Adhyaya 69
सभा-पर्यवसान-प्रस्थानवचनम् | Counsel at the Point of Departure
Upa-parva: Prasthāna–Āśvāsana (Departure and Counsel) Episode
Yudhiṣṭhira addresses and takes leave of leading Kuru authorities and sabhā members—Bhīṣma, Somadatta, Bāhlika, Droṇa, Kṛpa, Aśvatthāman, Vidura, Dhṛtarāṣṭra, the Dhārtarāṣṭras, Sañjaya, Yuyutsu, and others—stating his intention to depart and return to see them again. Vaiśaṃpāyana notes the assembly’s silence, attributed to modesty and moral discomfort, while their inward thought wishes him well. Vidura then offers practical and ethical counsel: Pṛthā (Kuntī), described as noble, delicate, and accustomed to comfort, should not go to the forest; she will be honored and protected in Vidura’s home. Vidura further reframes defeat without adharma as non-ruinous, enumerates the Pāṇḍavas’ complementary competencies (Yudhiṣṭhira’s dharma-knowledge, Arjuna’s martial expertise, Bhīma’s force, Nakula’s resource stewardship, Sahadeva’s restraint and management), and praises Draupadī and Dhaumya as ethically skilled supports. He strengthens Yudhiṣṭhira’s resolve by recalling prior instruction by revered sages and by articulating a schematic of virtues aligned with cosmic domains (self-giving, gentleness, restraint, forbearance, and strength). The chapter closes with auspicious benedictions and Yudhiṣṭhira’s respectful departure after saluting Bhīṣma and Droṇa.
Chapter Arc: द्यूतसभा के अपमान-तूफ़ान के बीच द्रौपदी का विलाप और प्रश्न सभा के हृदय में कील की तरह धँसता है—“मैं दासी हूँ या स्वामिनी?” → द्रौपदी अपने पूर्व-जीवन की मर्यादा (जिसे सूर्य-वायु भी न देख पाते) और आज की सार्वजनिक घसीट-अपमान की विडम्बना रखती है; वह कुरुसभा के महात्माओं को प्रणाम कर के भी उन्हें उनके कर्तव्य की याद दिलाती है। सभा में मौन, भय, लोभ और राजधर्म का संघर्ष बढ़ता है—कौन बोले, किसके विरुद्ध बोले? → भीष्म का ‘धर्म-संकट’ वचन: वह द्रौपदी के प्रश्न का निर्णायक उत्तर देने में असमर्थता प्रकट करता है—स्त्री की स्थिति, युधिष्ठिर के पहले स्वयं हारने/फिर द्रौपदी को दाँव पर लगाने की वैधता, और जुए की अधर्म-प्रकृति—इन सबके बीच धर्म का निर्णय ‘सूक्ष्म’ होकर फिसल जाता है। → भीष्म का कथन सभा को एक कठोर दर्पण दिखाता है: जब बल/सत्ता धर्म को दबा देती है, तब ‘धर्म-वेला’ में भी धर्म आहत हो जाता है। यह उत्तर समाधान कम, चेतावनी अधिक बनता है—सभा की नैतिक पराजय स्पष्ट होती है। → भीष्म के असमर्थ-परंतु-भयावह संकेत के बाद प्रश्न हवा में लटकता है: क्या कोई वरिष्ठ (द्रोण, कृप, विदुर) निर्णायक रूप से अधर्म रोकेंगे, या अपमान की धारा और उग्र होगी?
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके ४ ३ श्लोक मिलाकर कुल ९४३ “लोक हैं) न२्च्स्स्त््साि्स्सि ह्य ४: एकोनसप्ततितमो<ध्याय: द्रौोपदीका चेतावनीयुक्त विलाप एवं भीष्मका वचन द्रौपहुवाच पुरस्तात् करणीयं मे न कृतं कार्यमुत्तरम् । विह्वलास्मि कृतानेन कर्षता बलिना बलातू
ដ្រೌបទីបាននិយាយថា៖ «អាណិតអើយ! កិច្ចដែលខ្ញុំគួរធ្វើជាមុនគេ មិនទាន់បានធ្វើឡើយ; ឥឡូវនេះ ខ្ញុំត្រូវធ្វើកិច្ចដែលនៅសល់។ ខ្ញុំស្រពិចស្រពិលចិត្តណាស់ ព្រោះបុរសមានកម្លាំងនេះ បានអូសខ្ញុំមកទីនេះដោយកម្លាំងបង្ខំ»។
Verse 2
अभिवादं करोम्येषां कुरूणां कुरुसंसदि । न मे स्थादपराधो<यं यदिदं न कृतं मया
ឥឡូវនេះ ខ្ញុំសូមថ្វាយបង្គំគោរពចំពោះក្រុមកុរុទាំងអស់ ក្នុងសភានៃកុរុ។ សូមកុំចាត់ទុកថា នេះជាកំហុសរបស់ខ្ញុំឡើយ ដែលខ្ញុំមិនបានថ្វាយបង្គំមុននេះ—ព្រោះខ្ញុំភ័យស្លន់ស្លោ។
Verse 3
वैशम्पायन उवाच सा तेन च समाधूता दुःखेन च तपस्विनी । पतिता विललापेदं सभायामतथोचिता
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ «ឱ ព្រះបាទជនមេជ័យ! ដោយសារត្រូវគេអូសទាញម្តងហើយម្តងទៀត នាងដ្រೌបទី—មានចិត្តដូចអ្នកតបស—ត្រូវទុក្ខលើសលប់ ហើយដួលលើដី។ ក្នុងសភារាជវាំងនោះ ទោះស្ថានភាពបែបនេះមិនសមនឹងនាងសោះ ក៏នាងបានចាប់ផ្តើមយំរំលែកទុក្ខដោយឈឺចាប់។»
Verse 4
द्रौपहयुवाच स्वयंवरे यास्मि नृपैर्दृष्टा रड़े समागतै: । न दृष्टपूर्वा चान्यत्र साहमद्य सभां गता
ដ្រౌបទីបាននិយាយថា៖ «អាណិតអើយ! នៅពេលស្វយំវរ ខ្ញុំបានចូលសាលា ហើយព្រះមហាក្សត្រទាំងឡាយដែលមកប្រមូលផ្តុំក្នុងសង្វៀន បានឃើញខ្ញុំ។ លើកលែងតែពេលនោះ ខ្ញុំមិនដែលត្រូវអ្នកណាឃើញនៅកន្លែងណាមុនថ្ងៃនេះឡើយ។ តែថ្ងៃនេះ ខ្ញុំត្រូវគេនាំចូលសភារាជវាំងដោយកម្លាំងបង្ខំ!»
Verse 5
यां न वायुर्न चादित्यो दृष्टवन्तौ पुरा गृहे । साहमद्य सभामध्ये दृश्यास्मि जनसंसदि
វៃសម្បាយនៈ បាននិយាយថា៖ «នាងដែលមុននេះ នៅក្នុងព្រះរាជវាំង សូម្បីខ្យល់ក៏មិនបានឃើញ សូម្បីព្រះអាទិត្យក៏មិនបានឃើញ—នាងនោះឯង ថ្ងៃនេះត្រូវបានបង្ហាញឲ្យឃើញកណ្ដាលសភារាជវង្ស នៅមុខមហាជនបុរសទាំងឡាយ»។
Verse 6
पहले राजभवनमें रहते हुए जिसे वायु तथा सूर्य भी नहीं देख पाते थे, वही मैं आज इस सभाके भीतर महान् जनसमुदायमें आकर सबके नेत्रोंकी लक्ष्य बन गयी हूँ ।।
នាងដែលនៅមុននេះ ក្នុងព្រះរាជវាំង បុត្រពណ្ឌុទាំងឡាយមិនអាចទ្រាំបាន សូម្បីខ្យល់ប៉ះលើនាង—ថ្ងៃនេះ នៅក្នុងសភានេះឯង នាងដដែលត្រូវបានបុរសអាក្រក់ម្នាក់ចាប់កាន់ច្របាច់ ហើយកូនប្រុសពណ្ឌុក៏នៅតែទ្រាំស្ងៀម។ ទិដ្ឋភាពនេះបង្ហាញថា កាតព្វកិច្ចរាជធម៌នៃការការពារ បានរលំស្រុត៖ ការបំពានជាសាធារណៈកើតឡើងមុខមេធាវី និងស្តេចទាំងឡាយ ខណៈអ្នកដែលត្រូវការពារនាង ត្រូវបានចងក្រងឲ្យស្ងៀម។
Verse 7
मृष्यन्ति कुरवश्लेमे मनन््ये कालस्य पर्ययम् । स््नुषां दुहितरं चैव क्लिश्यमानामनर्हतीम्
វៃសម្បាយនៈ បាននិយាយថា៖ «ពួកកុរុទាំងឡាយទ្រាំស្ងៀម—ខ្ញុំគិតថា នេះជាការប្រែប្រួលដ៏សាហាវនៃកាលៈ។ ព្រោះនៅទីនេះ កូនប្រសាររបស់វង្ស—មែនទែន ដូចកូនស្រី—ដែលមិនគួរត្រូវទទួលទុក្ខ ត្រូវបានធ្វើទារុណកម្ម ហើយទាំងវង្សកុរុវិញក៏ទ្រាំមើល»។
Verse 8
कि नवतः कृपणं भूयो यदहं स्त्री सती शुभा । सभामध्यं विगाहेउद्य क्व नु धर्मो महीक्षिताम्
តើមានទុក្ខវេទនាណាដែលគួរឲ្យអាណិតជាងនេះទៀត—ដែលខ្ញុំ ជាស្ត្រីសុចរិត មានសុភមង្គល ជាភរិយាស្មោះត្រង់ ត្រូវបានបង្ខំឲ្យចូលកណ្ដាលសភារាជវង្ស? ថ្ងៃនេះ ធម៌របស់ស្តេចទាំងឡាយ ទៅណាហើយ?
Verse 9
धर्म्या स्त्रियं सभां पूर्वे न नयन्तीति न: श्रुतम् । स नष्ट: कौरवेयेषु पूर्वो धर्म: सनातन:
វៃសម្បាយនៈ បាននិយាយថា៖ «យើងបានឮថា កាលពីបុរាណ មនុស្សមិននាំស្ត្រីសុចរិតចូលសភារាជវង្សឡើយ។ តែក្នុងចំណោមកៅរវៈ ធម៌បុរាណដ៏អស់កល្បនោះ បានត្រូវបំផ្លាញហើយ»។
Verse 10
कथं हि भार्या पाण्डूनां पार्षतस्य स्वसा सती । वासुदेवस्य च सखी पार्थिवानां सभामियाम्
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយ៖ «តើធ្វើដូចម្តេចបាន—ភរិយារបស់បណ្ឌវទាំងឡាយ ដែលមានសីលធម៌ ជាប្អូនស្រីរបស់កូនប្រុសព្រឹសត (ធ្រឹស្តទ្យុម្ន) ហើយជាមិត្តជិតស្និទ្ធរបស់វាសុទេវ (ព្រះក្រឹស្ណ)—អាចត្រូវគេនាំមកក្នុងសភាស្តេចទាំងឡាយនេះ ដោយរបៀបអាម៉ាស់បែបនេះបាន?»
Verse 11
तामिमां धर्मराजस्य भारया सदृशवर्णजाम् | ब्रूत दासीमदासीं वा तत् करिष्यामि कौरवा:
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយ៖ «ខ្ញុំ—ស្ត្រីនេះ—ជាភរិយាស្របធម៌របស់ធម្មរាជ យុធិស្ឋិរ ហើយកើតមកក្នុងវណ្ណៈដូចគាត់។ សូមប្រាប់ឲ្យច្បាស់ ឱ កៅរវៈទាំងឡាយ៖ តើខ្ញុំជាទាសី ឬមិនមែនទាសី? អ្វីដែលអ្នកទាំងឡាយប្រកាស ខ្ញុំនឹងធ្វើតាមនោះ»
Verse 12
अयं मां सुद॒ढं क्षुद्र: कौरवाणां यशोहर: । क्लिश्राति नाहं तत् सोढुं चिरं शक्ष्यामि कौरवा:
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយ៖ «បុរសទាបថោកនេះ—អ្នកធ្វើឲ្យកិត្តិយសកៅរវៈសៅហ្មង—កំពុងធ្វើទារុណកម្មខ្ញុំមិនឈប់ឈរ។ ឱ កៅរវៈទាំងឡាយ ខ្ញុំមិនអាចទ្រាំទុក្ខវេទនានេះបានយូរទេ»
Verse 13
जितां वाप्यजितां वापि मन्यध्वं मां यथा नृपा: । तथा प्रत्युक्तमिच्छामि तत् करिष्यामि कौरवा:
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយ៖ «ឱ ស្តេចទាំងឡាយនៃវង្សកុរុ! សូមប្រាប់ឲ្យច្បាស់ តាមការវិនិច្ឆ័យរបស់អ្នកទាំងឡាយ—តើខ្ញុំត្រូវបានឈ្នះហើយ ឬមិនបានឈ្នះ? ខ្ញុំចង់ស្តាប់ចម្លើយដាច់ខាតពីមាត់អ្នកទាំងឡាយផ្ទាល់; បន្ទាប់មក ខ្ញុំនឹងប្រព្រឹត្តតាមនោះ»
Verse 14
भीष्म उवाच उक्तवानस्मि कल्याणि धर्मस्य परमा गति: । लोके न शक््यते ज्ञातुमपि विज्ञैर्महात्मभि:
ភីष្មបាននិយាយ៖ «នារីដ៏ប្រសើរ! ខ្ញុំបាននិយាយរួចហើយថា ដំណើររបស់ធម៌មានភាពល្អិតល្អន់យ៉ាងខ្លាំង។ ក្នុងលោកនេះ មិនអាចដឹងឲ្យពេញលេញបានទេ—សូម្បីតែអ្នកប្រាជ្ញ និងមហាត្មាធំៗក៏ដោយ»
Verse 16
संसारमें बलवान् मनुष्य जिसको धर्म समझता है, धर्मविचारके समय लोग उसीको धर्म मान लेते हैं और बलहीन पुरुष जो धर्म बतलाता है, वह बलवान पुरुषके बताये धर्मसे दब जाता है (अत: इस समय कर्ण और दुर्योधनका बताया हुआ धर्म ही सर्वोपरि हो रहा है।) ।।
ភីṣ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «ខ្ញុំមិនអាចសម្រេចចិត្តដោយប្រាកដលើសំណួរនេះសម្រាប់អ្នកបានទេ។ កិច្ចការនេះល្អិតល្អន់ ជ្រៅជ្រះ ស្មុគស្មាញ ហើយមានទម្ងន់ធ្ងន់ក្នុងផលវិបាក»។
Verse 17
मैं तो धर्मका स्वरूप सूक्ष्म और गहन होनेके कारण तथा इस धर्मनिर्णयके कार्यके अत्यन्त गुरुतर होनेसे तुम्हारे इस प्रश्नका निश्चितरूपसे यथार्थ विवेचन नहीं कर सकता ।।
ភីṣ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «ព្រោះសភាពពិតនៃធម៌ល្អិតល្អន់ និងជ្រៅជ្រះ ហើយការសម្រេចធម៌ក្នុងរឿងនេះមានទម្ងន់ធ្ងន់យ៉ាងខ្លាំង ខ្ញុំមិនអាចពន្យល់ឲ្យបានច្បាស់លាស់ និងត្រឹមត្រូវដោយដាច់ខាតចំពោះសំណួររបស់អ្នកបានទេ។ ទោះយ៉ាងណា វាហាក់ដូចជាប្រាកដថា ការបញ្ចប់នៃវង្សនេះនឹងមកដល់ឆាប់ៗ—ព្រោះកុរុទាំងអស់ត្រូវបានជំរុញដោយលោភ និងមោហៈ»។
Verse 18
कुलेषु जाता: कल्याणि व्यसनैराहता भृशम् | धर्म्यान्मार्गान्नि च्यवन्ते येषां नस्त्वं वधू: स्थिता
ភីṣ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «ឱ ស្ត្រីកិត្តិយស! អ្នកដែលអ្នកឈរជាកូនប្រសារនៅក្នុងគ្រួសាររបស់ពួកគេ—បណ្ឌវទាំងឡាយ—កើតក្នុងវង្សកុលដ៏ប្រសើរ។ ទោះត្រូវគ្រោះមហន្តរាយវាយប្រហារយ៉ាងខ្លាំង ក៏ពួកគេមិនបែរចេញពីមាគ៌ាសុចរិតឡើយ»។
Verse 19
उपपन्नं च पाज्चालि तवेदं वृत्तमीदृशम् । यत् कृच्छूमपि सम्प्राप्ता धर्ममेवान्ववेक्षसे
ភីṣ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «ឱ បាញ្ចាលី! អាកប្បកិរិយារបស់អ្នកបែបនេះសមនឹងអ្នកយ៉ាងពិតប្រាកដ។ ព្រោះទោះធ្លាក់ចូលក្នុងទុក្ខលំបាកយ៉ាងខ្លាំង ក៏អ្នកនៅតែចងភ្នែកទៅលើធម៌»។
Verse 20
एते द्रोणादयश्नैव वृद्धा धर्मविदो जना: । शून्यै: शरीरैस्तिष्ठन्ति गतासव इवानता:
ភីṣ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «មហាបុរសចាស់ទុំទាំងនេះ—ដ្រូណា និងអ្នកដទៃ—អ្នកដឹងធម៌—អង្គុយនៅទីនេះ ដូចជាកាយសពទទេ ក្បាលទម្លាក់ចុះ ដូចមនុស្សដែលដង្ហើមជីវិតបានចាកចេញ។ តាមទស្សនៈរបស់ខ្ញុំ ក្នុងការសម្រេចសំណួរនេះ អ្នកដែលមានអំណាចអធិប្បាយជាអធិប្បាយបំផុតគឺ ធម៌រាជ យុធិષ્ઠិរ ឯង៖ ថាអ្នកត្រូវបានឈ្នះឬមិនឈ្នះ—គាត់តែម្នាក់គត់គួរប្រកាស»។
Verse 21
युधिष्ठिरस्तु प्रश्नेडस्मिन् प्रमाणमिति मे मतिः । अजितां वा जितां वेति स्वयं व्याहर्तुमहति
ភីṣ្មៈមានពាក្យថា៖ «ក្នុងវិវាទនេះ ខ្ញុំយល់ថា យុធិṣ្ឋិរ គឺជាអ្នកមានអំណាចសម្រេចចុងក្រោយ។ ថានាងត្រូវបានឈ្នះហើយ ឬមិនត្រូវបានឈ្នះ—គាត់ផ្ទាល់ទើបសមគួរប្រកាស»។
Verse 68
इस प्रकार श्रीमह्याभारत सभापरववके अन्तर्गत झ्टूतपर्वमें द्रौपदीको भरी सभागें खींचना' इस विषयसे सम्बन्ध रखनेवाला अड़सठवाँ अध्याय पूरा हुआ
ដូច្នេះ ក្នុង «មហាភារត» ដ៏បរិសុទ្ធ នៅក្នុង សភាបរវៈ—ជាពិសេសផ្នែក ឌ្យូត (ល្បែងស៊ីសង)—ជំពូកទី៦៨ ដែលពាក់ព័ន្ធនឹងការអូសទាញ ដ្រೌបទី ចូលមកកណ្ដាលសភារាជវាំងដ៏ពេញមនុស្ស បានបញ្ចប់។ កំណត់ចុងក្រោយនេះរំលេចការបាក់បែកនៃធម៌នៅរាជសភា៖ ការបង្អាប់មុខជាសាធារណៈ និងការបង្ខិតបង្ខំ ត្រូវបានបង្ហាញថាជាការរំលោភធម៌យ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ ហើយជាសញ្ញាមុននៃការរលំរលាយផ្លូវសីលធម៌ និងនយោបាយ ដែលនាំរឿងទៅរកសង្គ្រាម។
Verse 69
इति श्रीमहाभारते सभापर्वणि द्यूतपर्वणि भीष्मवाक्ये एकोनसप्ततितमो<थध्याय: ।। ६९ || इस प्रकार श्रीमह्ाभारत सभापरववके अन्तर्गत झ्टूतपर्वमें भीष्मवाक्यविषयक उनहत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ
ដូច្នេះ ក្នុង «មហាភារត» ដ៏បរិសុទ្ធ នៅក្នុង សភាបរវៈ—ក្នុង ឌ្យូតបរវៈ—ជំពូកទី៦៩ ដែលជាព្រះវាចារបស់ ភីṣ្មៈ បានបញ្ចប់។ កូឡូហ្វុនចុងក្រោយនេះសម្គាល់ការបញ្ចប់ជំពូក ហើយដាក់សុន្ទរកថាមុនៗជាគោលដៅនៃដំបូន្មានមានអំណាច ក្នុងវិបត្តិសីលធម៌នៃរឿងល្បែងស៊ីសង។
Verse 215
बलवांश्व यथा धर्म लोके पश्यति पूरुष: । स धर्मों धर्मवेलायां भवत्यभिहत: पर:
ភីṣ្មៈមានពាក្យថា៖ «ដូចដែលបុរសមានអំណាចមើល ‘ធម៌’ ក្នុងលោកនេះយ៉ាងណា ធម៌នោះឯង នៅពេលវេលាសម្រេចចិត្តនៃសេចក្តីត្រឹមត្រូវ ម្តងទៀត ត្រូវបានអ្នកដទៃវាយបំបាក់ និងគ្រប់គ្រង»។
Frequently Asked Questions
The tension lies in responding to an adverse court outcome with procedural dignity and moral steadiness—preserving duty, relationships, and dependents’ welfare without escalating disorder within the sabhā framework.
Vidura teaches that a loss incurred without adharma need not destabilize the virtuous; one should protect the vulnerable (notably Kuntī), maintain composure, and rely on disciplined, complementary capacities within the group.
No formal phalaśruti is stated; the closest meta-layer is the benedictory framing (svasti/agada) and the narrator’s note on the assembly’s inward well-wishing, which positions the counsel as ethically authoritative within the epic’s didactic texture.