ້ລົດຮົບດ້ວຍລົດຮົບ, ບີບຂີ້ຜູ້ຂີ່ຊ້າງດ້ວຍຊ້າງ, ກະຊາກຜູ້ຂີ່ມ້າລົງຈາກຫຼັງມ້າ, ແລະບີບຂີ້ທະຫານຍ່າງທ້າວໃນພື້ນດິນ. ດ້ວຍຄະທາ (ຄ້ອນຫຼືກະບອກໃຫຍ່) ຂອງລາວ ລາວທໍາລາຍຄົນໃນກອງທັບຂອງລູກຊາຍເຈົ້າຢ່າງຕໍ່ເນື່ອງ—ດັ່ງລົມທີ່ພັດແຮງຖອນຕົ້ນໄມ້ອອກຈາກຮາກ. ແລະສະໜາມຮົບນັ້ນກໍຖືກປ້າຍເປື້ອນດ້ວຍໄຂກະດູກ, ໄຂມັນ ແລະເນື້ອ, ຊຸ່ມຊໍາດ້ວຍເລືອດ.
Verse 17
तत्र तत्र हतैश्नापि मनुष्यगजवाजिभि:
ສັນຊະຍະໄດ້ກ່າວວ່າ: ບ່ອນນັ້ນບ່ອນນີ້ ພື້ນດິນເຕັມໄປດ້ວຍຜູ້ຖືກສັງຫານ—ທັງຄົນ ທັງຊ້າງ ແລະມ້າ—ຈົນທຸກທິດທາງລ້ວນປາກົດຮ່ອງຮອຍແຫ່ງຄວາມພິນາດຂອງສົງຄາມ.
Verse 18
रणाजड्ुणं समभवन्म्रावाससंनिभम् | जहाँ-तहाँ मरकर गिरे हुए मनुष्य, हाथी और घोड़ोंसे वह सारी रणभूमि मृत्युके निवासस्थान-सी प्रतीत होती थी ।।
ສັນຊະຍະໄດ້ກ່າວວ່າ: ສະໜາມຮົບນັ້ນກາຍເປັນດັ່ງທີ່ພໍ່ພັກຂອງຄວາມຕາຍ. ທົ່ວທຸກແຫ່ງມີຄົນ, ຊ້າງ, ແລະມ້າລົ້ມຕາຍ ຈົນພື້ນດິນທັງໝົດດູເຫມືອນບ່ອນຢູ່ອາໄສຂອງມະຕະ. ແລະຄະທາອັນນ່າຢ້ານ ຜູ້ນໍາຄວາມພິນາດຂອງພີມເສນ ຖືກເຫັນວ່ານ່າສະພຶງກົວດັ່ງຄັນທະນູປິນາກະຂອງຣຸດຣະເມື່ອພຣະອົງໂກດເພື່ອທໍາລາຍສັດທັງປວງໃນຍາມປະລະຍະ, ແລະດັ່ງຄທາທັນດາຂອງຍະມະ. ສຽງກະທົບຂອງມັນກ້ອງກັງວານດັ່ງວັດຊະຣະຂອງອິນທຣະ.
Verse 19
यमदण्डोपमामुग्रामिन्द्राशनिसमस्वनाम् | ददृशुर्भीमसेनस्य रौद्रीं विशसनीं गदाम्
ສັນຊະຍະໄດ້ກ່າວວ່າ: ພວກເຂົາໄດ້ເຫັນຄະທາຂອງພີມເສນ—ດຸຮ້າຍດັ່ງຄທາທັນດາຂອງຍະມະ ແລະມີສຽງດັ່ງວັດຊະຣະຂອງອິນທຣະ—ເປັນອາວຸດອັນນ່າຢ້ານ ແລະເດືອດດານ ທີ່ເກີດມາເພື່ອການຂ້າຟັນ.
Verse 20
आविद्धयतो गदां तस्य कौन्तेयस्य महात्मन: । बभौ रूपं महाघोरं कालस्येव युगक्षये,अपनी गदाको घुमाते हुए महामना कुन्तीकुमार भीमसेनका रूप युगान्त-कालके यमराजके समान अत्यन्त भयंकर प्रतीत होता था
ສັນຊະຍະໄດ້ກ່າວວ່າ: ເມື່ອບຸດຂອງກຸນຕີ ຜູ້ມີຈິດໃຈຍິ່ງໃຫຍ່ ໝຸນຄະທາຂອງລາວ, ຮູບຮ່າງຂອງລາວປາກົດນ່າຢ້ານຢ່າງຫາທີ່ສຸດບໍ່ໄດ້—ດັ່ງການ (ເວລາ) ໃນຍາມສິ້ນຍຸກ. ມັນເຮັດໃຫ້ຄວາມຫວາດຫວັນປົກຄຸມສະໜາມຮົບ ແລະຊີ້ບອກລ່ວງໜ້າເຖິງຄວາມພິນາດທີ່ຫຼີກບໍ່ພົ້ນສໍາລັບຜູ້ຕໍ່ຕ້ານລາວ.
Verse 21
त॑ं तथा महतीं सेनां द्रावयन्तं पुन: पुनः । दृष्टवा मृत्युमिवायान्तं सर्वे विममनसो5भवन्,उस विशाल सेनाको बारंबार भगानेवाले भीमसेनको मौतके समान सामने आते देख समस्त योद्धाओंका मन उदास हो जाता था
ສັນຈະຍະກ່າວວ່າ: ເມື່ອເຫັນພີມເສນາຂັບໄລ່ກອງທັບໃຫຍ່ນັ້ນຊ້ຳໆ ແລະເຫັນລາວກ້າວມາດັ່ງຄວາມຕາຍເອງ ນັກຮົບທັງປວງກໍຫົວໃຈຫມອງໝອງ ແລະທໍ້ທຸກຂ໌ລົງ.
Verse 22
यतो यतः प्रेक्षते सम गदामुद्यम्य पाण्डव: । तेन तेन सम दीर्यन्ते सर्वसैन्यानि भारत
ສັນຈະຍະກ່າວວ່າ: ໂອ ພາຣະຕະ! ບ່ອນໃດທີ່ພານດະວະ—ພີມເສນາ—ຊູກຄ້ອນກະບອງຂຶ້ນແລ້ວເບິ່ງໄປ ທາງນັ້ນແຖວກອງທັບທັງປວງກໍແຕກອອກເປັນຊ່ອງ.
Verse 23
प्रदारयन्तं सैन्यानि बलेनामितविक्रमम् । ग्रसमानमनीकानि व्यादितास्यमिवान्तकम्
ສັນຈະຍະກ່າວວ່າ: ດ້ວຍພະລັງອັນຕ້ານທານບໍ່ໄດ້ ແລະວິລະກຳອັນຫາຂອບເຂດບໍ່ໄດ້ ພີມໄດ້ຈີກຂາດກອງທັບທັງຫຼາຍ. ລາວຄ້າຍຄືຄວາມຕາຍເອງ ອ້າປາກກວ້າງ ດັ່ງຈະກືນເອົາຂະບວນຮົບທັງປວງເປັນເຫຍື່ອ. ເມື່ອເຫັນພີມຜູ້ນ່າຢ້ານນັ້ນຊູກຄ້ອນໃຫຍ່ຂຶ້ນ ພີສະມະກໍຮີບຮ້ອນມາຮອດທີ່ນັ້ນເພື່ອປະຈັນໜ້າ.
Verse 24
त॑ तथा भीमकर्माणं प्रगृहीतमहागदम् । दृष्टवा वृकोदरं भीष्म: सहसैव समभ्ययात्
ເມື່ອເຫັນວຶກໂກທະຣະ—ຜູ້ຍິ່ງໃຫຍ່ໃນການກະທຳ—ຊູກຄ້ອນໃຫຍ່ຂຶ້ນ ພີສະມະກໍຮີບຮ້ອນພຸ້ນເຂົ້າໄປຫາລາວໃນທັນທີ.
Verse 25
महता रथघोषेण रथेनादित्यवर्चसा । छादयन् शरवर्षेण पर्जन्य इव वृष्टिमान्
ສັນຈະຍະກ່າວວ່າ: ຂີ່ລົດຮົບໃຫຍ່ທີ່ລໍ້ຄຳຮ້ອງກັງວານ ແລະສະຫວ່າງໄສດັ່ງດວງອາທິດ ລາວມາຮອດທີ່ນັ້ນ—ປົກຄຸມທົ່ວທິດດ້ວຍຝົນລູກສອນ ດັ່ງເມກທີ່ອຸ້ມນ້ຳຝົນກຳລັງຕົກຫນັກ.
Verse 26
तमायान्तं तथा दृष्टवा व्यात्ताननमिवान्तकम् । भीष्म भीमो महाबाहूु: प्रत्युदीयादमर्षित:,मुँह फैलाये हुए यमराजके समान भीष्मजीको आते देख महाबाहु भीमसेन अमर्षमें भरकर उनका सामना करनेके लिये आगे बढ़े
ສັນຊະຍາກ່າວວ່າ: ເມື່ອເຫັນພີດສະມະກ້າວເຂົ້າມາ ດັ່ງຄວາມຕາຍເອງທີ່ອ້າປາກກວ້າງ ບີມະຜູ້ມີແຂນແຂງກ້າ—ເຕັມໄປດ້ວຍຄວາມໂກດກ້າ—ໄດ້ກ້າວອອກໄປເພື່ອປະຈັນໜ້າກັບທ່ານ. ຂະນະນັ້ນສະທ້ອນຄວາມຕຶງຕັນທາງທຳມະຂອງສົງຄາມ: ຄວາມໂກດສ່ວນຕົວ ແລະ ຄວາມມຸ່ງໝັ້ນຂອງວິລະຊົນ ລຸກຂຶ້ນຕໍ່ຕ້ານຜູ້ເຖົ້າຜູ້ຖືກໜ້າທີ່ຜູກມັດໃຫ້ຢູ່ໃນສະໜາມຮົບ.
Verse 27
तस्मिन् क्षणे सात्यकि: सत्यसंध: शिनिप्रवीरो5भ्यपतत् पितामहम् । निष्नन्नमित्रान् धनुषा दृढेन संकम्पयंस्तव पुत्रस्य सैन्यम्
ໃນຂະນະນັ້ນເອງ ສາຕະຍະກິ—ຜູ້ຮັກສາສັດຈະປະຕິຍານ ແລະເປັນວິລະຊົນຜູ້ເດັ່ນແຫ່ງວົງສາຊິນິ—ໄດ້ພຸ່ງເຂົ້າໃສ່ “ປິຕາມະຫະ” ພີດສະມະໂດຍກົງ. ດ້ວຍຄັນທະນູອັນແຂງກ້າ ລາວຟັນຟາດສັດຕູລົງ ແລະດ້ວຍການຈູ່ໂຈມນັ້ນ ລາວເຮັດໃຫ້ກອງທັບຂອງລູກຊາຍທ່ານສັ່ນສະເທືອນ—ຊີ້ໃຫ້ເຫັນວ່າ ໃນໄຟສົງຄາມ ຄວາມມຸ່ງໝັ້ນອັນໝັ້ນຄົງ ແລະຄວາມພາກພູມໃນສາຍເລືອດ ຜັກດັນນັກຮົບໃຫ້ກ້າທ້າທາຍແມ່ນແຕ່ຜູ້ເຖົ້າຜູ້ຄວນເຄົາລົບໃນສະໜາມຮົບ.
Verse 28
त॑ यान्तमश्वै रजतप्रकाशै: शरान् वपन्तं निशितान् सुपुड्खान् | नाशवनुवन् धारयितुं तदानीं सर्वे गणा भारत ये त्वदीया:
ໂອ ພາຣະຕະ! ໃນເວລານັ້ນ ສາຕະຍະກິກ້າວໄປດ້ວຍລົດສົງຄາມທີ່ມ້າຂາວສະຫວ່າງດັ່ງເງິນລາກພາ ແລະພົ່ນຝົນລູກສອນອັນແຫຼມຄົມ ມີຂົນປີກງາມ. ໃນຂະນະນັ້ນ ກອງທັບທັງປວງຂອງທ່ານ ບໍ່ອາດຈະຕ້ານທານແລະຢຸດຢັ້ງລາວໄດ້.
Verse 29
अविध्यदेनं दशभि: पृषत्कै- रलम्बुषो राक्षस5सौ तदानीम् | शरैश्नतुर्भि: प्रतिविद्धय तं च नप्ता शिनेरभ्यपतद् रथेन
ສັນຊະຍາກ່າວວ່າ: ໃນເວລານັ້ນ ອະລັມບຸຊະ ຣາກສະສະ ຍິງຖືກລາວດ້ວຍລູກສອນສິບດອກ. ແລ້ວຫຼານຂອງຊິນິກໍຕອບໂຕ ໂດຍປັກຣາກສະສະນັ້ນດ້ວຍລູກສອນສີ່ດອກ ແລະຕໍ່ມາຂຶ້ນລົດສົງຄາມ ພຸ່ງເຂົ້າໂຈມຕໍ່—ກົດດັນການຮົບດ້ວຍການຕອບໂຕອັນວ່ອງໄວ ທ່າມກາງຄວາມຈໍາເປັນຂອງສົງຄາມທີ່ຖືກທຳມະແຕ່ບໍ່ປານີ.
Verse 30
अन्वागतं वृष्णिवरं निशम्य त॑ं शत्रुमध्ये परिवर्तमानम् | प्रद्रावयन्तं कुरुपुज्वांश्व पुनः पुनश्च प्रणदन्तमाजौ
ສັນຊະຍາກ່າວວ່າ: ເມື່ອໄດ້ຍິນວ່າ ສາຕະຍະກິ ວິລະຊົນຜູ້ເດັ່ນແຫ່ງວົງສາວຣິສນິ ໄດ້ມາຮອດ ແລະກໍາລັງເຄື່ອນໄຫວຢູ່ກາງແຖວສັດຕູ, ຂັບໄລ່ວິລະຊົນສໍາຄັນໆຂອງກອງຄຸຣຸໃຫ້ຖອຍຫນີ ແລະຮ້ອງຄໍາຮາມຊ້ໍາໆໃນສະໜາມຮົບ—ນັກຮົບຂອງທ່ານກໍພາກັນສາດລູກສອນໃສ່ລາວ ດັ່ງເມກຝົນທີ່ທອດສາຍນ້ໍາລົງໃສ່ພູ. ແຕ່ເຖິງຢ່າງນັ້ນ ພວກເຂົາກໍບໍ່ອາດຢຸດຢັ້ງລາວໄດ້—ລາວຢືນຢູ່ຢ່າງບໍ່ຖືກຂັດຂວາງ ດັ່ງຕາເວັນກາງວັນທີ່ແຜດເຜົາ.
Verse 31
योधास्त्वदीया: शरवर्षैरवर्षन् मेघा यथा भूधरमम्बुवेगै: । तथापि त॑ धारयितुं न शेकु- मध्यन्दिने सूर्यमिवातपन्तम्
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: ນັກຮົບຂອງພະອົງພາກັນຍິງຝົນລູກສອນໃສ່ລາວ ດັ່ງເມກຝົນທີ່ຖອກສາຍນ້ຳແຮງໆລົງໃສ່ພູ. ແຕ່ກໍບໍ່ອາດຫ້າມລາວໄດ້—ລາວລຸກໂຊດດັ່ງຕາເວັນກາງວັນອັນແຜດເຜົາ ບໍ່ຖືກຂັດຂວາງໃນກາງສົງຄາມ.
Verse 32
न तत्र कश्रिन्नविषण्ण आसी- दृते राजन् सोमदत्तस्य पुत्रात् । स वै समादाय थधनुर्महात्मा भूरिश्रवा भारत सौमदत्ति:
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: ໂອ ພະຣາຊາ, ໃນທີ່ນັ້ນບໍ່ມີນັກຮົບຜູ້ໃດທີ່ບໍ່ຖືກຄວາມຫົວໃຈຕົກຄອບງຳ—ນອກແຕ່ບຸດຂອງໂສມະດັດ. ພູຣີສຣະວາ ຜູ້ມີໃຈສູງ ຜູ້ເປັນຊາວເສົາມະດັດຕິ ໄດ້ຖືຄັນທະນູ ແລະກ້າວໄປດ້ວຍຄວາມໝັ້ນຄົງ ເພາະບໍ່ອາດທົນເບິ່ງນັກຮົບລົດຮົບຂອງຕົນຖືກບັງຄັບໃຫ້ຖອຍໜີໄດ້.
Verse 33
दृष्टवा रथान् स्वान् व्यपनीयमानान् प्रत्युद्ययौ सात्यकिं योद्धुमिच्छन्
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: ເມື່ອເຫັນລົດຮົບຂອງຝ່າຍຕົນຖືກຜັກຖອຍ ພູຣີສຣະວາ ບຸດຂອງໂສມະດັດ ກໍລຸກຂຶ້ນໄປປະຈັນໜ້າສາຕະຍະກິ ດ້ວຍໃຈຢາກຮົບ. ໂອ ພະຣາຊາ, ໃນຂະນະນັ້ນ ນອກຈາກພູຣີສຣະວາ ບໍ່ມີນັກຮົບຜູ້ໃດທີ່ບໍ່ຖືກຄວາມຫົວໃຈຕົກຄອບງຳ. ພູຣີສຣະວາຜູ້ໃຈສູງ ເຫັນນັກຮົບລົດຮົບຂອງຕົນຖືກບັງຄັບໃຫ້ໜີ ຈຶ່ງຖືຄັນທະນູ ແລະກ້າວໄປຫາສາຕະຍະກິດ້ວຍຄວາມໝັ້ນຄົງ.
Verse 63
इति श्रीमहाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि सात्यकिभूरिश्रव:समागमे त्रिषष्टितमो5 ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्याभारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत भीष्मवधपर्वमें सात्यकिभूरिश्रवा- समागमविषयक तिरसठवाँ अध्याय पूरा हुआ
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: ດັ່ງນີ້ແລ້ວ ໃນ «ສີຣີ ມະຫາພາຣະຕະ» ພາຍໃນ «ພີສະມະປະຣະວະ»—ໃນພາກທີ່ກ່ຽວກັບການປະຫານພີສະມະ—ບົດທີ 63 ອັນພັນລະນາການພົບປະກັນຂອງ ສາຕະຍະກິ ແລະ ພູຣີສຣະວາ ກໍສິ້ນສຸດລົງ.
Verse 126
विनिधघ्नन् व्यचरत् संख्ये युगान्ते कालवदू विभु: । फिर वे प्रभावशाली बलवान पाण्डुनन्दन रथियों और घोड़ोंके समूहको नष्ट करके अपनी भुजाओंके वेगसे रथोंके समुदायको खींचते और नष्ट करते हुए प्रलयकालके यमराजकी भाँति संग्रामभूमिमें विचरने लगे
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: ລາວຂ້າຟັນບໍ່ຢຸດຢັ້ງ ແລະເຄື່ອນໄຫວໃນສົງຄາມ ດັ່ງ «ເວລາ» ໃນທ້າຍຍຸກ. ລາວກົດຂີ່ນັກຮົບລົດຮົບແລະມ້າຂອງສັດຕູ, ລາກແລະທຸບທຳລາຍລົດຮົບດ້ວຍແຮງແຂນຂອງຕົນ, ແລະລ່ອງໄປທົ່ວສະໜາມຮົບ ດັ່ງພະຍົມະໃນຍາມແຫ່ງການລະລາຍສິ້ນສຸດ.
Verse 166
अदृश्यत महारीौद्रा गदा नागाश्चव॒पातनी । हाथियों और घोड़ोंको मार गिरानेवाली उनकी वह गदा भी मज्जा, वसा, मांस तथा रक्तमें सनकर बड़ी भयानक दिखायी देती थी
ສັນຊະຍະເວົ້າວ່າ: ຄອນນັ້ນປາກົດວ່ານ່າສະພຶງກົວຢ່າງຫຼາຍ—ເປັນອາວຸດທີ່ສາມາດທຳໃຫ້ແມ່ນແຕ່ຊ້າງລົ້ມໄດ້. ມັນເປື້ອນປົນດ້ວຍໄຂກະດູກ, ໄຂມັນ, ເນື້ອ ແລະ ເລືອດ ຈົນເບິ່ງນ່າຢ້ານ, ຊີ້ໃຫ້ເຫັນຄວາມໂຫດຮ້າຍທີ່ສົງຄາມພາມາ ແລະ ນ້ຳໜັກແຫ່ງທຳມະທີ່ຜູ້ຖືອາວຸດນັ້ນຕ້ອງແບກຫາບ.
Frequently Asked Questions
The chapter implies a tension between protective duty toward the Kuru heirs and the escalation of harm required to secure them, illustrating how safeguarding a lineage can drive intensification of conflict with broader human cost.
The descriptive method instructs that conflict rapidly becomes systemic—noise, dust, and cascading injuries degrade control—so leadership decisions must be interpreted as occurring within constrained visibility, high volatility, and compounding consequences.
No explicit phalaśruti is present in the provided verses; the chapter functions primarily as narrative reportage and thematic framing, contributing to the epic’s cumulative reflection on duty, cost, and historical causality.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.