Adhyaya 23
Pātra-Lakṣaṇa and Niścita-Dharma (Marks of a Worthy Recipient and Stable Criteria of Dharma)
Upa-parva: Dāna-Dharma and Pātra-Nirṇaya (Discourse on Gift-Ethics and Worthy Recipients)
Yudhiṣṭhira queries Bhīṣma on who is the “sanātana pātra” for gifts: a brāhmaṇa with ascetic insignia (liṅgin) or one without such marks. Bhīṣma replies that gifts are to be given to those established in their discipline, whether marked or unmarked, treating both as tapasvins when their conduct is aligned. The dialogue then tests the relation between śraddhā (faithful intent) and recipient-evaluation: Bhīṣma affirms that śraddhā purifies broadly, yet the text differentiates contexts—ordinary divine offerings versus ancestral/ritual gifting where discernment of the recipient is advised. A short embedded set of authoritative statements (Pṛthivī, Kāśyapa, Agni, Mārkaṇḍeya) elevates core evaluators: Vedic recitation can dissolve misconduct, but learning without character is ineffective; harming others’ reputation through learning is condemned; and truth is praised as surpassing large-scale ritual quantity. The chapter further defines “niścita dharma-lakṣaṇa” as ahiṃsā, satya, akrodha, ānṛśaṃsya, dama, and ārjava. It outlines conduct-regulation (respecting teachers, non-violence, avoiding slander and falsehood in authority) and identifies the qualities of sādhus and vipras to whom giving yields great fruit—self-control, truthfulness, humility, cleanliness, non-greed, and benevolence toward beings—concluding that donors should seek and honor such qualified recipients.
Chapter Arc: युधिष्ठिर के प्रश्न के उत्तर में भीष्म अष्टावक्र की कथा उठाते हैं—वह वक्रांग ब्राह्मण, जिसने सत्य और तप से लोक जीते, अब एक रहस्यमयी कन्या/दिशा-देवी के संवाद में परखा जाने वाला है। → अष्टावक्र उस स्त्री से पूछते हैं कि वह अपना रूप कैसे बदलती है और स्पष्ट कहते हैं कि सत्य ही बोलना होगा। उत्तरदिशा (कन्या-रूप में) बताती है कि यह परीक्षा उसे ‘स्थिर’ करने के लिए थी—क्योंकि अव्युत्थान (अडिगता/अचल धर्म) से उसने लोक जीत लिए हैं। → कन्या स्वीकार करती है कि वदान्य ऋषि के प्रसाद और सम्मान के हेतु उसने यह वचन-व्यवहार किया; परीक्षा का रहस्य खुलते ही अष्टावक्र की सत्य-प्रतिष्ठा और धैर्य की विजय सार्वजनिक हो जाती है। → अष्टावक्र ‘तथास्तु’ कहकर कन्या को धर्मसम्मत रूप से स्वीकार करते हैं; घर लौटकर विश्राम, स्वजनों से कुशल-प्रश्न, और फिर न्यायपूर्वक उस ब्राह्मण/ऋषि के पास जाकर विवाह-दान की विधि पूर्ण होती है।
Shlokas
Verse 1
ऑपन--माज बछ। अि>-छऋाज एकविशो< ध्याय: अष्टावक्र और उत्तरदिशाका संवाद
ຢຸທິສຖິຣະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ທ່ານປິຕາມະຫາ ຜູ້ສະຫວ່າງໄສສູງສຸດ, ເປັນຫຍັງນາງຜູ້ນັ້ນຈຶ່ງບໍ່ຢ້ານກົວຄຳສາບຂອງມຸນີຜູ້ມີລັດສະໝີອັນແຮງກ້າ? ແລະພຣະອັດຖາວັກຣະຜູ້ນ່າເຄົາລົບ ໄດ້ກັບຄືນຈາກທີ່ນັ້ນແນວໃດ? ຂໍໃຫ້ທ່ານເລົ່າໃຫ້ຂ້າພະເຈົ້າຟັງທັງໝົດ».
Verse 2
भीष्म उवाच अष्टावक्रोडन्वपृच्छत् तां रूपं विकुरुषे कथम् | नचानृतं ते वक्तव्यं ब्रूहि ब्राह्मणगकाम्यया
ພີສະມະກ່າວວ່າ: ອັດຖາວະກຣະໄດ້ຖາມນາງນັ້ນວ່າ «ເປັນຫຍັງເຈົ້າຈຶ່ງປ່ຽນຮູບຮ່າງຢູ່ເລື້ອຍໆ? ແລະຖ້າເຈົ້າປາຖະໜາການນັບຖື ແລະການຍອມຮັບຈາກຄົນເຊັ່ນຂ້າ—ຜູ້ເປັນພຣາຫມັນ—ເຈົ້າຢ່າເວົ້າຄຳມຸສາ; ຈົ່ງບອກຄວາມຈິງ»។
Verse 3
रूयुवाच द्यावापृथिव्योर्यत्रैषा काम्या ब्राह्मणसत्तम | शृणुष्वावहितः सर्व यदिदं सत्यविक्रम
ນາງໄດ້ກ່າວວ່າ: «ໂອ ພຣາຫມັນຜູ້ປະເສີດທີ່ສຸດ! ບໍ່ວ່າຈະເປັນໃນສະຫວັນ ຫຼືໃນໂລກມະນຸດ—ທຸກບ່ອນທີ່ຊາຍແລະຍິງອາໄສຢູ່—ຄວາມປາຖະໜາຮ່ວມສົມພັນກັນນັ້ນຍັງຄົງຢູ່ເສມອ. ໂອ ຜູ້ກ້າຫານໃນສັດຈະ! ຈົ່ງຟັງດ້ວຍຄວາມຕັ້ງໃຈ; ຂ້າຈະອະທິບາຍເຫດທີ່ຢູ່ເບື້ອງຫຼັງການຫຼິ້ນແປງຮູບນີ້»។
Verse 4
जिज्ञासेयं प्रयुक्ता मे स्थिरीकर्तु तवानघ । अव्युत्थानेन ते लोका जिता: सत्यपराक्रम
ນາງກ່າວວ່າ: «ໂອ ຜູ້ບໍ່ມີມົນທິນ! ຂ້າເຮັດເຊັ່ນນີ້ເພື່ອທົດສອບເຈົ້າ ແລະເພື່ອໃຫ້ເຈົ້າໝັ້ນຄົງ. ໂອ ດວິຊະຜູ້ກ້າຫານໃນສັດຈະ! ໂດຍບໍ່ຖອນຕົນອອກຈາກຄວາມຕັ້ງໝັ້ນ ແລະບໍ່ເບື້ອນຈາກທຳຂອງເຈົ້າ, ເຈົ້າໄດ້ພິຊິດໂລກແຫ່ງບຸນທັງຫຼາຍແລ້ວ»។
Verse 5
उत्तरां मां दिशं विद्धि दृष्टं सत्रीचापलं च ते । स्थविराणामपि स्त्रीणां बाधते मैथुनज्वर:
ນາງກ່າວວ່າ: «ຈົ່ງຮູ້ວ່າຂ້າກຳລັງຊີ້ນຳເຈົ້າໄປທາງທິດເໜືອ. ເຈົ້າໄດ້ເຫັນດ້ວຍຕາຕົນເອງແລ້ວວ່າ ຍິງນັ້ນຊ່າງວ່ອງໄວ ແລະບໍ່ໝັ້ນຄົງພຽງໃດ. ແມ່ນແຕ່ຍິງເຖົ້າໆ ກໍຍັງຖືກຄວາມໄຂ້ແຫ່ງກາມ—ຄວາມທຸກຮ້ອນທີ່ເກີດຈາກຄວາມຢາກ—ລົບກວນຢູ່ເລື້ອຍໆ»។
Verse 6
(अविश्वासान्न व्यसनी नातिसक्तो5प्रवासक: । विद्वान् सुशील: पुरुष: सदार: सुखमश्षुते ।।
ພີສະມະກ່າວວ່າ: ຊາຍຜູ້ທີ່ດ້ວຍຄວາມລະມັດລະວັງຈຶ່ງບໍ່ໄວ້ໃຈງ່າຍ ຈົນບໍ່ຕົກໃນອະບາຍມຸກ, ບໍ່ຫຼົງຕິດເກີນຄວນ, ບໍ່ຢູ່ໄກບ້ານ, ແລະເປັນຜູ້ຮູ້ພ້ອມດ້ວຍຄຸນຄວາມດີ—ຊາຍເຊັ່ນນັ້ນ ຢູ່ຮ່ວມກັບພັນລະຍາ ຍ່ອມໄດ້ຮັບຄວາມສຸກ. ບັດນີ້ ພຣະປິຕາມະຫາ (ພຣະພຣະຫມາ) ແລະເທວະທັງປວງພ້ອມດ້ວຍອິນທຣະ ລ້ວນພໍໃຈໃນເຈົ້າ. ໂອ ພຣາຫມັນຜູ້ປະເສີດ! ກິດທີ່ເຈົ້າມາທີ່ນີ້ໄດ້ສຳເລັດແລ້ວ; ພໍ່ຂອງນາງສາວ—ລະສີຜູ້ໃຈບຸນ—ໄດ້ສົ່ງເຈົ້າມາໃຫ້ຂ້າສອນສັ່ງ, ແລະຂ້າໄດ້ເຮັດທຸກຢ່າງສຳເລັດແລ້ວ.
Verse 7
प्रेषितस्तेन विप्रेण कन्यापित्रा द्विजर्षभ । तवोपदेशं कर्तु वै तच्च सर्व कृतं मया
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: «ໂອ ດວິຊະຜູ້ປະເສີດ ຜູ້ເປັນຍອດໃນບັນດາພຣາຫມັນ! ຂ້າພະເຈົ້າຖືກສົ່ງມາໂດຍພຣາຫມັນນັ້ນ—ບິດາຂອງນາງກັນຍາ—ເພື່ອນຳຄຳສອນມາແຈ້ງແກ່ທ່ານ. ພາລະກິດທັງປວງນັ້ນ ຂ້າພະເຈົ້າໄດ້ສຳເລັດແລ້ວ».
Verse 8
क्षेमैर्गमिष्यसि गृहं श्रमश्न न भविष्यति । कन्यां प्राप्स्यसि तां विप्र पुत्रिणी च भविष्यति
«ບັດນີ້ ທ່ານຈະໄປເຖິງເຮືອນດ້ວຍຄວາມສະຫງົບປອດໄພ; ຕາມທາງຈະບໍ່ມີຄວາມເຫນື່ອຍລ້າ ຫຼືຄວາມທຸກຍາກ. ທ່ານຈະໄດ້ຮັບນາງກັນຍາຜູ້ຖືກເລືອກນັ້ນ ແລະນາງຈະເປັນຜູ້ມີບຸດດ້ວຍເພາະທ່ານ».
Verse 9
काम्यया पृष्टवांस्त्वं मां ततो व्याह्मतमुत्तमम् । अनतिक्रमणीया सा कृत्स्नौलेकैस्त्रिभि: सदा
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: «ເນື່ອງຈາກທ່ານຖາມຂ້າພະເຈົ້າດ້ວຍຄວາມປາຖະໜາຈະຮູ້, ຂ້າພະເຈົ້າຈຶ່ງອະທິບາຍເລື່ອງນັ້ນຢ່າງດີ ແລະຄົບຖ້ວນ. ຂໍ້ບັງຄັບນັ້ນ ບໍ່ຄວນຖືກລະເມີດ—ແມ່ນແຕ່ໂດຍສັດທັງປວງໃນສາມໂລກ».
Verse 10
गच्छस्व सुकृतं कृत्वा कि चान्यच्छोतुमिच्छसि । यावद् ब्रवीमि विप्रर्षे अष्टावक्र यथातथम्
«ໄປເຖີດ ໂດຍໄດ້ກະທຳກຸສົນແລ້ວ. ທ່ານຍັງປາຖະໜາຈະຟັງອັນໃດອີກ? ຈົ່ງເວົ້າມາ ໂອ ອັດສະຕາວັກຣະ ຜູ້ເປັນຍອດໃນບັນດາລະສີ; ຕາບໃດທີ່ຂ້າພະເຈົ້າຍັງສາມາດເວົ້າໄດ້ ຂ້າພະເຈົ້າຈະບອກທຸກຢ່າງຕາມຄວາມເປັນຈິງ».
Verse 11
ऋषिणा प्रसादिता चास्मि तव हेतोर्दविजर्षभ | तस्य सम्माननार्थ मे त्वयि वाक््यं प्रभाषितम्
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: «ໂອ ດວິຊະຜູ້ປະເສີດ! ດ້ວຍເຫດເພາະທ່ານ ລະສີນັ້ນໄດ້ພໍໃຈ ແລະໄດ້ໂປດປານຂ້າພະເຈົ້າ. ດັ່ງນັ້ນ ເພື່ອເຊີນຊູກຽດຂອງທ່ານນັ້ນ ຂ້າພະເຈົ້າຈຶ່ງໄດ້ກ່າວຖ້ອຍຄຳເຫຼົ່ານີ້ແກ່ທ່ານ».
Verse 12
भीष्म उवाच श्रुत्वा तु वचनं तस्या: स विप्र: प्राउजलि: स्थित: । अनुज्ञातस्तया चापि स्वगृहं पुनरात्रजत्
ພີດສະມະ ກ່າວວ່າ: ເມື່ອໄດ້ຟັງຖ້ອຍຄໍາຂອງນາງແລ້ວ ພຣາຫມັນນັ້ນກໍຢືນຢູ່ຕໍ່ໜ້ານາງ ພ້ອມປະນົມມືດ້ວຍຄວາມເຄົາລົບ. ຕໍ່ມາ ເມື່ອໄດ້ຮັບອະນຸຍາດຈາກນາງແລ້ວ ລາວກໍກັບໄປຫາເຮືອນຂອງຕົນອີກຄັ້ງ—ເປັນການສະແດງວິໄນແຫ່ງທຳ ຄື ຄວາມຖ່ອມຕົນ ການສຳລວມ ແລະການເຄົາລົບອຳນາດອັນຊອບທຳ.
Verse 13
गृहमागत्य विश्रान्त: स्वजनं परिपृच्छय च । अभ्यगच्छच्च तं विप्रं न््यायत: कुरुनन्दन,कुरुनन्दन! घर आकर उन्होंने विश्राम किया और स्वजनोंसे पूछकर वे न्यायानुसार फिर ब्राह्मण वदान्यके घर गये
ພີດສະມະ ກ່າວວ່າ: ເມື່ອກັບຮອດເຮືອນແລ້ວ ລາວໄດ້ພັກຜ່ອນ ແລະສອບຖາມຄົນໃນຄອບຄົວຂອງຕົນ. ຈາກນັ້ນ ລາວກໍໄປອີກຄັ້ງ—ຕາມທາງແຫ່ງຄວາມຍຸດຕິທຳ—ໄປຫາພຣາຫມັນນັ້ນ, ໂອ ຜູ້ເປັນຄວາມຊື່ນບານແຫ່ງວົງກູຣຸ. ຂໍ້ນີ້ຊີ້ໃຫ້ເຫັນການກັບຄືນສູ່ຄວາມປະພຶດອັນຖືກຕ້ອງ: ພັກແລະປຶກສາກ່ອນ ແລ້ວຈຶ່ງເລືອກເດີນຕາມຄວາມຍຸດຕິທຳ ແລະຄວາມເໝາະສົມຕໍ່ແຂກຜູ້ຮູ້.
Verse 14
पृष्टश्न तेन विप्रेण दृष्ट॑ त्वेतन्निदर्शनम् । प्राह विप्रं तदा विप्र: सुप्रीतेनान््तरात्मना
ພີດສະມະ ກ່າວວ່າ: ເມື່ອພຣາຫມັນນັ້ນຖາມເຂົາເຖິງສິ່ງທີ່ເຂົາໄດ້ເຫັນ ເພື່ອເປັນຕົວຢ່າງຊີ້ແຈງ, ພຣາຫມັນອີກຜູ້ໜຶ່ງ—ດ້ວຍໃຈພາຍໃນທີ່ຊື່ນບານຢ່າງຍິ່ງ—ຈຶ່ງເລີ່ມເລົ່າໃຫ້ພຣາຫມັນນັ້ນຟັງ ທຸກສິ່ງທີ່ເຂົາໄດ້ເຫັນຢູ່ທີ່ນັ້ນ ໃນບົດບາດຂອງການເດີນທາງຂອງເຂົາ. ຂໍ້ນີ້ວາງກອບໃຫ້ເຫັນວ່າ ການສອບຖາມດ້ວຍຄວາມເຄົາລົບ ແລະການເລົ່າຄວາມຈິງ ເປັນສ່ວນໜຶ່ງຂອງການປະພຶດຕາມທຳ.
Verse 15
भवता समनुज्ञात: प्रास्थितो गन्धमादनम् । तस्य चोत्तरतो देशे दृष्टं मे दैवतं महत्
ພີດສະມະ ກ່າວວ່າ: «ດ້ວຍການອະນຸຍາດຂອງທ່ານ ຂ້າພະເຈົ້າໄດ້ອອກເດີນທາງໄປຫາ ຄັນທະມາດະນະ. ແລະໃນດິນແດນທາງເໜືອຂອງມັນ ຂ້າພະເຈົ້າໄດ້ເຫັນເທວະອັນຍິ່ງໃຫຍ່».
Verse 16
तया चाहमनुज्ञातो भवांश्वापि प्रकीर्तित: । श्रावितश्नापि तद्वाक्यं गृहं चाभ्यागत: प्रभो:
ພີດສະມະ ກ່າວວ່າ: «ດ້ວຍການອະນຸຍາດຂອງນາງ ຂ້າພະເຈົ້າຈຶ່ງໄດ້ຖືກອະນຸຍາດໃຫ້ກັບອອກໄປຕາມຄວາມເໝາະສົມ; ແລະນາງຍັງໄດ້ກ່າວເຖິງທ່ານດ້ວຍຄໍາສັນລະເສີນ. ເມື່ອໄດ້ຟັງຖ້ອຍຄໍານັ້ນຈາກນາງແລ້ວ ຂ້າພະເຈົ້າກໍກັບມາຫາເຮືອນ, ໂອ ທ່ານເຈົ້ານາຍ».
Verse 17
“महर्षश!ी आपकी आज्ञा पाकर मैं उत्तर दिशामें गन्ध-मादनपर्वतकी ओर चल दिया। उससे भी उत्तर जानेपर मुझे एक महती देवीका दर्शन हुआ। उसने मेरी परीक्षा ली और आपका भी परिचय दिया। प्रभो! फिर उसने अपनी बात सुनायी और उसकी आज्ञा लेकर मैं अपने घर आ गया” ।।
«ໂອ ມະຫາລິສີຜູ້ນ່າເຄົາລົບ! ເມື່ອໄດ້ຮັບຄໍາສັ່ງຂອງທ່ານ ຂ້າພະເຈົ້າກໍໄດ້ເດີນທາງໄປທາງເໜືອ ມຸ່ງສູ່ພູກັນທະມາດະນ. ເມື່ອໄປໄກກວ່ານັ້ນອີກທາງເໜືອ ຂ້າພະເຈົ້າໄດ້ເຫັນເທວີຜູ້ຍິ່ງໃຫຍ່. ນາງໄດ້ທົດສອບຂ້າພະເຈົ້າ ແລະຍັງເຜີຍແຈ້ງຕົວຕົນຂອງທ່ານ. ຈາກນັ້ນ ໂອ ທ່ານເຈົ້າ, ນາງໄດ້ກ່າວຂໍ້ຄວາມຂອງນາງ; ແລະເມື່ອໄດ້ຮັບອະນຸຍາດຈາກນາງ ຂ້າພະເຈົ້າກໍກັບຄືນສູ່ເຮືອນ»។ ແລ້ວພຣາຫມັນກ່າວວ່າ: «ຈົ່ງຮັບລູກສາວຂອງຂ້າພະເຈົ້າເປັນພັນລະຍາ ໂດຍປະກອບພິທີຕາມຫຼັກດາວນະຄະຕະອັນເປັນມົງຄຸນ; ເພາະທ່ານແມ່ນຜູ້ຄວນຄ່າຢ່າງຍິ່ງ»។
Verse 18
भीष्म उवाच अष्टावक्रस्तथेत्युक्त्वा प्रतिगृह्मु च तां प्रभो । कन्यां परमथधर्मात्मा प्रीतिमांश्नाभवत् तदा
ພີສະມະກ່າວວ່າ: «ໂອ ທ່ານເຈົ້າ! ຈາກນັ້ນ ອັດຖາວັກຣະ ຜູ້ມີຈິດວິນຍານອັນສູງສຸດໃນທຳ ໄດ້ກ່າວວ່າ ‘ເປັນເຊັ່ນນັ້ນ’ ແລະຮັບນາງກະນີນັ້ນເປັນພັນລະຍາ. ໃນຂະນະນັ້ນ ທ່ານເຕັມໄປດ້ວຍຄວາມປິຕິຍິນດີຢ່າງໃຫຍ່»។
Verse 19
कन्यां तां प्रतिगृहौव भार्या परमशो भनाम् । उवास मुदितस्तत्र स्वाश्रमे विगतज्वर:
ພີສະມະກ່າວວ່າ: ເມື່ອອັດຖາວັກຣະໄດ້ຮັບນາງກະນີນັ້ນ—ຜູ້ງາມສະຫງ່າທີ່ສຸດ—ເປັນພັນລະຍາ ຄວາມກັງວົນ ແລະໄຂ້ຮ້ອນໃນໃຈຂອງທ່ານກໍສົງບົບລົງ. ດ້ວຍໃຈຊື່ນບານ ທ່ານຢູ່ອາໄສຢູ່ທີ່ນັ້ນ ໃນອາສຣົມຂອງຕົນ ພ້ອມນາງ ໂດຍຈິດໃຈສະຫງົບສຸກ.
Verse 20
इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें अष्टावक्र और उत्तरदिशाका संवादविषयक बीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ດັ່ງນັ້ນ ໃນມະຫາພາຣະຕະອັນນ່າເຄົາລົບ ພາຍໃນອະນຸສາສະນະປະຣະວະ ໃນພາກທານະທຳ ບົດທີ 20 ວ່າດ້ວຍການສົນທະນາລະຫວ່າງ ອັດຖາວັກຣະ ແລະ ທິດເໜືອ (ອຸດຕະຣະທິສາ) ກໍສິ້ນສຸດລົງແລ້ວ.
Verse 21
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि अष्टावक्रदिक्संवादे एकविंशो<5ध्याय:
ນີ້ແມ່ນການສິ້ນສຸດບົດທີ 21 ໃນອະນຸສາສະນະປະຣະວະ ຂອງສີຣີມະຫາພາຣະຕະ ພາຍໃນພາກທານະທຳ ໃນການສົນທະນາລະຫວ່າງ ອັດຖາວັກຣະ ແລະ ທິດ (ດິກ).
Frequently Asked Questions
Whether gifts should be directed based on external ascetic identifiers (liṅga) or on inner qualification and conduct, and when discernment of the recipient is ethically required.
Ahiṃsā (non-injury), satya (truth), akrodha (non-anger), ānṛśaṃsya (non-cruelty/compassion), dama (self-restraint), and ārjava (straightforward integrity).
Yes: through the embedded Mārkaṇḍeya statement, truth (satya) is presented as ethically weightier than large quantities of major ritual performance, functioning as a value-hierarchy within the discourse.