Adhyaya 142
Adhyāya 142: Cyavana, the Devas’ Arrogance, and Vāyu’s Counsel on Protecting Brāhmaṇas
Upa-parva: Anuśāsana Instructional Cycle on Brāhmaṇa-Dharma and Kṣatra Protection (Contextual Episode)
Bhīṣma continues the didactic frame: Arjuna remains silent as Pavana (Vāyu) resumes instruction, urging the listener (Janādhipa) to understand the ‘chief duty’ concerning Brāhmaṇas. An exemplum follows: when the devas, including Indra, become intoxicated with pride, Cyavana deprives them of their earthly domain, and (by the chapter’s phrasing) their heaven is also imperiled; distressed, they approach Brahmā for refuge. Brahmā directs them to seek Brāhmaṇas and regain both worlds through appeasement. The devas approach the Brāhmaṇas, but the exchange escalates into a contest framed as victory over the ‘kapas’; the Brāhmaṇas initiate a destructive rite, and a wealthy emissary attempts conciliation by praising the Brāhmaṇas’ virtues—Vedic learning, sacrificial discipline, truthfulness, restraint, non-exploitative conduct, care for dependents, and regulated habits. The Brāhmaṇas refuse, asserting superiority; conflict ensues, and ritual fire—described as Brahmā-created ‘havyabhuj’—consumes the opposing party, after which the devas’ power and status are restored. Returning to the frame, Arjuna replies with reverence, affirming lifelong service to Brāhmaṇas and crediting Dattātreya’s grace for his fame. Vāyu concludes with a directive: protect Brāhmaṇas according to kṣatra-dharma, restrain the senses, and note a future grave danger associated with the Bhṛgus.
Chapter Arc: युधिष्ठिर के मन में दान और प्रायश्चित्त के सूक्ष्म नियमों को लेकर शंका उठती है—‘ग्रहसूतक’ जैसे शब्दों का सही अर्थ क्या है, और अशौच/अपवित्रता की स्थितियों में धर्म का आचरण कैसे हो? → भीष्म उत्तर देते हुए राजाओं और महर्षियों के उदाहरणों की शृंखला खोलते हैं—तप, दान, और धर्मसम्मत दण्ड-नीति से किन-किन ने ‘अनुत्तम लोक’ प्राप्त किए। हर कथा एक नया मानदण्ड रखती है: कहीं यज्ञार्थ दान, कहीं कन्यादान, कहीं न्यायपूर्ण दण्ड। → उदाहरणों का शिखर उस बोध में आता है कि केवल दान की मात्रा नहीं, उसका ‘धर्म-नियत’ स्वरूप (पात्र, काल, विधि, और शुद्ध भाव) ही लोक-प्राप्ति का कारण बनता है—देवावृध का यज्ञार्थ दिव्य दान, सुद्युम्न का धर्मतः दण्ड, और भगीरथ/मदिराश्व/लोमपाद के कन्यादान—सब एक ही सिद्धान्त को उजागर करते हैं। → भीष्म संकेत करते हैं कि शास्त्रीय निर्णय में संध्या-काल की मर्यादा भी धर्म है; अतः वे कहते हैं कि जहाँ शंका होगी, उसका उत्तर वे अगले प्रातः स्पष्ट करेंगे। → भीष्म का वचन—‘कल प्रभात में बताऊँगा’—युधिष्ठिर की शंकाओं को अगले उपदेश के लिए खुला छोड़ देता है।
Shlokas
Verse 1
2: बछ। अकाल - कुछ लोग 'ग्रहसूतकयो:” का अर्थ करते हैं "कारागारस्थाशौचवतो” इसके अनुसार जो जेलमें रह आया हो तथा जो जनन-मरण-सम्बन्धी अशौचसे युक्त हो ऐसे लोगोंका दिया हुआ क्षेत्रदान स्वीकार करनेपर तीन रात उपवास करनेसे प्रतिग्रह-दोषसे छुटकारा मिलता है। सप्तत्रिशर्दाधिकशततमोब< ध्याय: दानसे स्वर्गलोकमें जानेवाले राजाओंका वर्णन युधिछिर उवाच दानेन वर्ततेत्याह तपसा चैव भारत । तदेतन्मे मनोदु:खं व्यपोह त्वं पितामह । किंस्वित् पृथिव्यां होतन्मे भवान् शंसितुमरहति,युधिष्ठिरने पूछा--भरतनन्दन! पितामह! आप कहते हैं कि दान और तप दोनोंसे ही मनुष्य स्वर्गमें जाता है, परंतु मेरे मनमें संशयजनित दुःख हो रहा है। आप इसका निवारण कीजिये। इस पृथ्वीपर दान और तपमेंसे कौन-सा साधन श्रेष्ठ है, यह बतानेकी कृपा करें
ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಹೇಳಿದನು— ಓ ಭಾರತಾ! ದಾನದಿಂದಲೂ ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ವರ್ಗಲೋಕವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ತಪಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ನೀವು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ ಸಂಶಯದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ದುಃಖ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಕಾಡುತ್ತಿದೆ—ಓ ಪಿತಾಮಹ, ಅದನ್ನು ನಿವಾರಿಸಿ. ಈ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ನನಗೆ ನಿಜವಾಗಿ ಯಾವುದು ಶ್ರೇಷ್ಠ—ದಾನವೋ ತಪಸ್ಸೋ? ದಯವಿಟ್ಟು ತಿಳಿಸಿ.
Verse 2
भीष्म उवाच शृणु यैर्धर्मनिरतैस्तपसा भावितात्मभि: । लोका हासंशयं प्राप्ता दानपुण्यरतैर्नुपै:,भीष्मजीने कहा--युधिष्ठिर! तपस्यासे शुद्ध अन्तः:करणवाले जिन धर्मात्मा राजाओंने दान-पुण्यमें तत्पर रहकर नि:सन्देह बहुत-से उत्तम लोक प्राप्त किये हैं, उनके नाम बता रहा हूँ, सुनो
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು— ಯುಧಿಷ್ಠಿರಾ! ಧರ್ಮನಿರತರಾಗಿ, ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಆತ್ಮವನ್ನು ಶುದ್ಧಿಗೊಳಿಸಿಕೊಂಡು, ದಾನ-ಪುಣ್ಯದಲ್ಲಿ ತತ್ಪರರಾಗಿ ನಿಸ್ಸಂದೇಹವಾಗಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಪಡೆದ ರಾಜರ ವಿಷಯವನ್ನು ಕೇಳು.
Verse 3
सत्कृतश्न तथा<<त्रेय: शिष्येभ्यो ब्रह्म निर्गुणम् । उपदिश्य तदा राजन् गतो लोकाननुत्तमान्,राजन्! लोकसम्मानित महर्षि आत्रेय अपने शिष्योंको निर्गुण ब्रह्मका उपदेश देकर उत्तम लोकोंमें गये हैं
ಓ ರಾಜನೇ! ಲೋಕದಿಂದ ಸತ್ಕೃತನಾದ ಮಹರ್ಷಿ ಆತ್ರೇಯನು ತನ್ನ ಶಿಷ್ಯರಿಗೆ ನಿರ್ಗುಣ ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸಿದನು; ಆ ಪರಮೋಪದೇಶವನ್ನು ನೀಡಿ, ಅವನು ಅನುತ್ತಮ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ತೆರಳಿದನು.
Verse 4
शिबिरौशीनर: प्राणान् प्रियस्य तनयस्य च । ब्राह्मणार्थमुपाकृत्य नाकपृष्ठमितो गत:
ಉಶೀನರ ವಂಶದ ರಾಜ ಶಿಬಿಯು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಹಿತಾರ್ಥವಾಗಿ ತನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನೂ, ತನ್ನ ಪ್ರಿಯ ಪುತ್ರನ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನೂ ಅರ್ಪಿಸಿ, ಇಲ್ಲಿಂದ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದನು.
Verse 5
उशीनरकुमार शिवि अपने प्यारे पुत्रके प्राणोंको ब्राह्मणके लिये निछावर करके यहाँसे स्वर्गलोकमें चले गये ।। प्रतर्दन: काशिपति: प्रदाय तनयं स्वकम् । ब्राह्मणायातुलां कीर्तिमिह चामुत्र चाश्षुते,काशीके राजा प्रतर्दनने अपने प्यारे पुत्रको ब्राह्मणकी सेवामें अर्पित कर दिया, जिसके कारण उन्हें इस लोकमें अनुपम कीर्ति मिली और परलोकमें भी वे अक्षय आनन्दका उपभोग कर रहे हैं
ಉಶೀನರಕುಮಾರ ಶಿಬಿಯು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗಾಗಿ ತನ್ನ ಪ್ರಿಯ ಪುತ್ರನ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ನ್ಯೋಛಾವರ್ಯ ಮಾಡಿ ಇಲ್ಲಿಂದ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದನು. ಹಾಗೆಯೇ ಕಾಶಿಪತಿ ಪ್ರತರ್ದನನು ತನ್ನ ಮಗನನ್ನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಸೇವೆಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿದನು; ಅದರಿಂದ ಅವನು ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅತೂಲ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆದನು ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅಕ್ಷಯ ಆನಂದವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ.
Verse 6
रन्तिदेवश्व सांकृत्यो वसिष्ठाय महात्मने । अर्घ्य प्रदाय विधिवल्लेभे लोकाननुत्तमान्,संकृतिके पुत्र राजा रन्तिदेवने महात्मा वसिष्ठ मुनिको विधिवत् अर्घ्यदान किया, जिससे उन्हें श्रेष्ठ लोकोंकी प्राप्ति हुई
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಸಾಂಕೃತ್ಯನ ಪುತ್ರನಾದ ರಾಜ ರಂತಿದೇವನು ಮಹಾತ್ಮ ವಸಿಷ್ಠ ಮುನಿಗೆ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಅರ್ಘ್ಯವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿ, ಅನುತ್ಕೃಷ್ಟವಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಪಡೆದನು.
Verse 7
दिव्यं शतशलाकं च यज्ञार्थ काउचनं शुभम् | छत्र॑ देवावृधो दत्त्वा ब्राह्मणायास्थितो दिवम्,देवावृध नामक राजा यज्ञमें सोनेकी सौ तीलियोंवाले सुन्दर दिव्य छत्रका ब्राह्मणको दान करके स्वर्ग-लोकको प्राप्त हुए हैं
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ದೇವಾವೃಧ ರಾಜನು ಯಜ್ಞಾರ್ಥವಾಗಿ ನೂರು ಕಡ್ಡಿಗಳಿರುವ ದಿವ್ಯ, ಶುಭ, ಸ್ವರ್ಣಮಯ ಛತ್ರವನ್ನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ದಾನಮಾಡಿ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಪಡೆದನು.
Verse 8
भगवानम्बरीष श्च ब्राह्मणायामितौजसे । प्रदाय सकल राष्ट्र सुरलोकमवाप्तवान्,ऐश्वर्यशशाली राजा अम्बरीष अमित तेजस्वी ब्राह्मणको अपना सारा राज्य सौंपकर देवलोकको प्राप्त हुए
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ಅಂಬರೀಷನು ಅಪಾರ ತೇಜಸ್ಸುಳ್ಳ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಪೂರ್ಣ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ದಾನಮಾಡಿ ದೇವಲೋಕವನ್ನು ಪಡೆದನು.
Verse 9
सावित्र: कुण्डलं दिव्यं यानं च जनमेजय: । ब्राह्मणाय च गा दत्त्वा गतो लोकाननुत्तमान्,सूर्यपुत्र कर्ण अपना दिव्य कुण्डल देकर तथा महाराजा जनमेजय ब्राह्मणको सवारी और गौ दान करके उत्तम लोकोंमें गये हैं
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಸಾವಿತ್ರನು ತನ್ನ ದಿವ್ಯ ಕುಂಡಲವನ್ನು ದಾನಮಾಡಿದನು; ಹಾಗೆಯೇ ಜನಮೇಜಯ ರಾಜನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ವಾಹನ ಮತ್ತು ಗೋವುಗಳನ್ನು ದಾನಮಾಡಿ—ಇಬ್ಬರೂ ಅನುತ್ಕೃಷ್ಟ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಪಡೆದರು.
Verse 10
वृषादर्भिश्न राजर्षी रत्नानि विविधानि च । रम्यांक्षावसथान् दत्त्वा द्विजेभ्यो दिवमागत:,राजर्षि वृषादर्भिने ब्राह्मणोंको नाना प्रकारके रत्न तथा रमणीय गृह प्रदान करके स्वर्गलोकमें स्थान प्राप्त किया है
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ರಾಜರ್ಷಿ ವೃಷಾದರ್ಭಿಷ್ಣನು ದ್ವಿಜರಿಗೆ (ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ) ವಿವಿಧ ರತ್ನಗಳು ಹಾಗೂ ಮನೋಹರ ನಿವಾಸಗಳನ್ನು ದಾನಮಾಡಿ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಪಡೆದನು.
Verse 11
निमी राष्ट्रं च वैदर्भि: कन्यां दत्त्वा महात्मने । अगस्त्याय गतः स्वर्ग सपुत्रपशुबान्धव:,विदर्भके पुत्र राजा निमि अगस्त्य मुनिको अपनी कन्या और राज्यका दान करके पुत्र, पशु और बान्धवोंसहित स्वर्गलोकमें चले गये
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು— ವೈದರ್ಭ ರಾಜನಾದ ನಿಮಿಯು ಮಹಾತ್ಮ ಅಗಸ್ತ್ಯ ಮುನಿಗೆ ತನ್ನ ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ ಕನ್ಯೆಯನ್ನೂ ದಾನಮಾಡಿ, ಪುತ್ರರು, ಪಶುಗಳು ಮತ್ತು ಬಂಧುಗಳೊಡನೆ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದನು।
Verse 12
जामदग्न्यश्न विप्राय भूमिं दत््वा महायशा: । रामो3क्षयांस्तथा लोकान् जगाम मनसो5डघिकान्,महायशस्वी जमदग्निनन्दन परशुरामजीने ब्राह्मणको भूमिदान करके उन अक्षय लोकोंको प्राप्त किया है, जिन्हें पानेकी मनमें कल्पना भी नहीं हो सकती
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು— ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಜಮದಗ್ನ್ಯ ರಾಮ (ಪರಶುರಾಮ) ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ಭೂಮಿದಾನ ಮಾಡಿ, ಮನಸ್ಸಿಗೂ ಅತೀತವಾದ ಅಕ್ಷಯ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಪಡೆದನು।
Verse 13
अवर्षति च पर्जन्ये सर्वभूतानि देवराट् । वसिष्ठो जीवयामास येन यातो$क्षयां गतिम्,एक बार संसारमें वर्षा न होनेपर मुनिवर वसिष्ठजीने समस्त प्राणियोंको जीवन दान दिया था, जिससे उन्हें अक्षय लोकोंकी प्राप्ति हुई
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು— ಮಳೆ ಬೀಳದೆ ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳು ಸಂಕಟಪಟ್ಟಾಗ, ಮುನಿವರ ವಸಿಷ್ಠನು ಅವರಿಗೆ ಜೀವದಾನ ನೀಡಿ ಉಳಿಸಿದನು; ಆ ಪುಣ್ಯದಿಂದ ಅವನು ಅಕ್ಷಯ ಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆದನು।
Verse 14
रामो दाशरथिश्वैव हुत्वा यज्ञेषु वै वसु । स गतो हाक्षयाँललोकान् यस्य लोके महद् यश:,दशरथनन्दन भगवान् श्रीरामचन्द्रजी यज्ञोंमें प्रचुर धनकी आहुति देकर संसारमें अपने महान् यशकी स्थापना करके अक्षय लोकोंमें चले गये
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು— ದಶರಥನ ಪುತ್ರ ರಾಮನು ಯಜ್ಞಗಳಲ್ಲಿ ಅಪಾರ ಧನವನ್ನು ಆಹುತಿಯಾಗಿ ಅರ್ಪಿಸಿ, ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಹಾ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ನಂತರ ಅಕ್ಷಯ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಸೇರಿದನು।
Verse 15
कक्षसेनश्न् राजर्षिवेसिष्ठाय महात्मने । न्यासं यथावत् संन््यस्थ जगाम सुमहायशा:,महायशस्वी राजर्षि कक्षसेन महात्मा वसिष्ठको अपना सर्वस्व समर्पण करके स्वर्गलोकमें गये हैं
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು— ಅತಿಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ರಾಜರ್ಷಿ ಕಕ್ಷಸೇನನು ಯಥಾವಿಧಿಯಾಗಿ ಮಹಾತ್ಮ ವಸಿಷ್ಠನಿಗೆ ತನ್ನ ಸರ್ವಸ್ವವನ್ನು ನ್ಯಾಸವಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಸಿ, ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದನು।
Verse 16
करन्धमस्य पौत्रस्तु मरुत्तोडविक्षित: सुतः । कन्यामांगिरसे दत्त्वा दिवमाशु जगाम सः:,करन्धमके पौत्र, अविक्षित॒के पुत्र महाराज मरुत्तने अंगिराके पुत्र संवर्तको कन्यादान करके शीघ्र ही स्वर्गलोकमें स्थान प्राप्त कर लिया
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು— ಕರಂಧಮನ ಮೊಮ್ಮಗನೂ ಅವಿಕ್ಷಿತನ ಮಗನೂ ಆದ ಮಹಾರಾಜ ಮರುತ್ತನು ಆಂಗಿರಸ ವಂಶಜನಿಗೆ ತನ್ನ ಕನ್ಯೆಯನ್ನು ಕನ್ಯಾದಾನವಾಗಿ ನೀಡಿ ಶೀಘ್ರವೇ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕವನ್ನು ಪಡೆದನು.
Verse 17
ब्रह्मदत्तश्न पाज्चाल्यो राजा धर्मभृतां वर: । निर्धि शड्खमनुज्ञाप्प जगाम परमां गतिम्,पाञ्चालदेशके राजा धर्मात्माओंमें श्रेष्ठ ब्रह्मदत्तने ब्राह्यणको शंखनामक निधि प्रदान करके परम गति प्राप्त कर ली थी
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು— ಪಾಂಚಾಲದ ರಾಜನು, ಧರ್ಮಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಬ್ರಹ್ಮದತ್ತನು ‘ಶಂಖ’ ಎಂಬ ನಿಧಿಯನ್ನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ದಾನಮಾಡಿ ಪರಮಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆದನು.
Verse 18
राजा मित्रसहश्चैव वसिष्ठाय महात्मने । मदयमन्तीं प्रियां भार्या दत्त्वा च त्रिदिवं गत:,राजा मित्रसह महात्मा वसिष्ठ मुनिको अपनी प्यारी पत्नी मदयन्ती सेवाके लिये देकर स्वर्गलोकमें चले गये
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು— ರಾಜ ಮಿತ್ರಸಹನು ಮಹಾತ್ಮ ವಸಿಷ್ಠನಿಗೆ ಸೇವಾರ್ಥವಾಗಿ ತನ್ನ ಪ್ರಿಯ ಪತ್ನಿ ಮದಯಂತಿಯನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿ ನಂತರ ತ್ರಿದಿವ (ಸ್ವರ್ಗ)ವನ್ನು ಸೇರಿದನು.
Verse 19
मनो: पुत्रश्न सुद्युम्नो लिखिताय महात्मने । दण्डमुद्धृत्य धर्मेण गतो लोकाननुत्तमान्,मनुपुत्र राजा सुद्युम्न महात्मा लिखितको धर्मतः दण्ड देकर परम उत्तम लोकोंमें गये
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು— ಮನುವಿನ ಪುತ್ರನಾದ ರಾಜ ಸುದ್ಯುಮ್ನನು ಮಹಾತ್ಮ ಲಿಖಿತನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಾನುಸಾರವಾಗಿ ದಂಡವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ, ಅನುತ್ತಮ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಪಡೆದನು.
Verse 20
सहस्रचित्यो: राजर्षि: प्राणानिष्टान् महायशा: । ब्राह्मणार्थे परित्यज्य गतो लोकाननुच्तमान्
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು— ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ರಾಜರ್ಷಿ ಸಹಸ್ರಚಿತ್ಯನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಹಿತಾರ್ಥವಾಗಿ ತನ್ನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದ ಪ್ರಾಣವನ್ನೇ ತ್ಯಜಿಸಿ, ಅನುತ್ತಮ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಪಡೆದನು.
Verse 21
महान् यशस्वी राजर्षि सहस्नचित्य ब्राह्मणके लिये अपने प्यारे प्राणोंकी बलि देकर श्रेष्ठ लोकोंमें गये हैं ।। सर्वकामैश्व सम्पूर्ण दत्त्वा वेश्म हिरण्मयम् । मौद्गल्याय गतः स्वर्ग शतद्युम्नो महीपति:,महाराजा शत्द्युम्नने मौदगल्य नामक ब्राह्मणको समस्त कामनाओंसे परिपूर्ण सुवर्णमय गृह दान देकर स्वर्ग प्राप्त किया है
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಮಹೀಪತಿ ಶತದ್ಯುಮ್ನನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಮೌದ್ಗಲ್ಯನಿಗೆ ಎಲ್ಲ ಇಚ್ಛೆಗಳನ್ನೂ ಪೂರೈಸುವಂತೆ ಸಜ್ಜುಗೊಂಡ ಸ್ವರ್ಣಮಯ ಗೃಹವನ್ನು ದಾನಮಾಡಿ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಪಡೆದನು. ಈ ಪ್ರಸಂಗವು ಬೋಧಿಸುವುದು—ಯೋಗ್ಯ ಗ್ರಹೀತನಿಗೆ ನಿಷ್ಕಾಮವಾಗಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ದಾನ ನೀಡುವುದು ರಾಜಧರ್ಮ; ಅದರಿಂದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಲೋಕಪ್ರಾಪ್ತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.
Verse 22
भ्क्ष्यभोज्यस्य च कृतान् राशय: पर्वतोपमान् | शाण्डिल्याय पुरा दत्त्वा सुमन्युर्दिवमास्थित:
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ರಾಜರ್ಷಿ ಸುಮನ್ಯುನು ಪೂರ್ವಕಾಲದಲ್ಲಿ ಶಾಂಡಿಲ್ಯನಿಗೆ ಭಕ್ಷ್ಯ-ಭೋಜ್ಯವಾದ ಸಿದ್ಧ ಆಹಾರದ ರಾಶಿಗಳನ್ನು ಪರ್ವತೋಪಮವಾಗಿ ದಾನಮಾಡಿ, ನಂತರ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಪಡೆದನು.
Verse 23
राजा सुमन्युने भक्ष्य, भोज्य पदार्थोंके पर्वत-जैसे कितने ही ढेर लगाकर उन्हें शाण्डिल्यको दान दिया था। जिससे उन्होंने स्वर्गलोकमें स्थान प्राप्त कर लिया ।। नाम्ना च द्युतिमान् नाम शाल्वराजो महाद्युति: । दत्त्वा राज्यमूचीकाय गतो लोकाननुत्तमान्,महातेजस्वी शाल्वराज द्युतिमान् महर्षि ऋचीकको राज्य देकर सर्वोत्तम लोकोंमें चले गये
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ರಾಜ ಸುಮನ್ಯುನು ಭಕ್ಷ್ಯ-ಭೋಜ್ಯ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಪರ್ವತೋಪಮ ರಾಶಿಗಳನ್ನು ಶಾಂಡಿಲ್ಯನಿಗೆ ದಾನಮಾಡಿ, ಆ ಪುಣ್ಯದಿಂದ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದನು. ಹಾಗೆಯೇ ಮಹಾದ್ಯುತಿಯುಳ್ಳ ಶಾಲ್ವರಾಜ ‘ದ್ಯುತಿಮಾನ’ನು ಮಹರ್ಷಿ ಋಚೀಕನಿಗೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸಿ, ಅನುತ್ತಮ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ತೆರಳಿದನು. ಈ ಪ್ರಸಂಗ ದಾನದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನೂ, ರಾಜ್ಯತ್ಯಾಗದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನೂ ಪ್ರಕಟಿಸಿ ಪರಮಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗೆ ದಾರಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.
Verse 24
मदिराश्चश्व राजर्षिददत््वा कन्यां सुमध्यमाम् | हिरण्यहस्ताय गतो लोकान् देवैरधिष्ठितान्
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ರಾಜರ್ಷಿ ಮದಿರಾಶ್ವನು ಹಿರಣ್ಯಹಸ್ತನಿಗೆ ಸುಮಧ್ಯೆಯಾದ ಕನ್ಯೆಯನ್ನು ನೀಡಿಸಿ, ದೇವರುಗಳು ಅಧಿಷ್ಠಿಸುವ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ತೆರಳಿದನು. ಇದು ಧರ್ಮ್ಯ ದಾನಕ್ಕೂ, ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ವಿವಾಹಬಂಧಕ್ಕೂ ದೊರಕುವ ಪುಣ್ಯಫಲವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.
Verse 25
राजर्षि मदिराश्व अपनी सुन्दरी कन्या विप्रवर हिरण्यहस्तको देकर देवताओंके लोकमें चले गये ।। लोमपादश्न राजर्षि: शान्तां दत्त्वा सुतां प्रभु: ऋष्यश्ज्भाय विपुलै: सर्वे: कामैरयुज्यत,प्रभावशाली राजर्षि लोमपादने मुनिवर ऋष्यशृंगको अपनी शान्ता नामवाली कन्या दान की थी, इससे उनकी सम्पूर्ण कामनाएँ पूर्णरूपसे सफल हुईं
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ರಾಜರ್ಷಿ ಮದಿರಾಶ್ವನು ತನ್ನ ಸುಂದರಿಯಾದ ಕನ್ಯೆಯನ್ನು ವಿಪ್ರವರ ಹಿರಣ್ಯಹಸ್ತನಿಗೆ ನೀಡಿಸಿ ದೇವಲೋಕಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದನು. ಹಾಗೆಯೇ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ರಾಜರ್ಷಿ ಲೋಮಪಾದನು ‘ಶಾಂತಾ’ ಎಂಬ ತನ್ನ ಪುತ್ರಿಯನ್ನು ಮುನಿವರ ಋಷ್ಯಶೃಂಗನಿಗೆ ವಿವಾಹದಾನವಾಗಿ ನೀಡಿ, ಅಪಾರ ಸಮೃದ್ಧಿಯೊಂದಿಗೆ ಯುಕ್ತನಾಗಿ ತನ್ನ ಎಲ್ಲ ಆಶಯಗಳನ್ನೂ ನೆರವೇರಿಸಿಕೊಂಡನು. ಇದರಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದು—ಸತ್ಪುರುಷರನ್ನು ಗೌರವಿಸಿ, ತಪಸ್ವಿಗಳನ್ನು ಪೋಷಿಸಿದರೆ ಇಹಪರಗಳಲ್ಲಿ ಕಲ್ಯಾಣ ದೊರಕುತ್ತದೆ.
Verse 26
कौत्साय दत्त्वा कन्यां तु हंसीं नाम यशस्विनीम् | गतो$क्षयानतो लोकानू् राजर्षिश्ष भगीरथ:,राजर्षि भगीरथ अपनी यशस्विनी कन्या हंसीका कौत्स ऋषिको दान करके अक्षय लोकोंमें गये हैं
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ರಾಜರ್ಷಿ ಭಗೀರಥನು ‘ಹಂಸೀ’ ಎಂಬ ಯಶಸ್ವಿನಿ ಪುತ್ರಿಯನ್ನು ಋಷಿ ಕೌತ್ಸನಿಗೆ ಧರ್ಮವಿಧಿಯಂತೆ ಕನ್ಯಾದಾನ (ವಿವಾಹ) ಮಾಡಿ ಅಕ್ಷಯ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಪಡೆದನು।
Verse 27
दत्त्वा शतसहस्र॑ तु गवां राजा भगीरथ: । सवत्सानां कोहलाय गतो लोकाननुत्तमान्,राजा भगीरथने कोहल नामक ब्राह्णको एक लाख सवत्सा गौएँ दान कीं, जिससे उन्हें उत्तम लोकोंकी प्राप्ति हुई
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ರಾಜ ಭಗೀರಥನು ಕೋಹಲ ಎಂಬ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ಕರುಗಳೊಡನೆ ಒಂದು ಲಕ್ಷ ಹಸುಗಳನ್ನು ದಾನಮಾಡಿ ಅನುತ್ತಮ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಪಡೆದನು।
Verse 28
एते चान्ये च बहवो दानेन तपसा च ह । युधिष्ठिर गताः स्वर्ग विवर्तन्ते पुनः पुन:,युधिष्ठिर! ये तथा और भी बहुत-से राजा दान और तपस्याके प्रभावसे बारंबार स्वर्गलोकको जाते और पुनः वहाँसे इस लोकमें लौट आते हैं
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ಯುಧಿಷ್ಠಿರ! ಇವರು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ರಾಜರು ದಾನ ಮತ್ತು ತಪಸ್ಸಿನ ಬಲದಿಂದ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಸೇರುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿಂದ ಪುನಃ ಪುನಃ ಈ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಮರಳುತ್ತಾರೆ।
Verse 29
तेषां प्रतिष्ठिता कीर्तियावत् स्थास्यति मेदिनी । गृहस्थैर्दानतपसा यैलोंका वै विनिर्जिता:,जिन गृहस्थोंने दान और तपस्याके बलसे उत्तम लोकोंपर विजय पायी है, उनकी कीर्ति इस लोकमें तबतक प्रतिष्ठित रहेगी, जबतक कि यह पृथ्वी स्थिर रहेगी
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ದಾನ ಮತ್ತು ತಪಸ್ಸಿನ ಬಲದಿಂದ ಉನ್ನತ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಜಯಿಸಿದ ಗೃಹಸ್ಥರ ಕೀರ್ತಿ, ಭೂಮಿ ಇರುವವರೆಗೆ ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ದೃಢವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ।
Verse 30
शिष्टानां चरितं होतत् कीर्तितं मे युधिष्ठिर । दानयज्ञप्रजासगैरेते हि दिवमास्थिता:,युधिष्ठिर! यह शिष्ट पुरुषोंका चरित्र बताया गया है। ये सब नरेश दान, यज्ञ और संतानोत्पादन करके स्वर्गमें प्रतिष्ठित हुए हैं
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ಯುಧಿಷ್ಠಿರ! ಶಿಷ್ಟರೂ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠರೂ ಆದವರ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ನಾನು ಹೀಗೆ ವರ್ಣಿಸಿದೆನು. ದಾನ, ಯಜ್ಞ ಮತ್ತು ಪ್ರಜಾಸೃಷ್ಟಿ (ಸಂತಾನೋತ್ಪತ್ತಿ)ಗಳಿಂದ ಈ ರಾಜರು ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತರಾದರು।
Verse 31
दत्त्वा तु सततं ते5स्तु कौरवाणां धुरन्धर | दानयज्ञक्रियायुक्ता बुद्धिर्धमोपचायिनी,कौरवधुरंधर! तुम भी सदा दान करते रहो। तुम्हारी बुद्धि दान और यज्ञकी क्रियामें संलग्न हो धर्मकी उन्नति करती रहे
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಓ ಕೌರವಧುರಂಧರ! ನೀನು ಸದಾ ದಾನ ಮಾಡುತ್ತಿರು. ದಾನ-ಯಜ್ಞಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ನಿರತವಾದ ನಿನ್ನ ಬುದ್ಧಿ ಸದಾ ಧರ್ಮವೃದ್ಧಿಯನ್ನುಂಟುಮಾಡಲಿ.
Verse 32
यत्र ते नृपशार्दूल संदेहो वै भविष्यति । श्वः प्रभाते हि वक्ष्यामि संध्या हि समुपस्थिता,नृपश्रेष्ठी अब तुम्हें जिस विषयमें संदेह होगा, उसे मैं कल सबेरे बताऊँगा; क्योंकि इस समय संध्याकाल उपस्थित है
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಓ ನೃಪಶಾರ್ದೂಲ! ನಿನಗೆ ಯಾವ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸಂಶಯ ಉಂಟಾದರೂ, ಅದನ್ನು ನಾನು ನಾಳೆ ಪ್ರಾತಃಕಾಲದಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಈಗ ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲ ಸಮೀಪಿಸಿದೆ.
Verse 136
इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें प्रायक्षित्तविधि नामक एक सौ छत्तीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ಇಂತೆ ಶ್ರೀಮಹಾಭಾರತದ ಅನುಶಾಸನಪರ್ವದ ದಾನಧರ್ಮಪರ್ವದಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವಿಧಿ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ನೂರ ಮೂವತ್ತಾರನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತವಾಯಿತು.
Verse 137
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि सप्तत्रिंशदधिकशततमो ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें एक सौ सैंतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ಇಂತೆ ಶ್ರೀಮಹಾಭಾರತದ ಅನುಶಾಸನಪರ್ವದ ದಾನಧರ್ಮಪರ್ವದಲ್ಲಿ ನೂರ ಮೂವತ್ತೇಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತವಾಯಿತು.
Frequently Asked Questions
The tension is between power asserted through pride and power disciplined by dharma: the devas’ arrogance leads to loss, while restoration depends on seeking refuge, honoring Brāhmaṇical authority, and acting with restraint rather than entitlement.
A ruler (and warrior) should protect Brāhmaṇas through kṣatra-dharma and simultaneously cultivate indriya-nigraha; social order is sustained by disciplined force aligned with reverence for sacred learning.
No explicit phalaśruti formula is stated in these verses; instead, the chapter implies consequential ‘fruit’ through the exemplum—loss from pride and restoration through appeasement and dharmic discipline.