Adhyaya 50
Dhṛtarāṣṭra–Duryodhana Saṃvāda on Restraint and Rājānīti (Chapter 50)
Upa-parva: Sabhā-nīti-saṃvāda (Court Counsel on Kingship and Rivalry)
Chapter 50 presents a structured dialogue in which Dhṛtarāṣṭra admonishes Duryodhana against hostility toward the Pāṇḍavas, arguing that hatred yields suffering and ruin. He recommends an alternative path to royal splendor through sanctioned ritual (yajña), generosity, and inward discipline: contentment, attentiveness to one’s own duties, and steady effort in protecting one’s people. Dhṛtarāṣṭra sketches a model of prosperity grounded in self-restraint, competence in adversity, and orderly enjoyment within the protected inner sphere. Duryodhana responds by questioning Dhṛtarāṣṭra’s strategic clarity and asserting that royal conduct differs from ordinary ethics. He advances a doctrine of kṣatriya vocation centered on victory and expansion, endorsing proactive surveillance of all directions, and treating any method that effectively constrains opponents—covert or overt—as valid statecraft. He argues that dissatisfaction is the root of prosperity, warns against complacency toward a strengthening rival, and frames rival fortune as intolerable. The chapter ends with Duryodhana’s resolve: he must obtain the Pāṇḍavas’ sovereignty or fall in conflict, presenting ambition as existential necessity.
Chapter Arc: Janamejaya, sensing a hidden hinge of fate, asks the seer to name the kings and elders present in the sabhā and to tell—fully and without omission—what counsel was given, for he intuits this to be the very root of Earth’s coming ruin. → Vaiśampāyana resumes the tale: after witnessing the Pandavas’ splendor and the ocean-like heaps of tribute and jewels, Duryodhana’s heart burns. He recounts the sting of Bhīma’s mocking address—“Dhṛtarāṣṭra’s son”—and the humiliation that clings to him like poison. Dhṛtarāṣṭra is warned that faction and enmity destroy kingdoms, and that a father and mother must restrain a son from ruinous courses. → Duryodhana’s envy crystallizes into resolve: the sight of unheard-of treasures, the limitless gifts, and the laughter in the hall become unbearable; the insult becomes a brand. His inner torment turns outward—toward a plan to pull the Pandavas down. → The chapter closes with the court’s awareness that Duryodhana’s distress is not mere wounded pride but a political contagion; counsel is voiced to avoid division, yet the seed of the dice-scheme is now visibly germinating in the Kuru house. → Duryodhana’s smoldering humiliation hangs unresolved, poised to seek an instrument—an invitation, a game, a trap.
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके ७ श्लोक मिलाकर कुल ६७ श्लोक हैं) ऑपन--माज बक। अि्--छऋायज पजञ्चाशत्तमो<्ध्याय: दुर्योधनका धृतराष्ट्रको अपने दुःख और चिन्ताका कारण बताना जनमेजय उवाच कथं समभवद् द्ूतं भ्रातृणां तन्महात्ययम् | यत्र तद् व्यसन प्राप्तं पाण्डवैर्मे पितामहै:,जनमेजयने पूछा--मुने! भाइयोंमें वह महाविनाशकारी द्यूत किस प्रकार आरम्भ हुआ; जिसमें मेरे पितामह पाण्डवोंको उस महान् संकटका सामना करना पड़ा?
ព្រះបាទជនមេជ័យមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ល្បែងបោះគ្រាប់ស៊ីសងនោះ បានកើតឡើងក្នុងចំណោមបងប្អូនដោយរបៀបណា—មហាវិបត្តិដ៏ធំនោះ? ក្នុងហេតុនោះ ជីតារបស់ខ្ញុំគឺព្រះបណ្ឌវៈ ត្រូវបានបង្ខំឲ្យធ្លាក់ចូលក្នុងទុក្ខវេទនាដ៏ធ្ងន់ធ្ងរ។ សូមប្រាប់ខ្ញុំថា វាបានចាប់ផ្តើមដូចម្តេច»។
Verse 2
के च तत्र सभास्तारा राजानो ब्रह्मवित्तम | के चैनमन्वमोदन्त के चैन प्रत्यषेधयन्,ब्रह्मवेत्ताओंमें श्रेष्ठ महर्ष! वहाँ कौन-कौन-से राजा सभासद् थे? किसने द्यूतक्रीड़ाका अनुमोदन किया और किसने निषेध?
ព្រះបាទជនមេជ័យមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ឱ ព្រះឥសីដ៏ប្រសើរបំផុតក្នុងចំណោមអ្នកដឹងព្រះព្រហ្ម! នៅក្នុងសភានោះ មានស្តេចណាខ្លះជាសមាជិកសំខាន់ៗ? អ្នកណាបានអនុមោទនាល្បែងស៊ីសងនេះ ហើយអ្នកណាបានព្យាយាមទប់ស្កាត់?»
Verse 3
विस्तरेणैतदिच्छामि कथ्यमान त्वया द्विज | मूलं होतद् विनाशस्य पृथिव्या द्विजसत्तम,ब्रह्मन! मैं इस प्रसंगको आपके मुखसे विस्तारपूर्वक सुनना चाहता हूँ। विप्रवर! यह द्यूत ही समस्त भूमण्डलके विनाशका मुख्य कारण है
ព្រះបាទជនមេជ័យមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ឱ ព្រះទ្វិជៈ! ខ្ញុំប្រាថ្នាស្តាប់រឿងនេះពីលោកដោយលម្អិត។ ឱ ព្រះព្រាហ្មណ៍ដ៏ប្រសើរបំផុត! ល្បែងបោះគ្រាប់ស៊ីសងនេះហើយ ជាមូលហេតុដើមនៃការបំផ្លាញផែនដីទាំងមូល; ដូច្នេះ សូមពណ៌នាឲ្យខ្ញុំស្តាប់យ៉ាងច្បាស់ និងយ៉ាងវែង»។
Verse 4
सौतिर्वाच एवमुक्तस्ततो राज्ञा व्यासशिष्य: प्रतापवान् । आचचक्षेड्थ यद् वृत्तं तत् सर्व वेदतत्त्ववित्,सौति कहते हैं--राजाके इस प्रकार पूछनेपर व्यासजीके प्रतापी शिष्य वेदतत्त्वज्ञ वैशम्पायनजी वह सब प्रसंग सुनाने लगे
សោតិបាននិយាយថា៖ ពេលព្រះមហាក្សត្រសួរដូច្នោះ សិស្សដ៏រុងរឿងរបស់ព្រះវ្យាស—អ្នកដឹងអត្ថន័យពិតនៃវេទ—បានចាប់ផ្តើមរៀបរាប់ព្រឹត្តិការណ៍ទាំងអស់ដែលបានកើតឡើង។
Verse 5
वैशम्पायन उवाच शृणु मे विस्तरेणेमां कथां भारतसत्तम । भूय एव महाराज यदि ते श्रवणे मति:,वैशम्पायनजीने कहा--भरतवंशशिरोमणे! महाराज जनमेजय! यदि तुम्हारा मन यह सब सुननेमें लगता है तो पुनः विस्तारके साथ इस कथाको सुनो
ព្រះវៃសម្បាយនៈមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ឱ អ្នកប្រសើរបំផុតក្នុងវង្សភារតៈ! ឱ ព្រះមហាក្សត្រ! ប្រសិនបើព្រះហឫទ័យរបស់ព្រះអង្គនៅតែចង់ស្តាប់ នោះសូមស្តាប់រឿងនេះម្តងទៀត ឥឡូវដោយលម្អិតជាងមុន»។
Verse 6
विदुरस्य मति ज्ञात्वा धृतराष्ट्रोडम्बिकासुत: । दुर्योधनमिदं वाक्यमुवाच विजने पुन:,विदुरका विचार जानकर अम्बिकानन्दन राजा धुृतराष्ट्रने एकान्तमें दुर्योधनसे पुनः इस प्रकार कहा--
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ ព្រះបាទ ធ្រឹតរាស្ត្រ ព្រះរាជបុត្រានៃអំបិកា បានយល់ច្បាស់ពីគំនិតរបស់វិទុរ ហើយបានហៅទុរយោធនមកនិយាយពាក្យទាំងនេះម្ដងទៀតដោយឯកជន។
Verse 7
अलं द्यूतेन गान्धारे विदुरो न प्रशंसति । न हासौ सुमहाबुद्धिरहितं नो वदिष्यति,'गान्धारीनन्दन! जूएका खेल नहीं होना चाहिये, विदुर इसे अच्छा नहीं बताते हैं। महाबुद्धिमान् विदुर हमें कोई ऐसी सलाह नहीं देंगे, जिससे हमलोगोंका अहित होनेवाला हो
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ «ល្មមហើយនឹងល្បែងភ្នាល់នេះ ឱ កូនកន្ធារី! វិទុរ មិនសរសើរវាទេ។ បុរសមានប្រាជ្ញាធំដូចគាត់ មិនដែលណែនាំអ្វីដែលនាំឲ្យយើងទទួលគ្រោះថ្នាក់ឡើយ»។
Verse 8
हितं हि परम मन्ये विदुरो यत् प्रभाषते । क्रियतां पुत्र तत् सर्वमेतन्मन्ये हितं तव,“विदुर जो कहते हैं, उसीको मैं अपना सर्वोत्तम हित मानता हूँ। बेटा! तुम भी वही सब करो। मेरी समझमें तुम्हारे लिये यही हितकर है
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ «អ្វីៗដែលវិទុរនិយាយ ខ្ញុំចាត់ទុកថាជាប្រយោជន៍ខ្ពស់បំផុត។ ដូច្នេះ កូនអើយ ចូរធ្វើតាមទាំងអស់នោះ។ តាមការយល់ឃើញរបស់ខ្ញុំ នេះហើយជាអ្វីដែលល្អប្រសើរពិតប្រាកដសម្រាប់អ្នក»។
Verse 9
देवर्षिवासवगुरुर्देवराजाय धीमते । यत् प्राह शास्त्र भगवान् बृहस्पतिरुदारधी: । तद् वेद विदुर: सर्व सरहस्यं महाकवि:,“उदार बुद्धिवाले इन्द्रगुरु देवर्षि भगवान् बृहस्पतिने परम बुद्धिमान् देवराज इन्द्रको जिस शास्त्रका उपदेश दिया था, वह सब उसके रहस्यसहित महाज्ञानी विदुर जानते हैं। बेटा! मैं भी सदा विदुरकी बात मानता हूँ। कुरुकुलमें सबसे श्रेष्ठ और मेधावी विदुर माने गये हैं तथा वृष्णिवंशमें पूजित उद्धवको परम बुद्धिमान् बताया गया है। अतः बेटा! जूआ खेलनेसे कोई लाभ नहीं है। जूएमें वैर-विरोधकी सम्भावना दिखायी देती है
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ ព្រះឥសីទេវ ប្រាហស្បតិ—គ្រូរបស់វាសវ (ឥន្ទ្រ) មានចិត្តទូលាយ និងគួរគោរព—បានបង្រៀនសាស្ត្រមួយដល់ព្រះឥន្ទ្រ ព្រះរាជានៃទេវតាដ៏មានប្រាជ្ញា។ វិទុរ មហាកវី-ឥសី ដឹងអស់ទាំងសាស្ត្រនោះ ព្រមទាំងអាថ៌កំបាំងខាងក្នុងទាំងមូល។
Verse 10
स्थितस्तु वचने तस्य सदाहमपि पुत्रक । विदुरो वापि मेधावी कुरूणां प्रवरो मत:,“उदार बुद्धिवाले इन्द्रगुरु देवर्षि भगवान् बृहस्पतिने परम बुद्धिमान् देवराज इन्द्रको जिस शास्त्रका उपदेश दिया था, वह सब उसके रहस्यसहित महाज्ञानी विदुर जानते हैं। बेटा! मैं भी सदा विदुरकी बात मानता हूँ। कुरुकुलमें सबसे श्रेष्ठ और मेधावी विदुर माने गये हैं तथा वृष्णिवंशमें पूजित उद्धवको परम बुद्धिमान् बताया गया है। अतः बेटा! जूआ खेलनेसे कोई लाभ नहीं है। जूएमें वैर-विरोधकी सम्भावना दिखायी देती है
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ «កូនអើយ ខ្ញុំផ្ទាល់ក៏តែងតែឈរលើពាក្យណែនាំរបស់គាត់ដែរ។ វិទុរ ជាអ្នកមានប្រាជ្ញា ហើយត្រូវបានចាត់ទុកថាជាអ្នកល្អឥតខ្ចោះបំផុតក្នុងចំណោមកុរុទាំងឡាយ»។
Verse 11
उद्धवो वा महाबुद्धिर्वष्णीनामर्चितो नूप । तदल पुत्र द्यूतेन द्यूते भेदो हि दृश्यते,“उदार बुद्धिवाले इन्द्रगुरु देवर्षि भगवान् बृहस्पतिने परम बुद्धिमान् देवराज इन्द्रको जिस शास्त्रका उपदेश दिया था, वह सब उसके रहस्यसहित महाज्ञानी विदुर जानते हैं। बेटा! मैं भी सदा विदुरकी बात मानता हूँ। कुरुकुलमें सबसे श्रेष्ठ और मेधावी विदुर माने गये हैं तथा वृष्णिवंशमें पूजित उद्धवको परम बुद्धिमान् बताया गया है। अतः बेटा! जूआ खेलनेसे कोई लाभ नहीं है। जूएमें वैर-विरोधकी सम्भावना दिखायी देती है
វៃសម្បាយនៈបានមានពាក្យថា៖ «ឱ ព្រះមហាក្សត្រ! ឧទ្ធវៈក៏ល្បីថាជាបុរសមានប្រាជ្ញាធំ ហើយត្រូវបានគោរពបូជាក្នុងវង្សវ្រឹෂ្ណី។ ដូច្នេះ កូនអើយ ការលេងល្បែងស៊ីសងមិនមានអ្វីគួរទទួលបានច្រើនទេ ព្រោះក្នុងល្បែងស៊ីសង នឹងឃើញការបែកបាក់ និងសត្រូវភាពកើតឡើងយ៉ាងច្បាស់។»
Verse 12
भेदे विनाशो राज्यस्य तत् पुत्र परिवर्जय । पित्रा मात्रा च पुत्रस्य यद् वै कार्य परं स्मृतम्,“वैर-विरोध होनेसे राज्यका नाश हो जाता है, अतः पुत्र! जूएका आग्रह छोड़ दो। पिता-माताको चाहिये कि वे पुत्रको उत्तम कर्तव्यकी शिक्षा दें; इसीलिये मैंने ऐसा कहा है
«ពេលមានការបែកបាក់ នោះរាជ្យនឹងវិនាស; ដូច្នេះ កូនអើយ ចូរបោះបង់ល្បែងស៊ីសងចោល។ ឪពុកម្តាយគួរបង្រៀនកូនឲ្យដឹងកាតព្វកិច្ចដ៏ប្រសើរ—ហេតុនេះហើយ ខ្ញុំបាននិយាយដូច្នេះ។»
Verse 13
प्राप्तस्त्वमसि तन्नाम पितृपैतामहं पदम् । अधीतवान् कृती शास्त्रे लालित: सततं गृहे,“बेटा! तुम अपने बाप-दादोंके पदपर प्रतिष्ठित हो, तुमने वेदोंका स्वाध्याय किया है, शास्त्रोंकी विद्वत्ता प्राप्त की है और घरमें सदा तुम्हारा लालन-पालन हुआ है
«កូនអើយ អ្នកបានឈានដល់តំណែងកិត្តិយសរបស់ឪពុក និងជីតា។ អ្នកបានសិក្សាវេទៈ ទទួលបានភាពជំនាញក្នុងសាស្ត្រ ហើយតែងតែត្រូវបានថែរក្សា និងការពារនៅក្នុងគេហដ្ឋាន។»
Verse 14
भ्रातृज्येष्ठ: स्थितो राज्ये विन्दसे कि न शोभनम् | पृथग्जनैरलभ्यं यद् भोजनाच्छादनं परम्,“महाबाहो! तुम अपने भाइयोंमें बड़े हो, अतः राजाके पदपर स्थित हो, तुम्हें किस कल्याणमय वस्तुकी प्राप्ति नहीं होती है? दूसरे लोगोंके लिये जो अलभ्य है, वह उत्तम भोजन और वस्त्र तुम्हें प्राप्त हैं। फिर तुम क्यों शोक करते हो? महाबाहो! तुम्हारे बाप- दादोंका यह महान् राष्ट्र धन-धान्यसे सम्पन्न है
វៃសម្បាយនៈបានមានពាក្យថា៖ «ឱ មហាបាហុ! អ្នកជាបងច្បងក្នុងចំណោមបងប្អូន ហើយបានឈរនៅលើរាជ្យ។ តើមានសេចក្តីល្អប្រសើរណាដែលអ្នកមិនទទួលបាន? អាហារល្អ និងសម្លៀកបំពាក់ល្អ—អ្វីដែលមនុស្សធម្មតាមិនងាយបាន—មានស្រាប់សម្រាប់អ្នក។ ហេតុអ្វីបានជាអ្នកសោកស្តាយ?»
Verse 15
तत् प्राप्तोड्सि महाबाहो कस्माच्छोचसि पुत्रक । स्फीतं राष्ट्र महाबाहो पितृपैतामहं महत्,“महाबाहो! तुम अपने भाइयोंमें बड़े हो, अतः राजाके पदपर स्थित हो, तुम्हें किस कल्याणमय वस्तुकी प्राप्ति नहीं होती है? दूसरे लोगोंके लिये जो अलभ्य है, वह उत्तम भोजन और वस्त्र तुम्हें प्राप्त हैं। फिर तुम क्यों शोक करते हो? महाबाहो! तुम्हारे बाप- दादोंका यह महान् राष्ट्र धन-धान्यसे सम्पन्न है
វៃសម្បាយនៈបានមានពាក្យថា៖ «ឱ មហាបាហុ កូនអើយ! អ្នកបានឈានដល់តំណែងនោះរួចហើយ; ហេតុអ្វីបានជាអ្នកសោកស្តាយ? រាជ្យដ៏ធំនេះ ដែលស្នងមកពីឪពុក និងជីតាបុព្វបុរស គឺសម្បូរបែប និងរុងរឿង។ ដោយមានអ្វីៗដែលអ្នកដទៃក៏ពិបាកនឹងទទួលបាន—អាហារល្អ និងសម្លៀកបំពាក់ល្អ—តើនៅសល់មូលហេតុអ្វីសម្រាប់ទុក្ខសោកទៀត?»
Verse 16
नित्यमाज्ञापयन् भासि दिवि देवेश्वरो यथा । तस्य ते विदितप्रज्ञ शोकमूलमिदं कथम् | समुत्थितं दुःखकरं यन्मे शंसितुमरहसि,'स्वर्गमें देवराज इन्द्रकी भाँति तुम इस लोकमें सदा सबपर शासन करते हुए शोभा पाते हो। तुम्हारी उत्तम बुद्धि प्रसिद्ध है। फिर तुम्हें शोककी कारणभूत यह दुःखदायिनी चिन्ता कैसे प्राप्त हुई है? यह मुझसे बताओ”
វៃសម្បាយនៈ បាននិយាយថា៖ «នៅទីនេះ អ្នកភ្លឺរលោង ដោយបញ្ជារជានិច្ច ដូចព្រះឥន្ទ្រា ម្ចាស់ទេវតានៅសួគ៌។ បញ្ញាវិចារណរបស់អ្នកគេស្គាល់ច្បាស់។ ដូច្នេះ តើហេតុអ្វីបានជាកង្វល់ដែលមានទុក្ខជាមូល និងនាំមកនូវការឈឺចាប់នេះ កើតឡើងក្នុងចិត្តអ្នក? សូមប្រាប់ខ្ញុំអំពីវា ព្រោះអ្នកគួរតែពន្យល់ឲ្យខ្ញុំដឹង»។
Verse 17
दुर्योधन उवाच अक्षाम्याच्छादयामीति प्रपश्यन् पापपूरुष: । नामर्ष कुरुते यस्तु पुरुष: सो5धम: स्मृत:,दुर्योधन बोला--मैं अच्छा खाता हूँ और अच्छा पहिनता हूँ, इतना ही देखते हुए जो पापी पुरुष शत्रुओंके प्रति ईर्ष्या नहीं करता, वह अधम बताया गया है
ទុរយោធនៈ បាននិយាយថា៖ «មនុស្សបាប ដែលមើលឃើញតែថា (អ្នកដទៃ) បរិភោគល្អ ស្លៀកពាក់ល្អ ហើយមិនមានការខឹងខាង ឬច្រណែនចំពោះសត្រូវរបស់ខ្លួនទេ—មនុស្សនោះត្រូវបានចាត់ទុកថា ជាមនុស្សទាបបំផុត»។
Verse 18
नमां प्रीणाति राजेन्द्र लक्ष्मी: साधारणी विभो । ज्वलितामेव कौन्तेये श्रियं दृष्टवा च विव्यथे,राजेन्द्र! यह साधारण लक्ष्मी मुझे प्रसन्न नहीं कर पाती। मैं तो कुन्तीनन्दन युधिष्ठिरकी उस जगमगाती हुई लक्ष्मीको देखकर व्यथित हो रहा हूँ
ទុរយោធនៈ បាននិយាយថា៖ «ឱ ព្រះមហាក្សត្រ ឱ អ្នកមានអំណាច! សម្បត្តិធម្មតា សាមញ្ញនេះ មិនអាចធ្វើឲ្យខ្ញុំរីករាយបានទេ។ តែពេលខ្ញុំឃើញពន្លឺរលោង និងសិរីរាជ្យដ៏ភ្លើងភ្លាត់របស់កូនកុន្តី (យុធិષ્ઠិរ) ខ្ញុំវិលវល់ដោយទុក្ខវេទនា»។
Verse 19
सर्वा च पृथिवीं चैव युधिष्ठिरवशानुगाम् । स्थिरो5स्मि यो5हं जीवामि दुःखादेतद् ब्रवीमि ते,सारी पृथ्वी युधिष्ठिरके अधीन हो गयी है; फिर भी मैं पाषाणतुल्य हूँ, जो कि ऐसा दुःख प्राप्त होनेपर भी जीवित हूँ और आपसे बातें करता हूँ
ទុរយោធនៈ បាននិយាយថា៖ «ពិភពលោកទាំងមូលបានស្ថិតក្រោមអំណាចយុធិષ્ઠិរ ហើយដើរតាមព្រះបន្ទូលរបស់គាត់។ ទោះយ៉ាងណា ខ្ញុំនៅតែរឹងដូចថ្ម—គួរឲ្យភ្ញាក់ផ្អើលថានៅរស់—ទុក្ខខ្លាំងដល់ប៉ុណ្ណោះ; ហើយក្នុងទុក្ខនោះ ខ្ញុំនៅតែអាចនិយាយពាក្យទាំងនេះជាមួយអ្នក»។
Verse 20
आवर्जिता इवाभान्ति नीपाश्रित्रककौकुरा: । कारस्कारा लोहजड्घा युधिष्विरनिवेशने,नीप, चित्रक, कुकुर, कारस्कर तथा लोहजंघ आदि क्षत्रियनरेश युधिष्ठिरके घरमें सेवकोंकी भाँति सेवा करते हुए शोभा पा रहे थे
ទុរយោធនៈ បាននិយាយថា៖ «ដូចជាត្រូវបានទាញមក និងបង្ក្រាបរួចហើយ—នីបៈ ចិត្រកៈ កុកុរៈ ការាស្ករៈ និងលោហជង្គៈ—ឥឡូវនេះ ពួកគេបង្ហាញខ្លួននៅក្នុងវាំងរបស់យុធិષ્ઠិរ ដូចជាអ្នកបម្រើ»។
Verse 21
हिमवत्सागरानूपा: सर्वे रत्नाकरास्तथा | अन्त्या: सर्वे पर्युदस्ता युधिषछ्िरनिवेशने,हिमालय प्रदेश तथा समुद्री द्वीपोंक रहनेवाले और रत्नोंकी खानोंके सभी अधिपति म्लेच्छजातीय नरेश युधिष्ठिरके घरमें प्रवेश करने नहीं पाते थे, उन्हें महलसे दूर ही ठहराया गया था
ទុរយោធនៈបាននិយាយថា៖ «ព្រះមហាក្សត្រទាំងឡាយមកពីតំបន់ហិមាល័យ ពីឆ្នេរសមុទ្រ និងតំបន់ជាប់ទន្លេ ហើយទាំងអ្នកដែលពាក់ព័ន្ធនឹងអណ្តូងរ៉ែត្បូងមណី—មែនហើយ ព្រះមហាក្សត្រដែលគេរាប់ថា ‘នៅចុងក្រោយបំផុត’ ទាំងអស់—ត្រូវបានឲ្យស្នាក់នៅឆ្ងាយ មិនអនុញ្ញាតឲ្យចូលទៅក្នុងព្រះរាជវាំងរបស់យុធិષ્ઠិរ។»
Verse 22
ज्येष्टोडयमिति मां मत्वा श्रेष्ठ क्षेति विशाम्पते । युधिष्ठिरेण सत्कृत्य युक्तो रत्नपरिग्रहे,महाराज! मुझे अन्य सब भाइयोंसे ज्येष्ठ और श्रेष्ठ मानकर युधिष्छिरने सत्कारपूर्वक रत्नोंकी भेंट लेनेके कामपर नियुक्त कर दिया था
ទុរយោធនៈបាននិយាយថា៖ «ឱ ព្រះអម្ចាស់នៃប្រជាជន! ដោយគិតថា ‘គាត់ជាបងច្បង គាត់ជាអ្នកឧត្តម’ យុធិષ્ઠិរបានគោរពស្វាគមន៍ខ្ញុំ ហើយតែងតាំងខ្ញុំឲ្យទទួលយកត្បូងមណីដែលគេយកមកជាអំណោយ។»
Verse 23
उपस्थितानां रत्नानां श्रेष्ठानामर्घहारिणाम् । नादृश्यत पर: पारो नापरस्तत्र भारत,भारत! वहाँ भेंट लाये हुए नरेशोंके द्वारा उपस्थित श्रेष्ठ और बहुमूल्य रत्नोंकी जो राशि एकत्र हुई थी, उसका आरपार दिखायी नहीं देता था
ទុរយោធនៈបាននិយាយថា៖ «ឱ ភារតៈ! កំណប់ត្បូងមណីដ៏ល្អឥតខ្ចោះ និងមានតម្លៃខ្ពស់ ដែលព្រះមហាក្សត្រចូលរួមនាំមកជាអំណោយនោះ សន្ធឹកសន្ធាប់ដល់ថ្នាក់មិនអាចមើលឃើញចុងឆ្ងាយបាន—ហើយសូម្បីចុងជិតក៏មិនឃើញដែរ។»
Verse 24
न मे हस्त: समभवद्ू वसु तत् प्रतिगृह्नतः । अतिष्ठन्त मयि श्रान्ते गृह दूराहतं वसु,उस रत्नराशिको ग्रहण करते-करते जब मेरा हाथ थक गया, तब मेरे थक जानेपर राजालोग रत्नराशि लिये बहुत दूरतक खड़े दिखायी देने लगते थे
ទុរយោធនៈបាននិយាយថា៖ «ដៃរបស់ខ្ញុំមិនអាចទទួលយកទ្រព្យសម្បត្តិនោះបានទាន់ទេ។ ពេលខ្ញុំអស់កម្លាំង មនុស្សនៅតែឈររង់ចាំឆ្ងាយៗក្នុងសាលា កាន់កំណប់ទ្រព្យជាច្រើន ដើម្បីយកមកថ្វាយ។»
Verse 25
कृतां विन्दुसरोरत्नैर्मयेन स्फाटिकच्छदाम् | अपश्यं नलिनीं पूर्णामुदकस्येव भारत,भारत! बिन्दु-सरोवरसे लाये हुए रत्नोंद्वारा मयासुरने एक कृत्रिम पुष्करिणीका निर्माण किया था, जो स्फटिकमणिकी शिलाओंसे आच्छादित है। वह मुझे जलसे भरी हुई-सी दिखायी दी। भारत! जब मैं उसमें उतरनेके लिये वस्त्र उठाने लगा, तब भीमसेन ठठाकर हँस पड़े। शत्रुकी विशिष्ट समृद्धिसे मैं मूढ़-सा हो रहा था और रत्नोंसे रहित तो था ही
ទុរយោធនៈបាននិយាយថា៖ «ឱ ភារតៈ! មាយា អសុរ បានបង្កើតស្រះផ្កាឈូកសិប្បនិម្មិតមួយ ដោយយកត្បូងមណីពីបឹងបិន្ទុសរៈ មកតុបតែង ហើយគ្របដោយថ្មស្ពាតិក (គ្រីស្តាល់)។ ខ្ញុំបានយល់ច្រឡំថាវាជាស្រះទឹកពេញ។ ពេលខ្ញុំលើកសម្លៀកបំពាក់ដើម្បីចុះទៅក្នុងនោះ ភីមសេនបានផ្ទុះសំណើចខ្លាំង។ ខ្ញុំស្រពិចស្រពិលដោយសម្បត្តិដ៏លេចធ្លោរបស់សត្រូវ—ហើយខ្ញុំក៏ខ្វះសម្បត្តិរបស់ខ្លួនផង—មោទនភាពរបស់ខ្ញុំត្រូវបានរំខាន។»
Verse 26
वस्त्रमुत्कर्षति मयि प्राहसत् स वृकोदर: । शत्रोऋद्धिविशेषेण विमूढं रत्नवर्जितम्,भारत! बिन्दु-सरोवरसे लाये हुए रत्नोंद्वारा मयासुरने एक कृत्रिम पुष्करिणीका निर्माण किया था, जो स्फटिकमणिकी शिलाओंसे आच्छादित है। वह मुझे जलसे भरी हुई-सी दिखायी दी। भारत! जब मैं उसमें उतरनेके लिये वस्त्र उठाने लगा, तब भीमसेन ठठाकर हँस पड़े। शत्रुकी विशिष्ट समृद्धिसे मैं मूढ़-सा हो रहा था और रत्नोंसे रहित तो था ही
ទុរយោធនៈបាននិយាយថា៖ «ពេលខ្ញុំលើកសំពត់ឡើង វ្រឹកោទរ (ភីម) ក៏ផ្ទុះសំណើចចំអកខ្ញុំ។ ដោយត្រូវភ្លឺរលោងដ៏អស្ចារ្យនៃសម្បត្តិសត្រូវធ្វើឲ្យខ្ញុំវង្វេង ខ្ញុំឈរនៅទីនោះ—គ្មានទាំងគ្រឿងអលង្ការ និងគ្មានទាំងកិត្តិយស»។
Verse 27
तत्र सम यदि शक्त: स्यां पातये5हं वृकोदरम् | यदि कुर्या समारम्भं भीम॑ हन्तुं नराधिप,उस समय वहाँ यदि मैं समर्थ होता तो भीमसेनको वहीं मार गिराता। राजन! यदि मैं भीमसेनको मारनेका उद्योग करता तो मेरी भी शिशुपालकी-सी ही दशा हो जाती; इसमें संशय नहीं है। भारत! शत्रुके द्वारा किया हुआ उपहास मुझे दग्ध किये देता है
ទុរយោធនៈបាននិយាយថា៖ «នៅទីនោះឯង បើខ្ញុំមានសមត្ថភាព ខ្ញុំនឹងវាយទម្លាក់វ្រឹកោទរ (ភីម) នៅទីនោះតែម្តង។ ប៉ុន្តែ ព្រះមហាក្សត្រ! បើខ្ញុំចាប់ផ្តើមប៉ុនប៉ងសម្លាប់ភីម ខ្ញុំនឹងជួបវាសនាដូចសិសុបាល—គ្មានសង្ស័យឡើយ។ ឱ ភារតៈ! ការចំអករបស់សត្រូវដុតឆេះខ្ញុំពីក្នុង»។
Verse 28
शिशुपाल इवास्माकं गति: स्याज्नात्र संशय: । सपत्नेनावहासो मे स मां दहति भारत,उस समय वहाँ यदि मैं समर्थ होता तो भीमसेनको वहीं मार गिराता। राजन! यदि मैं भीमसेनको मारनेका उद्योग करता तो मेरी भी शिशुपालकी-सी ही दशा हो जाती; इसमें संशय नहीं है। भारत! शत्रुके द्वारा किया हुआ उपहास मुझे दग्ध किये देता है
ទុរយោធនៈបាននិយាយថា៖ «វាសនារបស់យើងនឹងដូចសិសុបាល—ចូរដឹងដោយគ្មានសង្ស័យ។ ការចំអកដែលគូប្រជែងបានធ្វើដល់ខ្ញុំ នោះដុតឆេះខ្ញុំ ឱ ភារតៈ»។
Verse 29
पुनश्चन तादृशीमेव वापीं जलजशालिनीम् । मत्वा शिलासमां तोये पतितो5स्मि नराधिप,नरेश्वर! मैंने पुन एक वैसी ही बावलीको देखकर, जो कमलोंसे सुशोभित हो रही थी, समझा कि यह भी पहली पुष्करिणीकी भाँति स्फटिकशिलासे पाटकर बराबर कर दी गयी होगी; परंतु वह वास्तवमें जलसे परिपूर्ण थी, इसीलिये मैं भ्रमसे उसमें गिर पड़ा
ទុរយោធនៈបាននិយាយថា៖ «បន្ទាប់មកទៀត ខ្ញុំឃើញអណ្ដូងមួយទៀតស្រដៀងគ្នា តុបតែងដោយផ្កាឈូក។ ខ្ញុំគិតថាវាក៏ត្រូវបានបិទស្មើដោយថ្មដូចគ្រីស្តាល់ ដូចជាស្រះមុន ហាក់ដូចដីរឹង។ តែវាពិតជាពេញទឹក ហើយដោយការភាន់ច្រឡំ ខ្ញុំក៏ធ្លាក់ចូលទៅក្នុងវា ឱ ព្រះមហាក្សត្រ»។
Verse 30
तत्र मां प्राहसत् कृष्ण: पार्थेन सह सुस्वरम् | द्रौपदी च सह स्त्रीभिव्यथयन्ती मनो मम,वहाँ श्रीकृष्ण अर्जुनके साथ मेरी ओर देखकर जोर-जोरसे हँसने लगे। स्त्रियोंसहित द्रौपदी भी मेरे हृदयमें चोट पहुँचाती हुई हँस रही थी
នៅទីនោះ ព្រះក្រឹស្ណា ជាមួយបារថ (អរជុន) បានសើចខ្លាំងៗ ខណៈពួកគេមើលមកខ្ញុំ។ ដ្រោបទីផងដែរ ជាមួយនារីទាំងឡាយ សើចដោយប៉ះពាល់ដល់ចិត្តខ្ញុំ ដូចជាចាក់បេះដូង។
Verse 31
क्लिन्नवस्त्रस्य तु जले किंकरा राजनोदिता: । ददुर्वासांसि मेडन्यानि तच्च दुःखं परं मम,मेरे सब कपड़े जलमें भीग गये थे; अतः राजाकी आज्ञासे सेवकोंने मुझे दूसरे वस्त्र दिये। यह मेरे लिये बड़े दुःखकी बात हुई
ទុរយោធនៈបាននិយាយថា៖ «ពេលសម្លៀកបំពាក់របស់ខ្ញុំសើមជ្រាបដោយទឹក អ្នកបម្រើ—ដោយព្រះបញ្ជារបស់ព្រះមហាក្សត្រ—បានយកសម្លៀកបំពាក់ផ្សេងមកឲ្យខ្ញុំ។ ទោះជាយ៉ាងនោះ ក៏វាក្លាយជាមូលហេតុនៃទុក្ខវេទនាខ្លាំងបំផុតសម្រាប់ខ្ញុំដែរ»។
Verse 32
प्रलम्भं च शृणुष्वान्यद् वदतो मे नराधिप । अद्वारेण विनिर्गच्छन् द्वारसंस्थानरूपिणा | अभिहत्य शिलां भूयो ललाटेनास्मि विक्षत:,महाराज! एक और वंचना मुझे सहनी पड़ी, जिसे बताता हूँ, सुनिये। एक जगह बिना द्वारके ही द्वारकी आकृति बनी हुई थी, मैं उसीसे निकलने लगा; अत: शिलासे टकरा गया। जिससे मेरे ललाटमें बड़े जोरकी चोट लगी
ទុរយោធនៈបាននិយាយថា៖ «ឱ ព្រះមហាក្សត្រ សូមស្តាប់ការអាម៉ាស់មួយទៀតដែលខ្ញុំនឹងប្រាប់។ នៅក្នុងសាលានោះ មានកន្លែងមួយគ្មានទ្វារពិតទេ ប៉ុន្តែមានរូបរាងដូចទ្វារ។ ខ្ញុំយល់ច្រឡំថាជាច្រកចេញ ហើយព្យាយាមឆ្លងកាត់ ទើបបុកជញ្ជាំងថ្ម; ថ្ងាសរបស់ខ្ញុំរងរបួសយ៉ាងធ្ងន់ម្តងទៀត។ ដូច្នេះ ខ្ញុំត្រូវទ្រាំទ្រការបោកបញ្ឆោតដ៏អាម៉ាស់មួយទៀត»។
Verse 33
तत्र मां यमजौ दूरादालोक्याभिहततं तदा । बाहुभि: परिगृह्ञीतां शोचन्तौ सहितायुभौ,उस समय नकुल और सहदेवने दूरसे मुझे टकराते देख निकट आकर अपने हाथोंसे मुझे पकड़ लिया और दोनों भाई साथ रहकर मेरे लिये शोक करने लगे
បន្ទាប់មក កូនភ្លោះទាំងពីរ ឃើញខ្ញុំពីចម្ងាយថាបានបុកដួលនៅទីនោះ ក៏ចូលមកជិត ហើយអោបចាប់ខ្ញុំដោយដៃទាំងពីរ; បងប្អូនទាំងពីរ ដែលមានចិត្តរួមគ្នា បានចាប់ផ្តើមសោកស្តាយចំពោះខ្ញុំ។
Verse 34
उवाच सहदेवस्तु तत्र मां विस्मयन्निव । इदं द्वारमितो गच्छ राजन्निति पुन: पुन:,वहाँ सहदेवने मुझे आश्वर्यमें डालते हुए बार-बार यह कहा--'राजन्! यह दरवाजा है, इधर चलिये”
នៅទីនោះ សហទេវៈ ដូចជាចង់ធ្វើឲ្យខ្ញុំភ្ញាក់ផ្អើល បាននិយាយម្តងហើយម្តងទៀតថា៖ «ឱ ព្រះមហាក្សត្រ នេះជាទ្វារ—សូមទៅតាមផ្លូវនេះ»។
Verse 35
भीमसेनेन तत्रोक्तो धृतराष्ट्रात्मजेति च । सम्बोध्य प्रहसित्वा च इतो द्वारं नराधिप,महाराज! वहाँ भीमसेनने मुझे “धृतराष्ट्रपुत्र कहकर सम्बोधित किया और हँसते हुए कहा--'राजन्! इधर दरवाजा है'
ទុរយោធនៈបាននិយាយថា៖ «នៅទីនោះ ភីមសេនៈបានហៅខ្ញុំថា ‘កូនប្រុសរបស់ ធ្រិតរាស្ត្រ’ ហើយសើចចំអក រួចនិយាយថា៖ ‘ឱ ព្រះមហាក្សត្រ ទ្វារនៅទីនេះ—មកតាមផ្លូវនេះ’»។
Verse 36
नामधेयानि रत्नानां पुरस्तान्न श्रुतानि मे । यानि दृष्टानि मे तस्यां मनस्तपति तच्च मे,मैंने उस सभामें जो-जो रत्न देखे हैं, उनके पहले कभी नाम नहीं सुने थे; अत: इन सब बातोंके लिये मेरे मनमें बड़ा संताप हो रहा है
ទុរយោធនៈបាននិយាយថា៖ «សូម្បីតែឈ្មោះនៃគ្រឿងអលង្ការដ៏វិចិត្រទាំងឡាយដែលខ្ញុំបានឃើញនៅទីនោះ ក៏ខ្ញុំមិនធ្លាប់បានឮពីមុនឡើយ។ ពេលបានឃើញវានៅក្នុងសភានោះ ចិត្តខ្ញុំឆេះរលាកដោយសេចក្តីទុក្ខក្តៅក្រហាយ»។
Verse 50
इति श्रीमहा भारते सभापर्वणि द्यूतपर्वणि दुर्योधनसंतापे पञठ्चाशत्तमो5ध्याय: ।। ५० || इस प्रकार श्रीमह्याभारत सभापव॑के अन्तर्गत झ्यूतपर्वमें दुर्योधनसंतापविषयक पचासवाँ अध्याय पूरा हुआ
ដូច្នេះ ក្នុង «មហាភារត» ដ៏គួរគោរព នៃសភាបវ៌—ក្នុងផ្នែកឌ្យូត (ល្បែងស៊ីសង)—ជំពូកទីហាសិប ដែលមានប្រធានបទអំពីសេចក្តីសន្តាបរបស់ទុរយោធនៈ បានបញ្ចប់។
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether a prince should preserve kinship-based stability through restraint and contentment (avoiding dveṣa toward a non-hostile rival) or adopt an ambition-driven policy that treats a relative’s rising prosperity as a strategic threat requiring competitive counteraction.
Dhṛtarāṣṭra’s upadeśa emphasizes that hostility is self-harming, while durable prosperity is supported by self-governance, disciplined effort, and legitimate means (including yajña and protection of one’s own). The counter-position illustrates how redefining duty purely as victory can rationalize ethically hazardous policies.
No explicit phalaśruti appears in this chapter. Its meta-function is diagnostic: it records competing normative frameworks (restraint-based rājadharma vs expansionist rājānīti) that clarify how later institutional decisions become morally and politically conceivable within the epic.