Adhyaya 167
Vasiṣṭhasya śokaḥ, Vipāśā–Śatadrū-nāmākaraṇam, Kalmāṣapādasya bhaya-prasaṅgaḥ (Ādi Parva 167)
Upa-parva: Vasiṣṭha–Kalmāṣapāda Episode (Śakti lineage and river-name etiologies)
A Gandharva narrator describes Vasiṣṭha discovering his hermitage bereft of his sons and leaving in intense grief. He sees a river swollen by monsoon torrents carrying trees and bank-growth; overwhelmed, he resolves to drown, binds himself with nooses, and sinks into the great river. The river severs the bonds and releases him; the sage then names that river Vipāśā (“without bonds/nooses”). Still unsettled, he wanders among mountains, rivers, and lakes, and again throws himself into a Himalayan river filled with fierce aquatic creatures; that river, reacting to his heat-like ascetic potency, splits into many channels and becomes known as Śatadrū (“hundred streams”). Recognizing that death is not attainable by his own effort, he returns toward the hermitage and hears, from behind, the sound of Vedic recitation complete with the six auxiliaries. He asks who follows; his daughter-in-law Adṛśyantī identifies herself as Śakti’s wife and states that Śakti’s unborn son has been studying the Vedas in the womb for twelve years. Vasiṣṭha rejoices that lineage continues and turns back from death. Returning with her, he then sees King Kalmāṣapāda seated in a solitary forest; the king, described as overtaken by a rākṣasa impulse, rises in anger as if to attack. Adṛśyantī, frightened, appeals to Vasiṣṭha for protection, stating that none but him can restrain the approaching threat.
Chapter Arc: पाञ्चालराज द्रुपद शोक से व्याकुल हैं—उन्हें ऐसा पुत्र चाहिए जो द्रोण के अपमान का प्रतिशोध ले सके; जन्मे हुए पुत्रों और बन्धु-सम्बन्धों से भी उन्हें तृप्ति नहीं। → द्रुपद उपयाज/याज से यज्ञ कराने का आग्रह करते हैं, गौओं के अर्बुद दान का वचन देते हैं, और मन की एक ही ज्वाला प्रकट करते हैं—‘द्रोणं प्रतिचिकीर्षया’। यज्ञ की तैयारी के साथ प्रतिशोध का संकल्प भी आकार लेता है। → हवन के अन्त में याज के आह्वान पर अग्नि से देव-सम तेजस्वी कुमार प्रकट होता है—धृष्टद्युम्न; और उसी यज्ञाग्नि से द्रौपदी का भी दिव्य आविर्भाव संकेतित होता है—पाञ्चाल वंश-वृद्धि और भावी महायुद्ध की धुरी। → धृष्टद्युम्न को द्रोण अस्त्र-शिक्षा हेतु अपने निवेशन में ले आते हैं—यह जानते हुए भी कि दैव अमोघ है; वे अपनी कीर्ति और क्षात्र-धर्म के अनुरूप उसे शिक्षित करते हैं, जिससे नियति का जाल और कसता है। → जतुगृह (लाक्षागृह) की घटना का समाचार सुनकर ब्राह्मण पुरोहितों सहित द्रुपद से कहते हैं, और धृतराष्ट्र-पक्ष अमात्यों सहित परस्पर मंत्रणा करता है—आगे राजनीति और गठबंधनों की नई चालें खुलने को हैं।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके ४ श्लोक मिलाकर कुल ३२ श्लोक हैं) ऑपन- मा बछ। ्-:डिअ षट्षष्ट्यधिेकशततमोड< ध्याय: ट्रपदके यज्ञसे धृष्टद्युम्न और द्रौपदीकी उत्पत्ति ब्राह्मण उवाच अमर्षी द्रुपदो राजा कर्मसिद्धान् द्विजर्षभान् | अन्विच्छन् परिचक्राम ब्राह्मणावसथान् बहून्
ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಹೇಳಿದನು—ಅಮರ್ಷದಿಂದ ಉರಿದ ದ್ರುಪದರಾಜನು ಕರ್ಮಸಿದ್ಧರಾದ ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತ ಅನೇಕ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾಶ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿದನು।
Verse 2
पुत्रजन्म परीप्सन् वै शोकोपहतचेतन: । नास्ति श्रेष्ठमपत्यं मे इति नित्यमचिन्तयत्
ಪುತ್ರಜನ್ಮವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತ ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಶೋಕದಿಂದ ಆಘಾತಗೊಂಡಿತ್ತು; “ನನಗೆ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಸಂತಾನವೇ ಇಲ್ಲ” ಎಂದು ಅವನು ನಿತ್ಯ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿದ್ದನು।
Verse 3
जातानू् पुत्रान् स निर्वेदाद् धिग् बन्धूनिति चाब्रवीत् । निः:श्वासपरमश्नासीद् द्रोणं प्रतिचिकीर्षया
ಈಗಾಗಲೇ ಹುಟ್ಟಿದ ಪುತ್ರರು ಹಾಗೂ ಬಂಧುಗಳನ್ನು ಅವನು ನಿರ್ವೇದದಿಂದ ‘ಧಿಕ್’ ಎಂದು ನಿಂದಿಸುತ್ತಿದ್ದನು; ದ್ರೋಣನಿಗೆ ಪ್ರತಿಕಾರ ಮಾಡುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಅವನು ಸದಾ ದೀರ್ಘ ನಿಶ್ವಾಸಗಳನ್ನು ಬಿಡುತ್ತಿದ್ದನು।
Verse 4
प्रभाव विनयं शिक्षां द्रोणस्प चरितानि च । क्षात्रेण च बलेनास्य चिन्तयन् नाध्यगच्छत
ಓ ಜನಮೇಜಯ! ದ್ರೋಣನ ಪ್ರಭಾವ, ವಿನಯ, ವಿದ್ಯೆ ಮತ್ತು ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತ ದ್ರುಪದನು ಕ್ಷಾತ್ರಬಲದಿಂದ ಅವನನ್ನು ಸೋಲಿಸುವ ಯಾವ ಉಪಾಯವನ್ನೂ ಕಂಡುಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ।
Verse 5
प्रतिकर्तु नृपश्रेष्ठी यतमानो5डपि भारत । अभित: सो5थ कल्माषीं गड्कूले परिभ्रमन्
ಓ ಭಾರತ! ಪ್ರತೀಕಾರಕ್ಕಾಗಿ ಯತ್ನಿಸಿದರೂ ಆ ನೃಪಶ್ರೇಷ್ಠನು ಕೇವಲ ಕ್ಷಾತ್ರಬಲದಿಂದ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಜಯಿಸುವ ಯಾವ ಉಪಾಯವನ್ನೂ ಕಂಡುಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ; ಅವರ ಪ್ರಭಾವ, ವಿನಯ, ವಿದ್ಯೆ ಮತ್ತು ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ಚಿಂತಿಸಿ ಅವನ ಬಲವೇ ನಿಂತಂತಾಯಿತು. ಆಗ, ಓ ಜನಮೇಜಯ, ಕಲ್ಮಾಷಪಾದನು ಗಂಗಾ ಮತ್ತು ಯಮುನಾ ತೀರಗಳಲ್ಲಿ ಇತ್ತಿಚ್ಚೆ ಅಲೆದಾಡುತ್ತಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಒಂದು ಪವಿತ್ರ ವಸತಿಗೆ ತಲುಪಿದನು. ಅಲ್ಲಿ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸಿ ವೇದ-ವೇದಾಂಗಗಳನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಒಬ್ಬನೂ ಇಲ್ಲವೆಂದು ಆ ಮಹಾಭಾಗ ರಾಜನು ಕಂಡನು।
Verse 6
ब्राह्मणावसथं पुण्यमाससाद महीपति: । तत्र नास्नातक: वक्षिन्न चासीदव्रती द्विज:
ರಾಜನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಆ ಪವಿತ್ರ ವಸತಿಗೆ ತಲುಪಿದನು. ಓ ಜನಮೇಜಯ! ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾತಕನಲ್ಲದ ಒಬ್ಬ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನೂ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ; ವ್ರತ-ನಿಯಮವಿಲ್ಲದೆ ಬದುಕುವ ಯಾವ ದ್ವಿಜನೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆ ಸಮುದಾಯದ ಪಾವಿತ್ರ್ಯವು ಬಲದಿಂದಲ್ಲ, ವಿದ್ಯೆ, ಸಂಯಮ ಮತ್ತು ಧರ್ಮನಿಷ್ಠ ಆಚರಣೆಯಿಂದಲೇ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿತ್ತು।
Verse 7
तथैव च महाभाग: सो<पश्यत् संशितव्रतौ । याजोपयाजोौ ब्रद्मर्षी शाम्यन्ती परमेष्ठिनौ
ಅದೇ ರೀತಿಯಾಗಿ ಆ ಮಹಾಭಾಗನು ಅಲ್ಲಿ ಕಠೋರ ವ್ರತಗಳಲ್ಲಿ ದೃಢರಾದ ಇಬ್ಬರು ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಗಳನ್ನು ಕಂಡನು—ಯಾಜ ಮತ್ತು ಉಪಯಾಜ. ಅವರು ಇಬ್ಬರೂ ಪರಮ ಶಾಂತರು; ಪರಮೇಷ್ಠಿ ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ ತೇಜಸ್ಸು ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದರು।
Verse 8
संहिताध्ययने युक्तौ गोत्रतश्चापि काश्यपौ । तारणेयौ युक्तरूपीौ ब्राह्मणावृषिसत्तमौ
ಆ ಇಬ್ಬರೂ ವೇದ ಸಂಹಿತೆಗಳ ಅಧ್ಯಯನ ಮತ್ತು ಜಪದಲ್ಲಿ ಸದಾ ನಿರತರಾಗಿದ್ದರು. ಗೋತ್ರದಿಂದ ಅವರು ಕಾಶ್ಯಪರು; ‘ತಾರಣೇಯರು’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧರು. ಆಚರಣೆ ಮತ್ತು ನಿಯಮದಲ್ಲಿ ಯುಕ್ತರಾದ ಅವರು ಸೂರ್ಯದೇವನ ಭಕ್ತರು, ಋಷಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು.
Verse 9
स तावामन्त्रयामास सर्वकामैरतन्द्रित: । बुद्ध्वा बल॑ तयोस्तत्र कनीयांसमुपह्दरे
ಅವರಿಬ್ಬರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಅರಿತು, ಆಲಸ್ಯರಹಿತ ರಾಜನು ಎಲ್ಲ ಮನೋವಾಂಛಿತ ಭೋಗವಸ್ತುಗಳೊಂದಿಗೆ ಅವರನ್ನು ಆಹ್ವಾನಿಸಿದನು. ಬಳಿಕ ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಅವನು ಅವರಲ್ಲಿ ಕಿರಿಯನಾದ ಉಪಯಾಜನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ, ಮಧುರ ವಚನಗಳು, ಸತ್ಕಾರ ಮತ್ತು ಪೂಜೆಯ ಮೂಲಕ ಅವನನ್ನು ತನ್ನ ಅನುಕೂಲಕ್ಕೆ ತರುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಿದನು. ಇಷ್ಟವಾದ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನೀಡುವೆನೆಂದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿ, ಮುನಿಯ ಪಾದಸೇವೆಯನ್ನು ಮಾಡಿ, ಯಥಾವಿಧಿ ಪೂಜಿಸಿ ದ್ರುಪದನು ಹೇಳಿದನು—“ವಿಪ್ರವರ ಉಪಯಾಜ! ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಬಲ್ಲ ಪುತ್ರನು ನನಗೆ ದೊರಕುವಂತೆ ಆ ಕರ್ಮವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸು. ಅದು ಸಿದ್ಧವಾದ ಮೇಲೆ ನಾನು ನಿನಗೆ ಒಂದು ಅರ್ಬುದ (ಹತ್ತು ಕೋಟಿ) ಹಸುಗಳನ್ನು ನೀಡುವೆನು; ಮತ್ತು ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯವಾದ ಇನ್ನಾವುದನ್ನಾದರೂ ನಿಸ್ಸಂದೇಹವಾಗಿ ಅರ್ಪಿಸುವೆನು।”
Verse 10
प्रपेदे छन््दयन् कामैरुपयाजं धृतव्रतम् । पादशुश्रूषणे युक्त: प्रियवाक् सर्वकामद:
ಅವರ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಅರಿತು ಆಲಸ್ಯವಿಲ್ಲದ ರಾಜ ದ್ರುಪದನು ಧೃತವ್ರತನಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಉಪಯಾಜನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ, ಇಷ್ಟಭೋಗ್ಯ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುವ ಸಂಕಲ್ಪ ಮಾಡಿದನು. ಮಧುರ ವಚನಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾ, ಎಲ್ಲ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸುವುದಾಗಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿ, ಮುನಿಯ ಪಾದಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿ ಯಥಾವಿಧಿ ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸಿ, ದ್ರೋಣನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಬಲ್ಲ ಪುತ್ರಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಯಜ್ಞೋಪಾಯ ದೊರಕಲೆಂದು ಉಪಯಾಜನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಲು ಯತ್ನಿಸಿದನು.
Verse 11
अर्चयित्वा यथान्यायमुपयाजमुवाच स: । येन मे कर्मणा ब्रह्मन् पुत्र: स्याद् द्रोणमृत्यवे
ಯಥಾವಿಧಿಯಾಗಿ ಉಪಯಾಜನನ್ನು ಅರ್ಚಿಸಿ ರಾಜನು ಹೇಳಿದನು—“ಹೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ! ಯಾವ ಕರ್ಮದಿಂದ ನನಗೆ ದ್ರೋಣನ ಮರಣಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುವ ಪುತ್ರನು ದೊರಕುವನು?”
Verse 12
उपयाज कृते तस्मिन् गवां दातास्मि ते<र्बुदम् । यद् वा तेडन्यद् द्विजश्रेष्ठ मनस: सुप्रियं भवेत् । सर्व तत् ते प्रदाताहं न हि मेउत्रास्ति संशय:
“ಹೇ ಉಪಯಾಜ! ಆ ಕರ್ಮ ನೆರವೇರಿದಾಗ ನಿನಗೆ ಒಂದು ಅರ್ಬುದ (ಹತ್ತು ಕೋಟಿ) ಹಸುಗಳನ್ನು ದಾನಮಾಡುವೆನು. ಅಥವಾ, ಹೇ ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠ! ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯವಾದ ಇನ್ನೇನಾದರೂ ಇದ್ದರೆ, ಅದನ್ನೆಲ್ಲ ನಿನಗೆ ನೀಡುವೆನು—ಇದರಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ.”
Verse 13
इत्युक्तो नाहमित्येवं तमृषि: प्रत्यभाषत । आराधयिष्यन् ट्रुपद: स तं पर्यचरत् पुन:
ಹೀಗೆ ಕೇಳಿದಾಗ ಋಷಿಯು ಉತ್ತರಿಸಿದನು—“ನಾನು ಅಲ್ಲ; ನಾನು ಅದನ್ನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ.” ಆದರೂ ದ್ರುಪದನು ಅವನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸುವ ನಿಶ್ಚಯದಿಂದ ಮತ್ತೆ ಅವನ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದನು.
Verse 14
ततः संवत्सरस्यान्ते द्रुपदं स द्विजोत्तम: । उपयाजोडब्रवीत् काले राजन् मधुरया गिरा
ನಂತರ ಒಂದು ವರ್ಷದ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ದ್ವಿಜೋತ್ತಮನಾದ ಉಪಯಾಜನು ಯೋಗ್ಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮಧುರ ವಾಣಿಯಿಂದ ದ್ರುಪದನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು—“ರಾಜನೇ!”
Verse 15
ज्येष्ठो भ्राता ममागृह्नाद् विचरन् गहने वने । अपरिज्ञातशौचायां भूमौ निपतितं फलम्
ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಹೇಳಿದನು— “ನನ್ನ ಜ್ಯೇಷ್ಠ ಸಹೋದರನು ದಟ್ಟ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಶೌಚಶುದ್ಧಿ ತಿಳಿಯದ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದ ಹಣ್ಣನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡನು. ಇದು ಸಣ್ಣ ಕಾರ್ಯವೆನಿಸಿದರೂ ಧರ್ಮಸಂದೇಹವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ— ಶುದ್ಧತೆಯೂ ಹಕ್ಕೂ ಅನಿಶ್ಚಿತವಾದಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಭುಜಿಸುವುದು ಯುಕ್ತವೇ?”
Verse 16
तदपश्यमहं भ्रातुरसाम्प्रतमनुव्रजन् । विमर्श संकरादाने नायं कुर्यात् कदाचन
ನಾನು ಸಹೋದರನ ಹಿಂದೆ ಹಿಂದೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಮಾಡಿದ ಆ ಅಯೋಗ್ಯ ಕೃತ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿದೆ. ಚಿಂತಿಸಿದೆ— ‘ಇವನು ಎಂದಿಗೂ ಇಂಥದು ಮಾಡುವವನು ಅಲ್ಲ; ಹಾಗಿದ್ದರೂ ವಿವೇಚನೆ ಇಲ್ಲದೆ ಅಶುದ್ಧ ವಸ್ತುವನ್ನು ಹೇಗೆ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ?’
Verse 17
दृष्टवा फलस्य नापश्यद् दोषान् पापानुबन्धकान् | विविनक्ति न शौचं य: सोअन्यत्रापि कथं भवेत्
ಲಾಭದ ಆಕರ್ಷಣೆಯನ್ನು ನೋಡಿ, ಆ ಹಣ್ಣಿಗೆ ಜೊತೆಯಾಗಿರುವ ಪಾಪಾನುಬಂಧಕ ದೋಷಗಳನ್ನು ಅವನು ಗಮನಿಸಲಿಲ್ಲ. ಸ್ವೀಕರಿಸುವಾಗ ಶುದ್ಧಿ-ಅಶುದ್ಧಿಯ ವಿವೇಕವಿಲ್ಲದವನು, ಇತರ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಸರಿಯಾಗಿ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುವನು? ಹೇಳಲಾಗದು.
Verse 18
संहिताध्ययनं कुर्वन् वसन् गुरुकुले च यः । भैक्ष्यमुत्सृष्टमन्येषां भुड्क्ते सम च यदा तदा
ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಹೇಳಿದನು— “ಗುರುಕುಲದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿ ಸಂಹಿತಾಧ್ಯಯನ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಯಾರು ಕೆಲಕಾಲಕ್ಕೆ ಇತರರು ತ್ಯಜಿಸಿದ ಭಿಕ್ಷಾನ್ನವನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಾರೆ, ಮತ್ತು ಅಸಹ್ಯವಿಲ್ಲದೆ ಅದೇ ಅನ್ನದ ‘ಗುಣ’ಗಳನ್ನು ಮರುಮರು ಹೊಗಳುತ್ತಾರೆ— ಅಂಥ ನನ್ನ ಸಹೋದರನನ್ನು ತರ್ಕದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪರಿಶೀಲಿಸಿದರೆ, ಅವನು ನನಗೆ ನಿಯಮಪರನಲ್ಲ; ಫಲಲೋಭಿಯೇ ಎಂದು ತೋರುತ್ತಾನೆ.”
Verse 19
कीर्तयन् गुणमन्नानामघृणी च पुनः पुनः । त॑ वै फलार्थिन मन्ये भ्रातरं तर्कचक्षुषा
ಆಹಾರಗಳ ‘ಗುಣ’ಗಳನ್ನು ಮರುಮರು ಕೀರ್ತಿಸುತ್ತಾ, ಅಸಹ್ಯವಿಲ್ಲದೆ ಇರುವವನನ್ನು ನಾನು ತರ್ಕಚಕ್ಷುವಿನಿಂದ ನೋಡುತ್ತೇನೆ; ನನ್ನ ಸಹೋದರನನ್ನು ಫಲಾರ್ಥಿ—ಲಾಭಕಾಮಿ, ಸಂಯಮಿಯಲ್ಲ—ಎಂದು ನಿರ್ಣಯಿಸುತ್ತೇನೆ.
Verse 20
त॑ं वै गच्छस्व नृपते स त्वां संयाजयिष्यति । जुगुप्समानो नृपतिर्मनसेदं विचिन्तयन्
ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಹೇಳಿದನು—“ರಾಜನೇ, ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗು; ಅವನು ನಿನ್ನ ಯಜ್ಞವನ್ನು ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ನೆರವೇರಿಸುವನು.” ಉಪಯಾಜನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಜ ದ್ರುಪದನು—ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಯಾಜನ ವರ್ತನೆಯನ್ನು ಅಸಹ್ಯಪಟ್ಟು ನಿಂದಿಸಿದರೂ—ತನ್ನ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ತೂಗಿ ಯಾಜಾಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಅಲ್ಲಿ ಪೂಜ್ಯನಾದ ಯಾಜ ಮುನಿಯನ್ನು ಯಥಾವಿಧಿಯಾಗಿ ಪೂಜಿಸಿ, ನಂತರ ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಮಾತಾಡಿದನು.
Verse 21
उपयाजवच: श्र॒ुत्वा याजस्याश्रममभ्यगात् । अभिसम्पूज्य पूजाहमथ याजमुवाच ह
ಉಪಯಾಜನ ವಚನಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಜನು ಯಾಜನ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಅಲ್ಲಿ ಪೂಜ್ಯನಾದ ಯಾಜ ಮುನಿಯನ್ನು ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಪೂಜಿಸಿ, ನಂತರ ಅವನಿಗೆ ಹೀಗೆಂದನು.
Verse 22
अयुतानि ददान्यष्टौ गवां याजय मां विभो । द्रोणवैराभिसंतप्तं प्रह्लादयितुमहसि
ಹೇ ವಿಭೋ! ನಾನು ನಿಮಗೆ ಎಂಭತ್ತು ಸಾವಿರ ಹಸುಗಳನ್ನು ದಾನವಾಗಿ ನೀಡುತ್ತೇನೆ. ನನ್ನ ಯಜ್ಞವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿ. ದ್ರೋಣನ ವೈರವಿನಿಂದ ನಾನು ದಹಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ; ನನಗೆ ಶಾಂತಿ ಮತ್ತು ಹರ್ಷವನ್ನು ದಯಪಾಲಿಸಿರಿ.
Verse 23
स हि ब्रह्मविदां श्रेष्ठो ब्रह्मास्त्रे चाप्यनुत्तम: तस्माद् द्रोण: पराजैष्ट मां वै स सखिविग्रहे
ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯನು ಬ್ರಹ್ಮವಿದರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನು, ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರ ಪ್ರಯೋಗದಲ್ಲಿಯೂ ಅನುತ್ತಮನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಸ್ನೇಹದ ವಿವಾದದಲ್ಲಿ—ಯಾರು ಮಿತ್ರ, ಯಾರು ಅಲ್ಲ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲಿ—ಅವನು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ನನ್ನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದನು.
Verse 24
क्षत्रियो नास्ति तस्यास्यां पृथिव्यां कश्निदग्रणी: । कौरवाचार्यमुख्यस्य भारद्वाजस्य धीमत:
ಅತಿಬುದ್ಧಿವಂತನಾದ ಭಾರದ್ವಾಜಪುತ್ರ ದ್ರೋಣನು ಈಗ ಕೌರವ ರಾಜಕುಮಾರರ ಪ್ರಧಾನ ಆಚಾರ್ಯನು. ಈ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಅಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಅವನಿಗಿಂತ ಮುನ್ನಡೆಯಾದ ಕ್ಷತ್ರಿಯನು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ.
Verse 25
द्रोणस्य शरजालानि प्राणिदेहहराणि च । षडरत्नि धनुश्नास्य दृश्यते परमं महत्
ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಹೇಳಿದನು— ದ್ರೋಣನ ಬಾಣವೃಷ್ಟಿಗಳು ಪ್ರಾಣಿಗಳ ದೇಹ-ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಹರಣಮಾಡುವವು; ಅವನ ಧನುಸ್ಸು—ಆರು ಮೊಳಗಳ ಪ್ರಮಾಣ—ಅತೀವ ವಿಶಾಲವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣವೇಷದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಮಹಾತ್ಮ ಮಹಾಧನುರ್ಧರ ದ್ರೋಣನು ತನ್ನ ಬ್ರಾಹ್ಮತೇಜಸ್ಸಿನ ಬಲದಿಂದ ಕ್ಷತ್ರಿಯರ ಯುದ್ಧತೇಜವನ್ನು ತಡೆದು ಮಣಿಸಬಲ್ಲನು.
Verse 26
स हि ब्राह्मणवेषेण क्षात्रं वेगमसंशयम् | प्रतिहन्ति महेष्वासो भारद्वाजो महामना:
ಏಕೆಂದರೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣವೇಷದಲ್ಲಿಯೇ ಆ ಮಹಾಧನುರ್ಧರ, ಭಾರದ್ವಾಜ ವಂಶಜ, ಮಹಾಮನಸ್ಸಿನ ದ್ರೋಣನು—ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲದೆ—ಕ್ಷತ್ರಿಯಬಲದ ಉಗ್ರವೇಗವನ್ನು ತಡೆದು ಮಣಿಸುತ್ತಾನೆ.
Verse 27
क्षत्रोच्छेदाय विहितो जामदग्न्य इवास्थित: । तस्य हा[स्त्रबलं घोरमप्रधृष्यं नरैर्भुवि
ಅವನು ಕ್ಷತ್ರಿಯೋಚ್ಛೇದಕ್ಕಾಗಿ ವಿಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟವನು—ಜಾಮದಗ್ನ್ಯ (ಪರಶುರಾಮ)ನಂತೆ ನಿಂತವನು. ಅವನ ಅಸ್ತ್ರಬಲ ಭೀಕರ; ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಮನುಷ್ಯರು ಅದನ್ನು ಮಣಿಸಲಾರರು.
Verse 28
बाह्य संधारयंस्तेजो हुताहुतिरिवानल: । समेत्य स दहत्याजौ क्षात्रधर्मपुरस्सर:
ಅವನು ಹೊರಗೆ ದಹಿಸುವ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ—ಘೃತಾಹುತಿಯಿಂದ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸಿದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುವನ್ನು ಎದುರಿಸಿ, ಕ್ಷಾತ್ರಧರ್ಮವನ್ನು ಮುಂಚಿಟ್ಟು, ಅವರನ್ನು ಭಸ್ಮಮಾಡುತ್ತಾನೆ.
Verse 29
ब्रह्मक्षत्रे च विहिते ब्राह्मंं तेजो विशिष्यते । सो क्षात्राद् बलाद्धीनो बाह्यूं तेज: प्रपेदिवान्
ಬ್ರಹ್ಮಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕ್ಷಾತ್ರಶಕ್ತಿ ಎರಡೂ ಇರುವಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮತೇಜಸ್ಸೇ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಗಣ್ಯ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಕ್ಷಾತ್ರಬಲದಲ್ಲಿ ಹೀನನಾಗಿ, ನಿಮ್ಮ ಬ್ರಾಹ್ಮತೇಜಸ್ಸಿನ ಶರಣು ಪಡೆದಿದ್ದೇನೆ.
Verse 30
द्रोणाद् विशिष्टमासाद्य भवन्तं ब्रह्मुवित्तमम् । द्रोणान्तकमहं पुत्र लभेयं युधि दुर्जयम्
ನೀವು ವೇದವೇತ್ತರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರು; ಆದ್ದರಿಂದ ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯನಿಗಿಂತಲೂ ವಿಶಿಷ್ಟರು. ನಿಮ್ಮ ಶರಣು ಪಡೆದು, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅಜೇಯನಾಗಿ ದ್ರೋಣನ ಸಂಹಾರಕನಾಗುವಂತಹ ಪುತ್ರನನ್ನು ನಾನು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ.
Verse 31
तत् कर्म कुरु मे याज वितसम्यर्बुदं गवाम् । तथेत्युक्त्वा तु तं याजो याज्यार्थमुपकल्पयत्
ಓ ಯಾಜನೇ! ನನ್ನಿಗಾಗಿ ಆ ಕರ್ಮವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸು; ದಕ್ಷಿಣೆಯಾಗಿ ನಾನು ನಿನಗೆ ಒಂದು ಅರ್ಬುದ (ಕೋಟಿ) ಹಸುಗಳನ್ನು ನೀಡುವೆ. ಯಾಜನು “ತಥಾಸ್ತು” ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಯಜಮಾನನ ಇಷ್ಟಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಯಜ್ಞವಿಧಾನ ಮತ್ತು ಅಗತ್ಯ ಸಿದ್ಧತೆಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಂಡನು.
Verse 32
गुर्वर्थ इति चाकाममुपयाजमचोदयत् । याजो द्रोणविनाशाय प्रतिजज्ञे तथा च सः
ಇದು ಭಾರೀ ಕಾರ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿದು, ಯಾಜನು ನಿಷ್ಕಾಮನಾದ ಉಪಯಾಜನನ್ನೂ ಈ ಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿದನು; ಹಾಗೆಯೇ ದ್ರೋಣವಿನಾಶಕ್ಕಾಗಿ ಅಂಥ ಪುತ್ರನನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವೆನೆಂದು ಯಾಜನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದನು.
Verse 33
ततस्तस्य नरेन्द्रस्य उपयाजो महातपा: । आचर्ख्यौ कर्म वैतानं तदा पुत्रफलाय वै
ನಂತರ ಆ ನರೇಂದ್ರನಿಗೆ ಮಹಾತಪಸ್ವಿಯಾದ ಉಪಯಾಜನು ಪುತ್ರಫಲಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ವೈದಿಕ ಯಜ್ಞಕರ್ಮದ ವಿಧಿವಿಧಾನವನ್ನು ವಿವರಿಸಿದನು.
Verse 34
स च पुत्रो महावीर्यो महातेजा महाबल: । इष्यते यद्विधो राजन् भविता ते तथाविध:
ಮತ್ತೆ ಅವನು ಹೇಳಿದನು—“ರಾಜನೇ! ಈ ಯಜ್ಞದಿಂದ ನೀನು ಯಾವ ವಿಧದ ಪುತ್ರನನ್ನು ಬಯಸುತ್ತೀಯೋ, ಅಂಥವನೇ ನಿನಗೆ ಲಭಿಸುವನು. ಅವನು ಮಹಾವೀರ್ಯ, ಮಹಾತೇಜಸ್ಸು ಮತ್ತು ಮಹಾಬಲ ಹೊಂದಿರುವನು.”
Verse 35
भारद्वाजस्य हन्तारं सोडभिसंधाय भूपति: । आजउल्ठे तत् तथा सर्व द्रुपद: कर्मसिद्धये,तदनन्तर द्रोणके घातक पुत्रका संकल्प लेकर राजा द्रुपदने कर्मकी सिद्धिके लिये उपयाजके कथनानुसार सारी व्यवस्था की
ಭೂಪತಿ ದ್ರುಪದನು ಭಾರದ್ವಾಜಪುತ್ರ ದ್ರೋಣನನ್ನು ಸಂಹರಿಸುವ ವಧಕನನ್ನು ಪಡೆಯಬೇಕೆಂದು ದೃಢಸಂಕಲ್ಪ ಮಾಡಿಕೊಂಡು, ತನ್ನ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಎಲ್ಲ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನೂ ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ಮಾಡಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ದ್ರೋಣವಧಕ್ಕೆ ಸಾಧನವಾಗುವ ಪುತ್ರನನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ, ಪುರೋಹಿತ ಉಪಯಾಜನ ವಚನಾನುಸಾರವಾಗಿ ಸಮಸ್ತ ಸಿದ್ಧತೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸಿ, ತನ್ನ ಅಭಿಪ್ರೇತ ಕರ್ಮ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗುವಂತೆ ಮಾಡಿದನು.
Verse 36
याजस्तु हवनस्यान्ते देवीमाज्ञापयत् तदा । प्रेहि मां राज्ञि पृषति मिथुन त्वामुपस्थितम्
ಹವನಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಯಾಜನು ಆಗ ದೇವಿ (ರಾಣಿ)ಯನ್ನು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು— “ಓ ರಾಣಿ, ಪೃಷತನ ಸೊಸೆ! ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬಾ; ನಿನಗಾಗಿ ಯುಗಲ (ಸಂತಾನ) ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.” (ಮತ್ತೆ ತಿಳಿಸಿದನು:) “ನಿನಗೆ ಒಬ್ಬ ಪುತ್ರ ಮತ್ತು ಒಬ್ಬ ಪುತ್ರಿ ಲಭಿಸುವರು; ಆ ಕುಮಾರ-ಕುಮಾರಿಯರು ತಂದೆಯ ವಂಶವೃದ್ಧಿಗೆ ಕಾರಣರಾಗುವರು.”
Verse 37
राज्युवाच अवलिपत॑ मुखं ब्रह्मन् दिव्यान् गन्धान् बिभर्मि च । सुतार्थे नोपलब्धास्मि तिष्ठ याज मम प्रिये
ರಾಣಿ ಹೇಳಿದರು— “ಹೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ನನ್ನ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ತಾಂಬೂಲಾದಿಗಳ ಬಣ್ಣ ಅಂಟಿದೆ; ನಾನು ದಿವ್ಯ ಸುಗಂಧಗಳನ್ನೂ ಅಂಗರಾಗಗಳನ್ನೂ ಧರಿಸಿದ್ದೇನೆ. ಪುತ್ರಾರ್ಥಕ್ಕೆ ನಾನು ಇನ್ನೂ ಶುದ್ಧಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಹೇ ಯಾಜ, ನನ್ನ ಈ ಪ್ರಿಯ ಕರ್ಮಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತು ಕಾಯಿರಿ.”
Verse 38
याज उवाच याजेन श्रपितं हव्यमुपयाजाभिमन्त्रितम् । कथं काम न संदध्यात् सा त्वं विप्रेहि तिष्ठ वा
ಯಾಜನು ಹೇಳಿದನು— “ಈ ಹವ್ಯವನ್ನು ನಾನು ಸ್ವತಃ ಬೇಯಿಸಿ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ್ದೇನೆ; ಉಪಯಾಜನು ಇದನ್ನು ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ಅಭಿಮಂತ್ರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಹಾಗಿರುವಾಗ ಇದು ಯಜಮಾನನ ಕಾಮನೆಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸದೆ ಬಿಡುತ್ತದೆ? ನೀನು ಬಾ, ಇಲ್ಲವೇ ಅಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರಲಿ.”
Verse 39
ब्राह्मण उवाच एवमुक््त्वा तु याजेन हुते हविषि संस्कृते । उत्तस्थौ पावकात् तस्मात् कुमारो देवसंनिभ:
ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಹೇಳಿದನು— “ಹೀಗೆಂದು ಯಾಜನು ಸಂಸ್ಕೃತವಾದ ಹವಿಷ್ಯವನ್ನು ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಆಹುತಿ ನೀಡಿದ ತಕ್ಷಣವೇ, ಆ ಪಾವಕದಿಂದ ದೇವಸಮಾನ ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಒಬ್ಬ ಕುಮಾರನು ಉದ್ಭವಿಸಿದನು।”
Verse 40
ज्वालावर्णो घोररूप: किरीटी वर्म चोत्तमम् | बिभ्रत् सखड्ग: सशरो धनुष्मान् विनदन् मुहुः
ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಹೇಳಿದನು—ಅವನ ಅಂಗಕಾಂತಿ ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಯ ವರ್ಣದಂತೆ ದಹಿಸಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಅವನ ರೂಪ ಭಯಂಕರವಾಗಿತ್ತು. ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಕಿರೀಟ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿತ್ತು; ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕವಚ ಧರಿಸಿದ್ದನು. ಖಡ್ಗ, ಬಾಣಗಳು ಮತ್ತು ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿದು ಅವನು ಮರುಮರು ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದನು.
Verse 41
सो<ध्यारोहद् रथवरं तेन च प्रययौ तदा । ततः प्रणेदु: पञ्जाला: प्रह्ृष्ठा: साधु साथ्विति
ಆ ಕುಮಾರನು ತಕ್ಷಣವೇ ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಥವನ್ನು ಏರಿ, ಅದರಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಯಾತ್ರೆಗೆ ಹೊರಟವನಂತೆ ಮುಂದುವರಿದನು. ಅದನ್ನು ಕಂಡ ಪಾಂಚಾಲರು ಪರಮ ಹರ್ಷದಿಂದ ಉಲ್ಲಾಸಗೊಂಡು ಜೋರಾಗಿ ಕೂಗಿದರು—“ಸಾಧು! ಸಾಧು!”
Verse 42
हर्षाविष्टांस्ततश्वैतान् नेयं सेहे वसुंधरा । भयापहो राजपुत्र: पाउ्चालानां यशस्कर:
ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಹರ್ಷಾವೇಶಗೊಂಡಿದ್ದ ಆ ಪಾಂಚಾಲರ ಉಲ್ಲಾಸಭಾರವನ್ನು ಈ ವಸುಂಧರೆ ಸಹಿಸಲಾರದೆಂಬಂತೆ ಆಯಿತು. ಆಗ ಈ ಘೋಷಣೆ ಕೇಳಿಬಂತು—“ಈ ರಾಜಕುಮಾರನು ಪಾಂಚಾಲರ ಭಯವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಿ ಅವರ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ವೃದ್ಧಿಸುವನು.”
Verse 43
राज्ञ: शोकापहो जात एष द्रोणवधाय वै । इत्युवाच महद् भूतमदृश्यं खेचरं तदा
ಆಗ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಒಂದು ಅದೃಶ್ಯ ಮಹಾಭೂತವು ಹೇಳಿತು—“ಈ ಮಗು ರಾಜನ ಶೋಕವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲು ಜನಿಸಿದೆ; ನಿಜಕ್ಕೂ ಇದು ದ್ರೋಣನ ವಧಕ್ಕಾಗಿ ಬಂದಿರುವುದು.”
Verse 44
कुमारी चापि पाज्चाली वेदीमध्यात् समुत्थिता । सुभगा दर्शनीयड्री स्वसितायतलोचना
ನಂತರ ವೇದಿಯ ಮಧ್ಯದಿಂದ ಒಂದು ಕುಮಾರಿಯೂ ಉದ್ಭವಿಸಿದಳು—ಪಾಂಚಾಲಿ. ಅವಳು ಸೌಭಾಗ್ಯವತಿ, ಅತ್ಯಂತ ದರ್ಶನೀಯಾಂಗಿಯು; ಅವಳ ಕಣ್ಣುಗಳು ದೊಡ್ಡವು, ದೀರ್ಘವು, ಸುಂದರವು ಆಗಿದ್ದವು.
Verse 45
श्यामा पद्मपलाशाक्षी नीलकुज्चितमूर्थजा । ताम्रतुज़्नखी सुभ्रूश्षारूपीनपयोधरा
ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಹೇಳಿದನು— ಅವಳ ವರ್ಣ ಶ್ಯಾಮ. ಅವಳ ಕಣ್ಣುಗಳು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅರಳಿದ ಕಮಲದ ದಳಗಳಂತೆ ಕಂಡವು. ಅವಳ ಕೂದಲು ಕಪ್ಪಾಗಿ ಕುಂಚಿತವಾಗಿತ್ತು. ಅವಳ ನಖಗಳು ಉಬ್ಬಿದವು, ತಾಮ್ರ-ಕೆಂಪಾಗಿದ್ದವು. ಅವಳ ಭ್ರೂಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಸುಂದರವಾಗಿ ರೂಪಗೊಂಡಿದ್ದವು; ಅವಳ ಸ್ತನಗಳು ಪೀನವಾಗಿಯೂ ಮನೋಹರವಾಗಿಯೂ ಇದ್ದವು.
Verse 46
मानुषं विग्रहं कृत्वा साक्षादमरवर्णिनी । नीलोत्पलसमो गन्धो यस्या: क्रोशात् प्रधावति
ಮಾನವ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಅವಳು ಸాక్షಾತ್ ದಿವ್ಯ ಕಾಂತಿಯಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸಿದಳು— ದೇವಿಯೇ ಕಣ್ಣೆದುರು ಪ್ರಕಟವಾದಂತೆ. ಅವಳ ಅಂಗಗಳಿಂದ ನೀಲಕಮಲದಂತ ಸುಗಂಧ ಹೊರಟು ಒಂದು ಕ್ರೋಶದವರೆಗೆ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೂ ವೇಗವಾಗಿ ಹರಡುತ್ತಿತ್ತು.
Verse 47
या बिभर्ति परं रूप॑ यस्या नास्त्युपमा भुवि । देवदानवयक्षाणामीप्सितां देवरूपिणीम्
ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಹೇಳಿದನು— ಅವಳು ಪರಮ ಸುಂದರ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದಳು; ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಅವಳಿಗೆ ಸಮಾನಳಿಲ್ಲ. ದೇವರುಗಳು, ದಾನವರು, ಯಕ್ಷರು ಸಹ ಆ ದೇವರೂಪಿಣಿ ಕನ್ಯೆಯನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಬಯಸಿದರು.
Verse 48
तां चापि जातां सुश्रोणीं वागुवाचाशरीरिणी । सर्वयोषिद्धरा कृष्णा निनीषु: क्षत्रियान् क्षयम्
ಸುಂದರ ನಿತಂಬವಳ್ಳಿಯಾದ ಆ ನವಜಾತ ಕನ್ಯೆ ಪ್ರಕಟವಾದಾಗಲೇ ಆಕಾಶವಾಣಿ ಕೇಳಿಬಂತು— “ಇವಳ ಹೆಸರು ಕೃಷ್ಣಾ. ಇವಳು ಎಲ್ಲಾ ಯುವತಿಯರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠೆ; ಕ್ಷತ್ರಿಯರ ಸಂಹಾರಾರ್ಥವಾಗಿ ಇವಳು ಪ್ರಾದುರ್ಭವಿಸಿದ್ದಾಳೆ.”
Verse 49
सुरकार्यमियं काले करिष्यति सुमध्यमा । अस्या हेतो: कौरवाणां महतदुत्पत्स्यते भयम्,“यह सुमध्यमा समयपर देवताओंका कार्य सिद्ध करेगी। इसके कारण कौरवोंको बहुत बड़ा भय प्राप्त होगा"
ಈ ಸుమಧ್ಯಮೆ ಯೋಗ್ಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ದೇವಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುವಳು; ಅವಳ ಕಾರಣದಿಂದ ಕೌರವರಿಗೆ ಮಹಾಭಯ ಉಂಟಾಗುವುದು.
Verse 50
तच्छुत्वा सर्वपाञ्चाला: प्रणेदु: सिंहसड्घवत् । न चैतान् हर्षसम्पूर्णानियं सेहे वसुंधरा
ಆ ಘೋಷಣೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಸಮಸ್ತ ಪಾಂಚಾಲರು ಸಿಂಹಸಮೂಹದಂತೆ ಗರ್ಜಿಸಿದರು. ಹರ್ಷದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಅವರ ಉತ್ಸಾಹದ ವೇಗವನ್ನು ಭೂಮಿಯೇ ಸಹಿಸಲಾರದೆಂಬಂತೆ ತೋಚಿತು.
Verse 51
तो दृष्टवा पार्षती याजं प्रपेदे वै सुतार्थिनी । न वै मदन्यां जननीं जानीयातामिमाविति
ಆ ಇಬ್ಬರು ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಕಂಡು, ಪುತ್ರಕಾಂಕ್ಷೆಯಿದ್ದ ಪೃಷತನ ಸೊಸೆ ಪಾರ್ಷತೀ ಋಷಿ ಯಾಜನ ಶರಣಿಗೆ ಹೋಗಿ ಹೀಗೆ ಬೇಡಿಕೊಂಡಳು—“ಭಗವನ್! ನಿಮ್ಮ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಇವರುಿಬ್ಬರೂ ನನ್ನ ಹೊರತು ಮತ್ತಾರನ್ನೂ ತಮ್ಮ ತಾಯಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಯದಿರಲಿ.”
Verse 52
तथेत्युवाच तं याजो राज्ञ: प्रियचिकीर्षया । तयोश्व नामनी चक्रुर्द्धिजा: सम्पूर्णमानसा:
ರಾಜನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾಗಲೆಂದು ಯಾಜನು “ತಥಾಸ್ತು” ಎಂದು ಉತ್ತರಿಸಿದನು. ನಂತರ ದ್ವಿಜರು ಮನಸ್ಸು ತೃಪ್ತಿಗೊಂಡು ಆ ಇಬ್ಬರ ನಾಮಕರಣವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದರು.
Verse 53
धृष्टत्वादत्यमर्षित्वाद् झुम्नादुत्सम्भवादपि | धृष्टद्युम्न: कुमारो<यं द्रुपदस्य भवत्विति
ದ್ವಿಜನು ಘೋಷಿಸಿದನು—“ಧೃಷ್ಟತ್ವದಿಂದ, ಅತಿಯಾದ ಅಮರ್ಷದಿಂದ, ಮತ್ತು ದ್ಯುಮ್ನವಾದ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿದ ಕಾರಣ ಈ ಕುಮಾರನು ದ್ರುಪದನ ಪುತ್ರನಾಗಿ ‘ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನ’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗಲಿ.”
Verse 54
कृष्णेत्येवाब्रुवन् कृष्णां कृष्णाभूत् सा हि वर्णत: । तथा तन्मिथुनं जज्ञे द्रपदस्य महामखे
ಅವರು ಆ ಕನ್ಯೆಗೆ ‘ಕೃಷ್ಣಾ’ ಎಂದು ಹೆಸರಿಟ್ಟರು; ಏಕೆಂದರೆ ವರ್ಣದಿಂದ ಅವಳು ಶ್ಯಾಮಳಾಗಿದ್ದಳು. ಹೀಗೆ ದ್ರುಪದನ ಮಹಾಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಆ ಜೋಡಿ ಸಂತಾನ ಜನ್ಮವಾಯಿತು.
Verse 55
धृष्टद्युम्न॑ तु पाउ्चाल्यमानीय स्वं निवेशनम् । उपाकरोदस्त्रहेतोर्भारद्वाज: प्रतापवान्
Then the mighty Bhāradvāja’s son, Droṇa—foreseeing that destiny’s ordained course cannot be averted—brought the Pāñcāla prince Dhṛṣṭadyumna to his own dwelling. For the sake of imparting the science of weapons, he rendered him a great service by training him in martial lore. Droṇa performed this generous act also to safeguard his own reputation, even though the future consequences were fraught with danger.
Verse 56
अमोक्षणीयं दैवं हि भावि मत्वा महामति: । तथा तत् कृतवान् द्रोण आत्मकीर्त्यनुरक्षणात्
The Brahmin said: Knowing that what is ordained by destiny and about to occur cannot be averted, the great-minded Droṇa acted accordingly. For the sake of safeguarding his own fame, he performed that deed—an act presented as generous, yet also shaped by concern for reputation.
Verse 166
(ब्राह्मण उवाच श्रुत्वा जतुगृहे वृत्तं ब्राह्मणा: सपुरोहिता: । पाज्चालराजं द्रुपदमिदं वचनमन्रुवन् ।।
Vaiśampāyana said: Hearing what had happened in the house of lac, the visiting brāhmaṇa, together with other brāhmaṇas and their priests, spoke to Drupada, king of the Pāñcālas: “The sons of Dhṛtarāṣṭra, after consulting with their ministers, formed a most difficult and wicked resolve—to destroy the Pāṇḍavas. Sent by Duryodhana, a servant named Purocana went to Vāraṇāvata and built a great house of lac. There, when the Pāṇḍavas were living in full trust along with Pṛthā (Kuntī), Purocana set it on fire at midnight. That vile and cruel man himself was also burned in the blaze. When Dhṛtarāṣṭra, son of Ambikā, heard the report that the Pāṇḍavas had been burned, he rejoiced with his kinsmen—though outwardly he staged a show of grief. With a heart secretly pleased and only a little sorrow displayed, he ordered Vidura: ‘O wise one, perform the piṇḍa-and-water rites for the Pāṇḍavas. Today it is as though Pāṇḍu has died again for me, since the Pāṇḍavas have perished. Therefore go to the Bhāgīrathī (Gaṅgā) and carry out the funerary offerings. Alas, by the force of fate they have gone to Yama’s abode.’ Saying this, Dhṛtarāṣṭra and Śakuni wept loudly. Bhīṣma, hearing the news, performed the proper post-funeral rites. Such was the dreadful deed contrived by the evil-minded for the destruction of the Pāṇḍavas—an act the speakers had never before seen or even heard of. On hearing these words, the great-minded Yajñasena (Drupada) was consumed by grief, as a father grieves for the loss of his own son. Summoning his officials and kinsmen, he spoke in compassion and sorrow: “Ah, Arjuna’s beauty! Ah, his steadiness! Ah, his valor and training! Day and night I think of Arjuna. And now he, with his brothers and mother, has been consumed by fire—what could be more astonishing? Yet Time is hard to overstep. My vow has become false; what shall I say to the world? Inward grief burns me day and night. I honored the blameless sages Yāja and Upayāja and begged for two children: a son who would slay Bhāradvāja’s son (Droṇa), and a daughter destined for Arjuna. The world knows this, and Yāja himself declared it. By the rite for obtaining a son, he brought forth Dhṛṣṭadyumna and Kṛṣṇā (Draupadī), both my delight. What shall I do now, if the Pāṇḍavas with Pṛthā are destroyed?” The brāhmaṇa continued: Having spoken thus, Drupada lamented in extreme distress. Seeing him grieve, the Pāñcāla preceptor—virtuous and fully learned—said: “The Pāṇḍavas are devoted to dharma and to the guidance of elders. Such men do not perish, nor do they fall into defeat. I have perceived this truth; hear it, O king. Brāhmaṇas affirm it, and I have heard it in the Vedas. Long ago, from Bṛhaspati’s mouth, Paulomī heard of the power of Upāśruti: by her, Indra—though hidden—was shown within the knot of a lotus-stalk. Likewise I have heard Upāśruti concerning the Pāṇḍavas: they are alive somewhere, without doubt. “I have seen auspicious signs: the Pāṇḍavas will surely come here. Hear the means by which they will come. For kṣatriyas, the best mode of giving a maiden is the svayaṃvara. Therefore, O best of kings, have a svayaṃvara proclaimed in the city. Whether the Pāṇḍavas are far away, nearby, or even (as people say) in heaven—on hearing of the svayaṃvara they will gather here, without doubt. Proclaim it quickly; do not delay.” Hearing the priest’s counsel, Drupada was pleased and had Draupadī’s svayaṃvara announced. It would take place in the month of Puṣya, under Rohiṇī, in the bright fortnight, on an auspicious lunar day—seventy-five days from then. Devas, gandharvas, yakṣas, and ascetic ṛṣis would surely come to see it. “Your sons are especially handsome; Pāñcālī may choose any of them, or perhaps the middle one—who can know the supreme ordinance of Prajāpati? If it pleases you, O brāhmaṇī (Kuntī), go there with your sons. Pāñcāla is ever prosperous; King Yajñasena is devoted to brāhmaṇas and true to his vows; the citizens and brāhmaṇas there love guests and will offer invitations unasked. I too will go with my students; if you approve, let us all travel together.” Vaiśampāyana said: Having spoken this much, the brāhmaṇa fell silent.
Frequently Asked Questions
Vasiṣṭha confronts whether grief justifies self-destruction; the narrative frames this as a dharma-sankat resolved by redirected responsibility toward ongoing teaching, protection, and lineage continuity.
The episode presents endurance as a disciplined response to loss: tapas and knowledge are not merely private attainments but forces that can reorient a life back toward duty and communal stability.
No explicit phalaśruti is stated here; the chapter’s meta-function is etiological and normative—linking sacred geography (Vipāśā, Śatadrū) to an ethical lesson about restraint and the preservation of continuity.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.