Adhyaya 64
Adhyāya 64: Dāna-prakāra—Suvarṇa, Pānīya-dāna, Ghṛta-dāna, and Upakaraṇa-dāna (Utility Gifts)
Upa-parva: Dāna-dharma (Charitable Gifts) — Waterworks, Ghṛta (Ghee), and Utility-Gifts
Bhīṣma reports a sequence of merit-claims about specific gifts. First, gold (kāñcana/suvarṇa) is praised as fulfilling desires and as purifying, life-promoting, and beneficial to ancestors, with attribution to Atri and Hariścandra. Next, Manu’s prioritization of water-gift (pānīya-dāna) is operationalized as a directive to excavate wells, ponds, and reservoirs; a continuously functional well is said to reduce sin and to benefit one’s lineage when it serves cows, Brahmins, sādhus, and the public, especially during heat. The chapter then extols ghṛta (ghee): it pleases specific deities, is described as superior among medicines, sacrifices, tastes, and fruits, and is recommended as a regular gift to twice-born recipients; seasonal gifting (Āśvayuja) is linked to beauty, and rice pudding mixed with ghee is linked to household protection. Additional utility-gifts are praised: providing fuel-wood to Brahmins is associated with success and social radiance; gifting an umbrella yields prosperity, freedom from eye-disease, and relief from mental distress in harsh weather; finally, Śāṇḍilya’s view elevates gifting a cart (śakaṭa) as especially distinguished among gifts.
Chapter Arc: युधिष्ठिर पितामह भीष्म से जिज्ञासा करते हैं—दान और यज्ञकर्म में कौन-सा परलोक में महाफल देता है, और किस प्रकार का दान ‘नैःश्रेयस’ (परम कल्याण) का कारण बनता है। → भीष्म दान-धर्म को केवल ‘देने’ तक सीमित न रखकर राजधर्म के व्यापक दायित्व से जोड़ते हैं—यज्ञ में योग्य ब्राह्मणों का तर्पण, सत्पुरुषों का पोषण, और राज्य में दुर्बल वर्ग (वृद्ध, बालक, दीन, अन्ध) की संपत्ति व जीवन-रक्षा। वे चेताते हैं कि कृपण/दरिद्र का धन छीनना राष्ट्र-श्री का नाश करता है और राजा की कीर्ति-धर्म दोनों को गिराता है। → राजा के लिए निर्णायक उपदेश उभरता है—ब्राह्मणों के पास जो न हो उसे देना और जो हो उसकी रक्षा करना नित्य कर्तव्य है; साथ ही प्रजा और सेवकों का पुत्रवत् पालन करना, भूखों को अन्न/भोग देकर क्षुधा-निवारण करना, और किसी रोती हुई/असहाय से धन न हरना—यही दान का राजसी शिखर है। → भीष्म दान, यज्ञ और प्रजा-रक्षा को एक ही नैतिक सूत्र में बाँधते हैं: श्रद्धा, अनृशंस्यता (करुणा), और न्यायपूर्ण संरक्षण से किया गया दान-यज्ञ राजधर्म को स्थिर करता है; सत्पुरुषों का संवर्धन और दुर्बलों की रक्षा राज्य के दीर्घकालिक कल्याण का आधार है।
Shlokas
Verse 1
एकषष्टितमो< ध्याय: राजाके लिये यज्ञ
ຢຸທິສຖິຣ ກ່າວວ່າ: «ໃນບັນດາທານ ແລະ ຍັດຍະ (ພິທີບູຊາ) ພ້ອມທັງການປະພຶດທາງທຳໃນໂລກນີ້—ສິ່ງໃດໃຫ້ຜົນອັນຍິ່ງໃຫຍ່ຫຼັງຄວາມຕາຍ? ໃນສອງນັ້ນ ຜົນຂອງສິ່ງໃດຖືກກ່າວວ່າສູງກວ່າ? ຄວນໃຫ້ທານແກ່ພຣາຫມັນປະເພດໃດ ເມື່ອໃດ ແລະ ຢ່າງໃດ? ແລະ ຄວນປະກອບຍັດຍະແນວໃດ ເມື່ອໃດ? ຂ້າພະເຈົ້າປາຖະໜາຮູ້ຄວາມຈິງນີ້ໃຫ້ຖືກຕ້ອງ. ໂອ ຜູ້ຮູ້, ຂໍຈົ່ງອະທິບາຍທຳວ່າດ້ວຍການໃຫ້ທານແກ່ຂ້າພະເຈົ້າໂດຍລະອຽດ».
Verse 2
एतदिच्छामि विज्ञातुं याथातथ्येन भारत । विद्वन् जिज्ञासमानाय दानधर्मान् प्रचक्ष्व मे
ຢຸທິສຖິຣ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ພາຣະຕະ, ຂ້າພະເຈົ້າປາຖະໜາຮູ້ເລື່ອງນີ້ໃຫ້ຖືກຕ້ອງຕາມຄວາມເປັນຈິງ. ໂອ ຜູ້ຮູ້, ຕໍ່ຂ້າພະເຈົ້າຜູ້ກະຫາຍຮູ້ ຂໍຈົ່ງອະທິບາຍທຳວ່າດ້ວຍການໃຫ້ທານ—ເພື່ອໃຫ້ຂ້າພະເຈົ້າຈຳແນກໄດ້ຕາມສັດສ່ວນແລະການກຳນົດການ: ທານແບບໃດຄວນຖວາຍ, ແກ່ໃຜ, ດ້ວຍເຈດຕະນາໃດ, ແລະການກະທຳນັ້ນໃຫ້ຜົນເກີນຄວາມຕາຍແນວໃດ».
Verse 3
अन्तर्वेद्यां च यद् दत्तं श्रद्धया चानृशंस्यत: । किंस्विन्नै:श्रेयसं तात तन्मे ब्रूहि पितामह
ຢຸທິສຖິຣ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ປິຕາມະຫະ ຜູ້ເປັນທີ່ເຄົາລົບ, ຂໍຈົ່ງບອກຂ້າພະເຈົ້າ: ລະຫວ່າງທານທີ່ໃຫ້ໃນເຂດເວທີບູຊາດ້ວຍສັດທາ ແລະ ທານທີ່ໃຫ້ນອກເຂດນັ້ນໂດຍແຮງຈູງໃຈແຫ່ງເມດຕາ ແລະ ຄວາມບໍ່ໂຫດຮ້າຍ—ອັນໃດນຳມາຊົນລະປະໂຫຍດທີ່ສູງກວ່າ?»
Verse 4
भीष्म उवाच रौद्रें कर्म क्षत्रियस्थ सततं तात वर्तते । तस्य वैतानिकं कर्म दानं चैवेह पावनम्
ພີສະມະ ກ່າວວ່າ: «ລູກເອີຍ, ສຳລັບຜູ້ຕັ້ງຢູ່ໃນວິຖີຂອງກະສັດນັກຮົບ (ກະສັດຕຣິຍະ), ການກະທຳອັນດຸຮ້າຍແລະແຂງກ້າມັກມີຢູ່ເປັນນິດ. ດັ່ງນັ້ນ ສຳລັບເຂົາ ໜ້າທີ່ຍັດຍະຕາມພຣະເວດ (ວິທານິກະ) ແລະ ການໃຫ້ທານ ໃນໂລກນີ້ແຫຼະ ແມ່ນການກະທຳທີ່ຊຳລະໃຫ້ບໍລິສຸດ».
Verse 5
नतु पापकृतां राज्ञां प्रतिगृह्लन्ति साधव: । एतस्मात् कारणाद् यज्ञैर्यजेदू राजा$5प्तदक्षिणै:
ພີສະມະ ກ່າວວ່າ: «ຜູ້ທຳດີບໍ່ຮັບຂອງກຳນັນຈາກກະສັດຜູ້ກະທຳບາບ. ເພາະເຫດນີ້ ກະສັດຄວນປະກອບຍັດຍະ ໂດຍມອບດັກຊິນາ (ຄ່າບູຊາ/ຄ່າພິທີ) ໃຫ້ພໍຄວນແລະຖືກທຳນຽມ ເພື່ອໃຫ້ການໃຫ້ຂອງຕົນເປັນສິ່ງຄວນຮັບ ແລະຊຳລະໃຫ້ບໍລິສຸດ ບໍ່ໃຫ້ຖືກປົ່ນເປື້ອນດ້ວຍບາບ».
Verse 6
अथ चेत् प्रतिगृल्लीयुर्दद्यादहरहर्न्प: । श्रद्धामास्थाय परमां पावन होतदुत्तमम्
ຖ້າບຸກຄົນຜູ້ປະເສີດຍອມຮັບທານ ກະສັດພຶງໃຫ້ທານທຸກມື້ ດ້ວຍສັດທາອັນສູງສຸດ; ເພາະທານທີ່ໃຫ້ດ້ວຍສັດທາ ແມ່ນວິທີອັນດີທີ່ສຸດໃນການຊໍາລະຕົນໃຫ້ບໍລິສຸດ.
Verse 7
ब्राह्मणांस्तर्पयन् द्रव्यैस्ततो यज्ञे यतव्रतः । मैत्रान् साधून् वेदविद: शीलवृत्ततपोर्जितान्
ຕໍ່ຈາກນັ້ນ ໃນຂະນະທີ່ເຈົ້າປະກອບຍັດດ້ວຍວິໄນແຫ່ງປະຕິຍານ ຈົ່ງໃຫ້ຊັບສິນເພື່ອເຮັດໃຫ້ພຣາຫມັນພໍໃຈ—ຜູ້ເປັນມິດກັບທຸກຄົນ ມີນິໄສສາທຸ ຮູ້ວິທະຍາເວດ ມີສີນ ດໍາລົງຊີວິດຖືກທໍາ ແລະມີຕະປະ.
Verse 8
यत् ते ते न करिष्यन्ति कृतं ते न भविष्यति । यज्ञान् साधय साधुभ्य: स्वाद्वन्नान् दक्षिणावत:
ຖ້າຜູ້ຄວນຮັບບໍ່ຍອມຮັບທານຂອງເຈົ້າ ກຸສົນຂອງເຈົ້າຈະບໍ່ສໍາເລັດ. ດັ່ງນັ້ນ ຈົ່ງປະກອບຍັດໃຫ້ຖືກທໍາ ຖວາຍແກ່ຜູ້ດີ ພ້ອມອາຫານອັນແຊບແລະດັກສິນາ (dakṣiṇā) ເພື່ອໃຫ້ທານຂອງເຈົ້າເກີດຜົນ ແລະສອດຄ່ອງກັບທໍາ.
Verse 9
इष्टं दत्त च मन्येथा आत्मानं दानकर्मणा | पूजयेथा यायजूकांस्तवाप्यंशो भवेद् यथा
ຈົ່ງນຶກວ່າ ດ້ວຍການໃຫ້ທານນີ້ ເຈົ້າໄດ້ປະກອບຍັດທີ່ປາດຖະໜາ ແລະໄດ້ໃຫ້ຂອງກໍານັນແລ້ວ. ຈົ່ງເຄົາລົບບູຊາພຣາຫມັນຜູ້ປະກອບຍັດເສມອ; ເຮັດແນວນັ້ນແລ້ວ ເຈົ້າກໍຈະໄດ້ຮັບສ່ວນໜຶ່ງແຫ່ງບຸນຍັດ.
Verse 10
(विद्वद्धय: सम्प्रदानेन तत्राप्यंशो5स्य पूजया । यज्वभ्यश्नाथ विद्वद्धयो दत्त्वा लोक॑ प्रदापयेत् ।।
ການໃຫ້ທານແກ່ນັກປັນຍາ—ແມ່ນແຕ່ການເຄົາລົບບູຊາພວກເຂົາ—ກໍເຮັດໃຫ້ຜູ້ໃຫ້ແລະຜູ້ບູຊາໄດ້ຮັບສ່ວນໜຶ່ງແຫ່ງບຸນຍັດ. ການໃຫ້ແກ່ຜູ້ປະກອບຍັດແລະຜູ້ຮູ້ທໍາ ເຮັດໃຫ້ທານນັ້ນເປັນເຫດໃຫ້ໄດ້ໄປສູ່ໂລກອັນດີເລີດ. ຄວນໃຫ້ອາຫານແລະຊັບສິນແກ່ຜູ້ທີ່ແຈກຈ່າຍຄວາມຮູ້; ຜູ້ໃຫ້ຈຶ່ງໄດ້ມີສ່ວນໃນບຸນບາງສ່ວນທີ່ເກີດຈາກທານແຫ່ງຄວາມຮູ້ນັ້ນ. ອີກທັງ ຜູ້ໃດອຸປະຖໍາພຣາຫມັນຜູ້ເປັນປະໂຫຍດແກ່ຄົນຫຼາຍ ແລະມີຄອບຄົວ ຜູ້ນັ້ນດ້ວຍອໍານາດແຫ່ງກຳດີນັ້ນ ຈະໄດ້ຮັບພອນໃຫ້ມີລູກຫຼານ ດຸດດັ່ງຜູ້ໃຫ້ກໍາເນີດເອງ.
Verse 11
यावत: साधुधर्मान् वै सन्त: संवर्धयन्त्युत । सर्वस्वैश्वापि भर्तव्या नरा ये बहुकारिण:
ພີສະມະກ່າວວ່າ: ຕາມທີ່ບັນດາສັນຕະບຸລຸດ ແລະຜູ້ມີຄຸນທຳ ຍັງຄົງຮັກສາ ແລະສົ່ງເສີມຮູບແບບແຫ່ງທຳອັນຖືກຕ້ອງໃຫ້ເຈີຣິນຢູ່ ບຸລຸດເຊັ່ນນັ້ນ—ຜູ້ມີອຸປະການຫຼາຍຕໍ່ພະຣາຊາ ແລະແຜ່ນດິນ—ຄວນໄດ້ຮັບການອຸປະຖຳ ແລະລ້ຽງດູ ແມ່ນແຕ່ຕ້ອງໃຊ້ຊັບສິນທັງໝົດກໍຕາມ. ການລ້ຽງດູພວກເຂົາບໍ່ແມ່ນທານກຸສົນຢ່າງດຽວ ແຕ່ເປັນໜ້າທີ່ ເພາະການມີຢູ່ຂອງພວກເຂົາເຮັດໃຫ້ສິນທຳ ແລະລະບຽບຂອງປະຊາຊົນແຂງແຮງຂຶ້ນ.
Verse 12
समृद्ध: सम्प्रयच्छ त्वं ब्राह्मणे भ्यो युधिष्ठिर । धेनूरनडुहो 5न्नानि च्छत्र॑ वासांस्युपानहौ,युधिष्ठिर! तुम समृद्धिशाली हो, इसलिये ब्राह्मणोंको गाय, बैल, अन्न, छाता, जूता और वस्त्र दान करते रहो
ພີສະມະກ່າວວ່າ: «ໂອ ຢຸທິສຖິຣະ, ເນື່ອງຈາກເຈົ້າມີຄວາມອຸດົມສົມບູນ ຈົ່ງໃຫ້ທານແກ່ພວກພຣາຫມະນະຢ່າງສະໝໍ້ສະເໝີ—ງົວ, ງົວຜູ້, ເຂົ້າອາຫານ, ຮົ່ມ, ເຄື່ອງນຸ່ງຫົ່ມ, ແລະເກີບ»។ ຄຳສອນນີ້ເຫັນຄວາມຮັ່ງມີເປັນຄວາມໄວ້ວາງໃຈ ທີ່ຄວນປ່ຽນເປັນບຸນດ້ວຍທານທີ່ສະໝໍ້ສະເໝີ ແລະເປັນປະໂຫຍດຈິງ ເພື່ອຫຼ້ຽງດູການຮຽນຮູ້, ຊີວິດພິທີກຳ, ແລະສະຫວັດດີການຂອງສັງຄົມ.
Verse 13
आज्यानि यजमाने भ्यस्तथान्नानि च भारत । अश्ववन्ति च यानानि वेश्मानि शयनानि च
ພີສະມະກ່າວວ່າ: «ໂອ ພາຣະຕະ, ຄວນໃຫ້ອຳນາດຄຳສັ່ງ/ໃບອະນຸຍາດແກ່ຜູ້ທີ່ກຳລັງປະກອບຍັດ (ພິທີບູຊາ) ແລະໃຫ້ອາຫານສະບຽງດ້ວຍ; ອີກທັງຄວນໃຫ້ພາຫະນະທີ່ມີມ້າ, ເຮືອນພັກ, ແລະທີ່ນອນ»។
Verse 14
अजुगुप्सांश्व विज्ञाय ब्राह्म॒णान् वृत्तिकर्शितान्
ພີສະມະກ່າວວ່າ: «ເມື່ອຮູ້ແຈ້ງວ່າພວກພຣາຫມະນະເຫຼົ່ານັ້ນບໍ່ມີມົນທິນ ແລະການດຳລົງຊີວິດຖືກຂັດຂືນຈົນຊຳຮຸດໂດຍຄວາມລຳບາກ…»
Verse 15
राजसूयाश्चमेधाभ्यां श्रेयस्तत् क्षत्रियान् प्रति
ພີສະມະກ່າວວ່າ: «ສຳລັບພວກກະສັດຕະຣິຍະ, ເສັ້ນທາງນັ້ນແມ່ນຄວາມດີສູງສຸດ—ຍິ່ງກວ່າພິທີຣາຊະສູຍະ ແລະອັສວະເມທະ»។
Verse 16
एवं पापैर्विनिर्मुक्तस्त्वं पूत: स्वर्गमाप्स्यसि । क्षत्रियोंके लिये वह कार्य राजसूय और अश्वमेध यज्ञोंस भी अधिक कल्याणकारी है। ऐसा करनेसे तुम सब पापोंसे मुक्त एवं पवित्र होकर स्वर्गलोकमें जाओगे ।।
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: «ດັ່ງນັ້ນ ເຈົ້າຈະພົ້ນຈາກບາບ ກາຍເປັນຜູ້ບໍລິສຸດ ແລະໄດ້ເຖິງສະຫວັນ. ແລ້ວເມື່ອເຈົ້າສະສົມເຕີມຄັງຫຼວງຄືນອີກ ເຈົ້າຈະປົກປ້ອງອານາຈັກ».
Verse 17
आत्मनश्र परेषां च वृत्तिं संरक्ष भारत
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: «ໂອ ພາຣະຕະ ຈົ່ງປົກປ້ອງວິຖີຫາກິນທີ່ຖືກທຳນອງ ແລະຄວາມປະພຶດອັນຊອບ—ທັງຂອງເຈົ້າເອງ ແລະຂອງຜູ້ອື່ນ».
Verse 18
योग: क्षेमश्व ते नित्यं ब्राह्मणेष्वस्तु भारत
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: «ໂອ ພາຣະຕະ ຂໍໃຫ້ຄວາມຜາສຸກ ແລະຄວາມປອດໄພ ຢູ່ກັບເຈົ້າເປັນນິດ ໃນຫມູ່ພຣາຫມັນ».
Verse 19
अनर्थो ब्राह्मणस्यैष यद् वित्तनिचयो महान्
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: «ນີ້ແມ່ນເຄາະຮ້າຍຢ່າງແທ້ຈິງຂອງພຣາຫມັນ—ເມື່ອເຂົາສະສົມຊັບສິນເປັນກອງໃຫຍ່».
Verse 20
ब्राह्मणेषु प्रमूढेषु धर्मो विप्रणशेद् ध्रुवम् धर्मप्रणाशे भूतानामभाव: स्यान्न संशय:
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: «ເມື່ອພຣາຫມັນທັງຫຼາຍຖືກມົວເມົາ ແລະເສຍປັນຍາແຍກແຍະ ທຳມະຍ່ອມພິນາດແນ່ນອນ. ແລະເມື່ອທຳມະຖືກທຳລາຍ ຄວາມດຳລົງຢູ່ຂອງສັດທັງປວງກໍຈະລົ້ມສະລາຍ—ບໍ່ມີຂໍ້ສົງໄສ».
Verse 21
यो रक्षिभ्य: सम्प्रदाय राजा राष्ट्र विलुम्पति । यज्ञे राष्ट्रादू धनं तस्मादानयध्वमिति ब्रुवन्
ພີສະມະກ່າວວ່າ: ກະສັດຜູ້ມອບການງານໃຫ້ທະຫານອາລັກແລະຂຸນນາງແລ້ວ ກັບປົ້ນຊິງຊັບຈາກອານາຈັກຂອງຕົນ ແລະອອກຄໍາສັ່ງວ່າ “ຈົ່ງໄປເກັບເງິນຈາກປະເທດເພື່ອຍັດຍະ (yajña)” ນັ້ນ ແມ່ນການປົ້ນຊິງປະຊາຊົນໃນນາມຂອງຍັດຍະ. ແລະເມື່ອລາວເຮັດພິທີດ້ວຍຊັບທີ່ຖືກຂູ່ຂົນຂວາຍຢ່າງໂຫດຮ້າຍຕາມຄໍາສັ່ງຂອງລາວ ພິທີນັ້ນບໍ່ໄດ້ຮັບການສັນລະເສີນຈາກຜູ້ດີແລະຜູ້ຮູ້ເຫັນທັນ. ເພາະພິທີຖືກເປື້ອນດ້ວຍອະທຳ ອັນເກີດຈາກການກົດຂີ່ ບໍ່ແມ່ນຈາກທາງທີ່ຊອບທຳ.
Verse 22
यच्चादाय तदाज्ञप्तं भीत॑ं दत्तं सुदारुणम् । यजेदू् राजा न तं॑ यज्ञ प्रशंसन्त्यस्य साधव:
ພີສະມະກ່າວວ່າ: ຖ້າກະສັດຍຶດຊັບແລ້ວສັ່ງໃຫ້ນໍາມາມອບ—ຊັບທີ່ໄດ້ມາດ້ວຍຄວາມຢ້ານກົວແລະການບີບຄັ້ນອັນໂຫດຮ້າຍ—ແລ້ວນໍາຊັບນັ້ນໄປເຮັດຍັດຍະ ຄົນດີທັງຫຼາຍບໍ່ສັນລະເສີນຍັດຍະນັ້ນ. ພິທີທີ່ເຮັດໃນນາມຂອງຍັດຍະ ແຕ່ອາໄສການຂູ່ຂົນຂວາຍແລະການປົ້ນຊິງປະຊາຊົນ ຍ່ອມເປື້ອນໃນທາງທຳ.
Verse 23
अपीडिता: सुसंवृद्धा ये ददत्यनुकूलत: । तादृशेनाप्युपायेन यष्टव्यं नोद्यमाहतै:
ພີສະມະກ່າວວ່າ: ຜູ້ທີ່ມັ່ງຄັ່ງຮຸ່ງເຮືອງ ແລະສາມາດໃຫ້ຊັບດ້ວຍໃຈສະໝັກ ໂດຍບໍ່ເຮັດໃຫ້ໃຜເດືອດຮ້ອນ—ຄວນເຮັດຍັດຍະດ້ວຍຊັບທີ່ໄດ້ຈາກຜູ້ໃຫ້ແບບນັ້ນ ຫຼືດ້ວຍຊັບທີ່ໄດ້ມາດ້ວຍວິທີອ່ອນໂຍນຄ້າຍກັນ. ບໍ່ຄວນເຮັດຍັດຍະດ້ວຍຊັບທີ່ນໍາມາດ້ວຍຄວາມພະຍາຍາມອັນໂຫດຮ້າຍ ທີ່ເຮັດຮ້າຍປະຊາຊົນ.
Verse 24
यदा परिनिषिच्येत निहितो वै यथाविधि । तदा राजा महायज्ञैर्यजेत बहुदक्षिणै:,जब राजाका विधिपूर्वक राज्याभिषेक हो जाय और वह राज्यासनपर बैठ जाय तब राजा बहुत-सी दक्षिणाओंसे युक्त महान् यज्ञका अनुष्ठान करे
ພີສະມະກ່າວວ່າ: ເມື່ອກະສັດໄດ້ຮັບພິທີອະພິເສກຕາມຄຳສອນແລະຖືກສະຖາປະນາໃຫ້ນັ່ງເທິງບັນລັງຢ່າງຖືກຕ້ອງແລ້ວ ຈຶ່ງຄວນເຮັດມະຫາຍັດຍະ ພ້ອມດ້ວຍທັກຊິນາ (dakṣiṇā) ອັນຫຼາຍແກ່ພຣາຫມະນ໌ຜູ້ປະກອບພິທີ. ດັ່ງນີ້ອໍານາດກະສັດຈຶ່ງຕັ້ງຢູ່ເທິງທຳ ບໍ່ແມ່ນເພີງອໍານາດກໍາລັງ.
Verse 25
वृद्धबालधन रक्ष्यमन्धस्य कृपणस्य च । न खाततपूर्व कुर्वीत न रुदन्ती धनं हरेत्
ພີສະມະກ່າວວ່າ: ກະສັດຄວນປົກປ້ອງຊັບສິນຂອງຄົນເຖົ້າ, ເດັກນ້ອຍ, ຄົນທຸກຍາກ ແລະຄົນຕາບອດ. ໃນຍາມແຫ້ງແລ້ງ ເມື່ອປະຊາຊົນຕ້ອງຂຸດບໍ່ນໍ້າເພື່ອຊົນລະປະທານ ແລະພຽງແຕ່ຜະລິດເຂົ້າໄດ້ນ້ອຍໆເພື່ອດໍາລົງຊີວິດ ກະສັດບໍ່ຄວນເກັບຮຽກຫຼືຍຶດເອົາຊັບຈາກເຂົາເຈົ້າ. ແລະບໍ່ຄວນເອົາຊັບຂອງແມ່ຍິງຜູ້ກໍາລັງຮ້ອງໄຫ້ດ້ວຍຄວາມທຸກທ້ອນ. ລາຍຮັບຂອງຜູ້ປົກຄອງບໍ່ຄວນເກີດຈາກການກິນເປັນກໍາໄລເຫນືອຜູ້ອ່ອນແອ ຫຼືຜູ້ທີ່ຖືກຄວາມພິບັດກົດຂີ່ຢູ່ແລ້ວ.
Verse 26
हृतं कृपणवित्तं हि राष्ट्र हन्ति नृपश्रियम् । दद्याच्च महतो भोगान् क्षुद्धयं प्रणुदेत् सताम्
ພີສະມະກ່າວວ່າ: «ຊັບທີ່ຍຶດຈາກຄົນທຸກຍາກ ຍ່ອມທໍາລາຍອານາຈັກ ແລະຄວາມຮຸ່ງເຮືອງຂອງພະຣາຊາ. ດັ່ງນັ້ນ ຜູ້ປົກຄອງບໍ່ຄວນເອົາຊັບຂອງຄົນຈົນ; ແຕ່ຄວນມອບປັດໃຈອັນອຸດົມໃຫ້ເຂົາ ແລະຂັບໄລ່ທຸກຂ໌ແຫ່ງຄວາມຫິວໂຫຍອອກຈາກຜູ້ມີຄຸນທໍາ».
Verse 27
येषां स्वादूनि भोज्यानि समवेक्ष्यन्ति बालका: । नाश्नन्ति विधिवत् तानि कि नु पापतरं तत:
«ຖ້າເດັກນ້ອຍໆ ເບິ່ງອາຫານອັນແຊບຊ້ອຍດ້ວຍສາຍຕາອັນອາລົມຫວັງ ແຕ່ກັບບໍ່ໄດ້ກິນມັນຕາມຄວາມຖືກຕ້ອງ—ຈະມີບາບໃດຫນັກກວ່ານັ້ນອີກ?»
Verse 28
यदि ते तादृशो राष्ट्रे विद्वान सीदेत् क्षुधा द्विज: । भ्रूणहत्यां च गच्छेथा: कृत्वा पापमिवोत्तमम्
ພີສະມະກ່າວວ່າ: «ໂອ ພະຣາຊາ! ຖ້າໃນອານາເຂດຂອງພະອົງ ມີພຣາຫມັນຜູ້ຮູ້ຜູ້ສະຫຼາດອັນມີຄຸນຄ່າເຊັ່ນນັ້ນ ຕ້ອງທົນທຸກດ້ວຍຄວາມຫິວໂຫຍ ພະອົງຈະຕົກໃນບາບເທົ່າກັບການຂ້າທາຣົກໃນຄັນ; ແລະຄວາມຕົກຕໍ່າອັນຮ້າຍແຮງທີ່ຕົກແກ່ຜູ້ກະທໍາອາຊະຍາກໍາໃຫຍ່ ຈະເປັນຂອງພະອົງດ້ວຍ».
Verse 29
धिक् तस्य जीवित राज्ञो राष्ट्र यस्यावसीदति । द्विजो<न्यो वा मनुष्योडपि शिबिराह वचो यथा
ພີສະມະກ່າວວ່າ: «ຂໍໃຫ້ຄວາມມີຊີວິດຂອງກະສັດນັ້ນເປັນທີ່ຕໍາໜິ—ກະສັດຜູ້ທີ່ອານາຈັກຂອງຕົນຕົກຢູ່ໃນຄວາມທຸກຍາກ, ເມື່ອໃນແຜ່ນດິນຂອງລາວ ມີພຣາຫມັນ ຫຼືແມ່ນມະນຸດຜູ້ໃດກໍຕາມ ຖືກທໍລະມານດ້ວຍຄວາມຫິວ. ນີ້ແມ່ນໃຈຄວາມຂອງຄໍາກ່າວເຖິງ ‘ສິບິກາ’».
Verse 30
यस्य सम विषये राज्ञ: स्नातक: सीदति क्षुधा । अवृद्धिमेति तद्राष्ट्र विच्दते सहराजकम्
ພີສະມະກ່າວວ່າ: «ໃນອານາເຂດຂອງກະສັດຜູ້ປົກຄອງດ້ວຍຄວາມເທົ່າທຽມ ແລະບໍ່ລໍາອຽງ, ຖ້າມີພຣາຫມັນສນາຕະກະ (snātaka) ທົນທຸກດ້ວຍຄວາມຫິວ, ຄວາມຮຸ່ງເຮືອງຂອງອານາຈັກນັ້ນຈະຢຸດຊະງັກ; ແທ້ຈິງ ລັດນັ້ນ—ພ້ອມທັງກະສັດ—ຈະແຕກສະລາຍ ແລະຕົກໄປຢູ່ໃນມືຂອງກະສັດສັດຕູ».
Verse 31
क्रोशन्त्यो यस्य वै राष्ट्रादू हयन्ते तरसा स्त्रिय: । क्रोशतां पतिपुत्राणां मृतोड्सौ न च जीवति
ພີສະມະກ່າວວ່າ: ໃນອານາຈັກໃດທີ່ຍິງຖືກລາກພາໄປດ້ວຍກຳລັງ ໃນຂະນະທີ່ນາງຮ້ອງໄຫ້ຮ້ອງຂໍ ແລະຜົວກັບລູກຊາຍຖືກປະໄວ້ໃຫ້ຄຳຄວນ—ຜູ້ນັ້ນບໍ່ແມ່ນກະສັດແທ້. ລາວເທົ່າກັບຄົນຕາຍ; ແມ່ນຈະຫາຍໃຈຢູ່ກໍບໍ່ໄດ້ຊື່ວ່າມີຊີວິດຢ່າງແທ້ຈິງ ເພາະລະເລີຍໜ້າທີ່ສູງສຸດຂອງຜູ້ປົກຄອງຄືການຄຸ້ມຄອງປົກປ້ອງ.
Verse 32
अरक्षितारं हर्तारें विलोप्तारमनायकम् | तं वै राजकलिं हन्यु: प्रजा: सन्नह निर्धणम्
ພີສະມະກ່າວວ່າ: ຜູ້ປົກຄອງທີ່ບໍ່ຄຸ້ມຄອງປົກປ້ອງ ແຕ່ກັບຍຶດແຍ່ງປຸ້ນປົ່ນ ແລະຂາດຄຳນຳພາຫຼືທີ່ປຶກສາອັນສົມຄວນ—ຜູ້ນັ້ນບໍ່ແມ່ນກະສັດແທ້ ແຕ່ເປັນ “ກາລີ” ໃນຮູບກະສັດ. ປະຊາຊົນຄວນຕຽມອາວຸດ ຈັບມັດ ແລະປະຫານຜູ້ກົດຂີ່ອັນໂຫດຮ້າຍຜູ້ນັ້ນທີ່ເຮັດໃຫ້ປະຊາຊົນຍາກຈົນ.
Verse 33
अहं वो रक्षितेत्युक्त्वा यो न रक्षति भूमिप: । स संहत्य निहन्तव्य: श्वेव सोन्न्माद आतुर:
ພີສະມະກ່າວວ່າ: “ຂ້ອຍຈະຄຸ້ມຄອງພວກເຈົ້າ” ແລ້ວກັບບໍ່ຄຸ້ມຄອງຈິງ ກະສັດຜູ້ນັ້ນຄວນຖືກກຳຈັດໂດຍການຮ່ວມແຮງກັນ—ເຫມືອນຫມາທີ່ປ່ວຍເປັນພິດບ້າ (rabies).
Verse 34
जो राजा प्रजासे यह कहकर कि “मैं तुमलोगोंकी रक्षा करूँगा” उनकी रक्षा नहीं करता, वह पागल और रोगी कुत्तेकी तरह सबके द्वारा मार डालने योग्य है ।।
ພີສະມະກ່າວວ່າ: ກະສັດຜູ້ໃດກ່າວກັບປະຊາຊົນວ່າ “ຂ້ອຍຈະຄຸ້ມຄອງພວກເຈົ້າ” ແຕ່ກັບບໍ່ຄຸ້ມຄອງ—ຜູ້ນັ້ນເຫມືອນຫມາບ້າແລະຫມາປ່ວຍ ທີ່ຄວນໃຫ້ທຸກຄົນປະຫານ. ແລະ ໂອ ບາຣະຕະ! ບາບໃດກໍຕາມທີ່ປະຊາຊົນກະທຳເມື່ອຖືກປະໄວ້ໂດຍກະສັດບໍ່ຄຸ້ມຄອງ—ກະສັດນັ້ນຍ່ອມໄດ້ຮັບສ່ວນໜຶ່ງໃນສີ່ຂອງບາບນັ້ນ.
Verse 35
अथाहु: सर्वमेवैति भूयो<5र्धमिति निश्चय: । चतुर्थ मतमस्माकं मनो: श्रुत्वानुशासनम्
ພີສະມະກ່າວວ່າ: “ບາງຄົນກ່າວວ່າ ພາລະບາບທັງໝົດຕົກຢູ່ເທິງກະສັດ. ບາງຄົນແນ່ໃຈວ່າ ກະສັດແບກບາບເກີນກວ່າເຄິ່ງ. ແຕ່ເມື່ອໄດ້ຟັງຄຳສອນຂອງມະນຸ (Manu) ແລ້ວ ຄວາມເຫັນຂອງພວກເຮົາສະຫຼຸບວ່າ: ກະສັດໄດ້ຮັບພຽງໜຶ່ງໃນສີ່ຂອງບາບນັ້ນເທົ່ານັ້ນ.”
Verse 36
शुभं वा यच्च कुर्वन्ति प्रजा राज्ञा सुरक्षिता: | चतुर्थ तस्य पुण्यस्य राजा चाप्रोति भारत
ພີສະມະ ກ່າວວ່າ: ໂອ ພາຣະຕະ! ເມື່ອກະສັດປົກປ້ອງປະຊາຊົນໄດ້ດີ ກິດດີອັນເປັນມົງຄຸນໃດໆທີ່ປະຊາຊົນເຮັດ ກະສັດກໍໄດ້ຮັບສ່ວນບຸນໜຶ່ງໃນສີ່ສ່ວນນັ້ນເຊັ່ນກັນ.
Verse 37
जीवन्तं त्वानुजीवन्तु प्रजा: सर्वा युधिष्ठिर । पर्जन्यमिव भूतानि महाद्रुममिवाण्डजा:
ພີສະມະ ກ່າວວ່າ: “ໂອ ຢຸດທິສຖິຣະ! ຂໍໃຫ້ປະຊາຊົນທັງປວງດຳລົງຊີວິດອາໄສຊີວິດຂອງເຈົ້າ ແລະເຈີນງອກງາມຄຽງຂ້າງເຈົ້າ; ດັ່ງສັດທັງຫຼາຍອາໄສຝົນ ແລະດັ່ງນົກອາໄສຕົ້ນໄມ້ໃຫຍ່.”
Verse 38
कुबेरमिव रक्षांसि शतक्रतुमिवामरा: । ज्ञातयस्त्वानुजीवन्तु सुहृदश्च परंतप
ພີສະມະ ກ່າວວ່າ: “ຂໍໃຫ້ພວກຣາກສະສະ ຮັບໃຊ້ເຈົ້າດັ່ງທີ່ເຂົາຮັບໃຊ້ກຸເບຣະ; ແລະຂໍໃຫ້ພວກອະມະຣະ (ເທວະ) ຮັບໃຊ້ເຈົ້າດັ່ງທີ່ເຂົາຮັບໃຊ້ສະຕະກຣະຕຸ (ອິນທຣະ). ຂໍໃຫ້ຍາດພີ່ນ້ອງຂອງເຈົ້າດຳລົງຊີວິດອາໄສເຈົ້າ ແລະຂໍໃຫ້ມິດສະຫາຍຜູ້ປາດຖະນາດີຂອງເຈົ້າຢືນຄຽງຂ້າງເຈົ້າ, ໂອ ຜູ້ເຜົາຜານສັດຕູ.”
Verse 60
इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें साठवाँ अध्याय पूरा हुआ
ດັ່ງນີ້ ບົດທີ 60 ໃນພາກ ດານະ-ທັມມະ ອັນຢູ່ໃນ ອະນຸສາສະນະປະຣະວະ ແຫ່ງມະຫາພາຣະຕະອັນສັກສິດ ກໍສິ້ນສຸດລົງ.
Verse 61
परंतप युधिष्ठिर! जैसे सब प्राणी मेघके सहारे जीवन धारण करते हैं
ພີສະມະ ກ່າວວ່າ: “ໂອ ຢຸດທິສຖິຣະ ຜູ້ປະຫານສັດຕູ! ດັ່ງທີ່ສັດທັງປວງດຳລົງຊີວິດອາໄສເມກຝົນ, ດັ່ງທີ່ນົກອາໄສຕົ້ນໄມ້ໃຫຍ່ເປັນທີ່ພັກພິງ, ແລະດັ່ງທີ່ພວກຢັກສະ ແລະ ຣາກສະສະ ດຳລົງຊີວິດອາໄສກຸເບຣະ ໃນຂະນະທີ່ເທວະອາໄສອິນທຣະ—ດັ່ງນັ້ນເຊັ່ນກັນ ໃນຂະນະທີ່ເຈົ້າຍັງມີຊີວິດ ຂໍໃຫ້ປະຊາຊົນທັງປວງດຳລົງຊີວິດດ້ວຍການພຶ່ງພາເຈົ້າ; ແລະຂໍໃຫ້ມິດສະຫາຍຜູ້ປາດຖະນາດີ ພ້ອມທັງພີ່ນ້ອງ ແລະຍາດພີ່ນ້ອງຂອງເຈົ້າ ດຳລົງຊີວິດໂດຍອາໄສເຈົ້າເຊັ່ນກັນ.” ດັ່ງນີ້ແມ່ນບົດທີ 61 ໃນພາກ ດານະ-ທັມມະ ໃນ ອະນຸສາສະນະປະຣະວະ ແຫ່ງມະຫາພາຣະຕະ.
Verse 133
एते देया व्युष्टिमन्तो लघूपायाश्न भारत । भारत! जो ब्राह्मण यज्ञ करते हों
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: «ໂອ ພາຣະຕະ, ຂອງທານເຫຼົ່ານີ້ຄວນໃຫ້—ເປັນທານທີ່ໃຫ້ຜົນຍືນຍາວ ແລະ ໃຫ້ໄດ້ງ່າຍ. ແກ່ພຣາຫມັນຜູ້ກຳລັງປະກອບຍັດຍະ (ພິທີບູຊາ), ຄວນໃຫ້ນ້ຳມັນເນີຍ (ghee) ແລະ ເຂົ້າ/ທັນຍາຫານ, ພ້ອມທັງພາຫະນະເຊັ່ນ ລົດມ້າທີ່ຜູກມ້າ, ອີກທັງເຮືອນ ແລະ ຕຽງ ແລະ ຂອງຈຳເປັນອື່ນໆ. ໂອ ຜູ້ປະເສີດໃນວົງພາຣະຕະ, ສຳລັບກະສັດ ທານເຫຼົ່ານີ້ເຮັດໄດ້ໂດຍງ່າຍ ແລະ ເພີ່ມພູນຄວາມຮຸ່ງເຮືອງ».
Verse 143
उपच्छन्नं प्रकाशं वा वृत्त्या तान् प्रतिपालयेत् । जिन ब्राह्मणोंका आचरण निन्दित न हो
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: «ຄວນອຸປະຖຳພຣາຫມັນເຊັ່ນນັ້ນ—ຈະເຮັດແບບລັບໆ ຫຼື ແບບເປີດເຜີຍກໍຕາມ—ໂດຍຈັດການປັດໃຈດຳລົງຊີວິດໃຫ້ເຂົາ ແລະ ສືບຕໍ່ອຸປະຖຳຢູ່ເສມອ. ໂດຍພິເສດ ເມື່ອຄວາມປະພຶດຂອງເຂົາບໍ່ມີທີ່ຕິ ແຕ່ກັບທຸກທ້ອນເພາະຂາດປັດໃຈດຳລົງຊີວິດ; ຜູ້ພິທັກສັງຄົມພຶງອອກຄົ້ນຫາຜູ້ສົມຄວນ ແລະ ຮັບປະກັນການອຸປະຖຳຂອງເຂົາ ໂດຍບໍ່ໃຫ້ເກີດການກະທົບຕໍ່ເກຍດສັກສີ».
Verse 166
तेन त्वं ब्रह्म भूयत्वमवाप्स्यसि धनानि च । कोषका संग्रह करके यदि तुम उसके द्वारा राष्ट्रकी रक्षा करोगे तो तुम्हें दूसरे जन्मोंमें धन और ब्राह्मणत्वकी प्राप्ति होगी
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: «ໂດຍວິຖີນັ້ນ ເຈົ້າຈະບັນລຸສະພາບແຫ່ງຄວາມເປັນພຣາຫມັນ ແລະ ຈະໄດ້ຮັບຊັບສິນດ້ວຍ. ຖ້າເຈົ້າຮວບຮວມ ແລະ ຮັກສາຄັງຫຼວງ ແລ້ວໃຊ້ມັນເພື່ອປົກປ້ອງອານາຈັກ, ໃນຊາດຕໍ່ໆໄປ ເຈົ້າຈະໄດ້ຮັບຄວາມຮຸ່ງເຮືອງ ແລະ ສະຖານະແຫ່ງພຣາຫມັນ».
Verse 186
तदर्थ जीवितं ते<स्तु मा तेभ्यो5प्रतिपालनम् । भारत! ब्राह्मणोंके पास जो वस्तु न हो
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: «ຂໍໃຫ້ຊີວິດຂອງເຈົ້າເປັນໄປເພື່ອຈຸດປະສົງນັ້ນ; ຢ່າເຄີຍຂາດຕົກໃນການປົກປ້ອງເຂົາເລີຍ. ໂອ ພາຣະຕະ, ສິ່ງໃດທີ່ພຣາຫມັນຂາດ ຈົ່ງໃຫ້ເຂົາ; ແລະ ສິ່ງໃດທີ່ເຂົາມີ ຈົ່ງຮັກສາໃຫ້ປອດໄພ—ນີ້ແມ່ນໜ້າທີ່ປະຈຳຂອງເຈົ້າ. ຊີວິດຂອງເຈົ້າຄວນອຸທິດໃຫ້ແກ່ການຮັບໃຊ້ເຂົາ, ແລະ ຢ່າຫັນໜ້າຫນີຈາກການປົກປ້ອງເຂົາເດັດຂາດ».
Verse 196
श्रिया हाभीक्ष्णं संवासो दर्पयेत् सम्प्रमोहयेत् । ब्राह्मणोंके पास यदि बहुत धन इकट्ठा हो जाय तो यह उनके लिये अनर्थका ही कारण होता है; क्योंकि लक्ष्मीका निरन्तर सहवास उन्हें दर्प और मोहमें डाल देता है
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: «ການຢູ່ຄູ່ກັບຄວາມຮັ່ງມີ (ພຣະນາງລັກສະມີ) ຢ່າງຕໍ່ເນື່ອງ ກໍ່ໃຫ້ເກີດຄວາມຈອງຫອງ ແລະ ນຳໃຫ້ຫຼົງມົວ. ດັ່ງນັ້ນ ຖ້າພຣາຫມັນສະສົມຊັບສິນຫຼາຍ ມັນມັກກາຍເປັນເຫດໃຫ້ເກີດໂທດແກ່ເຂົາ; ເພາະການຄົງຢູ່ກັບຄວາມຮັ່ງມີບໍ່ຂາດສາຍ ມັກຜັກດັນໃຫ້ເຂົາເຂົ້າສູ່ຄວາມຈອງຫອງ ແລະ ຄວາມສັບສົນທາງທຳ».
Verse 1736
पुत्रवच्चापि भृत्यान् स्वान् प्रजाश्न परिपालय । भरतनन्दन! तुम अपनी और दूसरोंकी भी जीविकाकी रक्षा करो तथा अपने सेवकों और प्रजाजनोंका पुत्रकी भाँति पालन करो
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: «ຈົ່ງປົກປ້ອງຜູ້ພຶ່ງພາຂອງເຈົ້າ ແລະປະຊາຊົນຂອງເຈົ້າ; ພ້ອມທັງຮັກສາແຫຼ່ງຫາກິນຫາຢູ່ ທັງຂອງເຈົ້າ ແລະຂອງຜູ້ອື່ນ. ໂອ ຄວາມຊື່ນຊົມແຫ່ງວົງສາບາຣະຕະ, ຈົ່ງອຸ້ມຊູຜູ້ຮັບໃຊ້ ແລະປະຊາຊົນ ເຫມືອນລູກຂອງເຈົ້າເອງ».
Frequently Asked Questions
Gifts are evaluated by their capacity to sustain life, reduce communal hardship, and support ritual-social continuity; hence water access is treated as paramount, while ghṛta and practical implements are praised for health, protection, and stability.
Invest in durable public benefit: excavate and maintain wells/ponds so water remains available, and practice intentional, faith-based giving (śraddhā-yukta dāna) such as ghṛta and other utility-gifts to qualified recipients.
Yes: it associates distinct results with gifts—sin-reduction and lineage benefit for functional waterworks; beauty and divine favor for seasonal ghṛta-gifting; household protection for ghṛta-mixed offerings; prosperity and reduced distress for umbrella-giving; and special distinction for gifting a cart, attributed to Śāṇḍilya.