Adhyaya 16
Jarāsandha-prastāvaḥ — Nīti-cintā ca Jarāsandhasya janma-vṛttāntaḥ (The Jarāsandha Prelude: Strategic Counsel and Birth Account)
Upa-parva: Jarāsandha-vadha-nīti (Strategic Counsel on Jarāsandha)
The chapter opens with Vāsudeva endorsing Arjuna’s displayed judgment as appropriate for a Bhārata-lineage prince, then articulates a rationale for timely, disciplined action: the time of death is unknown, and immortality is not attained by non-engagement; therefore, one should proceed with heart-steadying resolve via methodical nīti. The discourse highlights avoiding direct approach to a stronger force when formations are uneven, preferring structured deployment and proximity-based advantage. Yudhiṣṭhira then inquires about Jarāsandha—his strength and extraordinary resilience. Kṛṣṇa responds with a dynastic account beginning with King Bṛhadratha of Magadha, his two wives, and the absence of an heir despite rites. A sage’s boon is mediated through a consecrated mango fruit divided between the queens, leading to pregnancy and the birth of two living halves. The halves are discarded by attendants; the rākṣasī Jarā retrieves and joins them, producing a single, exceptionally strong child. Jarā then presents the child to Bṛhadratha, explaining the circumstances, thereby establishing the etiological basis for Jarāsandha’s name and exceptional constitution.
Chapter Arc: राजसूय-यज्ञ का स्वप्न सामने है, पर उसके द्वार पर जरासंध का अडिग पर्वत खड़ा है। युधिष्ठिर का मन उत्साहहीन होकर संन्यास की ओर झुकता है—और सभा में एक क्षण को विजय का संकल्प डगमगा जाता है। → युधिष्ठिर अपने प्रियतम सहारों—भीम और अर्जुन को ‘दो नेत्र’ और कृष्ण को ‘मन’ कहकर भी स्वीकारते हैं कि जरासंध की सेना और पराक्रम यम के समान दुर्जेय हैं। वे कहते हैं कि राजसूय ‘दुराहर’ है; आरम्भ करने पर भी विफलता का भय है, और न करने पर भी अयोग्यता का कलंक। → कृष्ण क्षत्रिय-धर्म का कठोर प्रकाश सभा में रखते हैं: शत्रु-विजय ही क्षत्रिय की वृत्ति है; दैन्य और मोह—ये दोनों विनाशक दोष हैं जिन्हें जय चाहने वाले राजा को त्यागना चाहिए। वे बताते हैं कि प्रमाद-रूप छिद्र से बलवान शत्रु भी क्षीण होता है—अर्थात् जरासंध भी अजेय नहीं, अवसर और नीति से जीता जा सकता है। → कृष्ण लक्ष्य को धर्म-रक्षा से जोड़ते हैं: राजसूय की सिद्धि के लिए जरासंध-विनाश और बंदी राजाओं का परिरक्षण—यह यज्ञार्थ कर्म भी है और लोक-रक्षा भी। वे युधिष्ठिर को संन्यास-प्रवृत्ति से हटाकर आरम्भ, पुरुषार्थ और नीति-युक्त अभियान की ओर मोड़ते हैं। → युधिष्ठिर का संकल्प पुनः जागता है—अब प्रश्न यह रह जाता है कि जरासंध तक पहुँचने और उसे गिराने का ‘द्वार’ कौन-सा होगा, और कौन-से वीर इस कार्य के लिए अग्रसर होंगे।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठका १ श्लोक मिलाकर कुल २६ श्लोक हैं) ऑपन---ह< बक। ] अत्ऑका:< घोडशो< ध्याय: जरासंधको जीतनेके विषयमें युधिष्ठिरके उत्साहहीन होनेपर अर्जुनका उत्साहपूर्ण उद्गार युधिषछिर उवाच सम्राड्गुणमभीप्सन् वै युष्मान् स्वार्थपरायण: । कथं प्रहिणुयां कृष्ण सो5हं केवलसाहसात्
យុធិષ્ઠិរ បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ឱ ក្រឹષ્ણ! ទោះបីខ្ញុំប្រាថ្នាចង់ទទួលបានគុណសម្បត្តិដែលសមនឹងព្រះមហាក្សត្រចក្រពត្តិ ហើយខិតខំដើម្បីសម្រេចគោលបំណងរបស់ខ្លួនក៏ដោយ តើខ្ញុំអាចផ្ញើពួកអ្នកទាំងអស់ទៅរក ជរាសន្ធ ដោយពឹងតែភាពក្លាហានទទេបានដូចម្តេច? ការស្វែងរកអធិបតេយ្យភាពដោយបោះបង់សុវត្ថិភាពរបស់ពួកអ្នក នោះជាការប្រព្រឹត្តដោយប្រញាប់ប្រញាល់ និងគិតតែខ្លួនឯង»។
Verse 2
भीमार्जुनावुभौ नेत्रे मनो मन्ये जनार्दनम् | मनश्नक्षुविहीनस्य कीदृशं जीवितं भवेत्
យុធិષ્ઠិរ បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ភីមសេន និង អរជុន សម្រាប់ខ្ញុំ គឺដូចជាភ្នែកទាំងពីរ; ហើយ យ៉ានារទន (ក្រឹષ્ણ) ខ្ញុំចាត់ទុកថាជាចិត្តរបស់ខ្ញុំផ្ទាល់។ បើបាត់បង់ទាំងចិត្ត និងការមើលឃើញ នោះជីវិតរបស់ខ្ញុំនឹងនៅសល់អ្វីទៀត?»
Verse 3
जरासंधबल प्राप्य दुष्पारं भीमविक्रमम् । यमो<पि न विजेता55जौ तत्र वः कि विचेष्टितम्
យុធិષ્ઠិរ បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «កម្លាំងទ័ពរបស់ ជរាសន្ធ ឆ្លងកាត់បានលំបាកណាស់ ហើយវីរភាពរបស់គេគួរឱ្យភ័យខ្លាច។ នៅក្នុងសមរភូមិនោះ សូម្បីតែ យមរាជ ក៏មិនអាចឈ្នះបានទេ; ដូច្នេះ ការខិតខំរបស់ពួកអ្នកនៅទីនោះ នឹងអាចធ្វើអ្វីបាន?»
Verse 4
(कथं जित्वा पुनर्यूयमस्मान् सम्प्रति यास्यथ ।) अस्मिंस्त्वर्थान्तिरे युक्तमनर्थ: प्रतिपद्यते तस्मान्न प्रतिपत्तिस्तु कार्या युक्ता मता मम
យុធិષ્ઠិរ បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ពួកអ្នកនឹងឈ្នះគេហើយត្រឡប់មករកយើងវិញដោយរបៀបណា? កិច្ចការនេះហាក់ដូចជានាំឲ្យបានផលផ្ទុយពីអ្វីដែលយើងប្រាថ្នា។ អ្នកណាដែលជាប់ពាក់ព័ន្ធក្នុងផ្លូវបែបនេះ ច្បាស់ជាប្រទះអនត្ថ។ ដូច្នេះ តាមការយល់ឃើញរបស់ខ្ញុំ មិនគួរបន្តទៅរកអ្វីដែលយើងបានគ្រោងទុកទេ គឺពិធី រាជសូយយញ្ញ»។
Verse 5
यथाहं विमृशाम्येकस्तत् तावच्छुयतां मम । संन्यासं रोचये साधु कार्यस्यास्य जनार्दन | प्रतिहन्ति मनो मे5द्य राजसूयो दुराहर:
យុធិષ્ઠិរ បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «យ៉ានារទន! សូមស្តាប់គំនិតដែលខ្ញុំគិតតែម្នាក់ឯងអំពីរឿងនេះ។ ខ្ញុំឃើញថា ការលះបង់កិច្ចការនេះទៅវិញ ទើបល្អ។ ពិធី រាជសូយយញ្ញ ធ្វើបានលំបាកខ្លាំងណាស់; ថ្ងៃនេះវាបង្កឲ្យចិត្តខ្ញុំអស់កម្លាំង និងស្ទាក់ស្ទើរ»។
Verse 6
वैशग्पायन उवाच पार्थ: प्राप्य धनु: श्रेष्ठमक्षय्ये च महेषुधी । रथं ध्वजं सभां चैव युधिष्ठिरमभाषत
វៃសម្បាយនៈបានមានពាក្យថា៖ បន្ទាប់ពីបារថៈ (អរជុន) បានទទួលបានធ្នូដ៏ប្រសើរបំផុត ព្រមទាំងកន្ទេលព្រួញធំពីរដែលមិនអស់ ក៏ទទួលបានរទេះសក្ការៈ ទង់ជ័យ និងសាលាសភាផងដែរ នោះគាត់បានចូលទៅនិយាយជាមួយយុធិષ્ઠិរៈ។
Verse 7
अर्जुन उवाच धनु: शस्त्र शरा वीर्य पक्षो भूमिर्यशो बलम् | प्राप्तमेतन््मया राजन दुष्प्रापं यदभीप्सितम्
អរជុនបាននិយាយថា៖ ព្រះរាជា! ធ្នូ អាវុធ ព្រួញ វីរភាព មិត្តរួមដ៏ល្អ ដីធ្លី កេរ្តិ៍ឈ្មោះ និងកម្លាំង—ទាំងនេះពិបាករកបានណាស់។ ប៉ុន្តែវត្ថុដ៏កម្រទាំងអស់ ដែលខ្ញុំប្រាថ្នា បានមកដល់ខ្ញុំតាមចិត្តប្រាថ្នារបស់ខ្ញុំ។
Verse 8
कुले जन्म प्रशंसन्ति वैद्या: साधु सुनिष्ठिता: । बलेन सदृशं नास्ति वीर्य तु मम रोचते
អរជុនបាននិយាយថា៖ អ្នកប្រាជ្ញដែលតាំងខ្លួននៅក្នុងធម៌ តែងសរសើរកំណើតក្នុងវង្សកុលខ្ពង់ខ្ពស់។ ប៉ុន្តែមិនមានអ្វីស្មើនឹងកម្លាំងទេ។ ចំពោះខ្ញុំ វីរភាព និងសមត្ថភាពប្រយុទ្ធ គឺជាអ្វីដែលខ្ញុំគោរពជាងគេ។
Verse 9
कृतवीर्यकुले जातो निर्वीर्य: कि करिष्यति | निर्वीर्ये तु कुले जातो वीर्यवांस्तु विशिष्यते
អរជុនបាននិយាយថា៖ បើមនុស្សម្នាក់កើតក្នុងវង្សកុលក្រឹតវីរយៈ តែខ្លួនឯងគ្មានកម្លាំងនិងវីរភាព តើគាត់អាចធ្វើអ្វីបាន? តែអ្នកដែលកើតក្នុងគ្រួសារខ្សោយក៏ដោយ បើមានកម្លាំងពិត និងស្មារតីវីរបុរស គាត់នោះហើយលេចធ្លោដោយគុណធម៌របស់ខ្លួន។
Verse 10
क्षत्रिय: सर्वशो राजन् यस्य वृत्तिरद्धिषज्जये | सर्वेर्गुणैविह्ीनो5पि वीर्यवान् हि तरेद् रिपून्
អរជុនបាននិយាយថា៖ ព្រះមហាក្សត្រ! ក្សត្រិយៈដែលមានចិត្តមុតមាំក្នុងការឈ្នះសត្រូវ គឺជាក្សត្រិយៈដ៏ប្រសើរបំផុតគ្រប់ប្រការ។ បុរសមានកម្លាំង ទោះខ្វះគុណលក្ខណៈផ្សេងៗក៏ដោយ ក៏អាចឆ្លងផុតគ្រោះថ្នាក់ពីសត្រូវបាន។
Verse 11
सर्वैरपि गुणैर्युक्तो निर्वीर्य: कि करिष्यति । गुणीभूता गुणा: सर्वे तिष्ठन्ति हि पराक्रमे,जो निर्बल है, वह सर्वगुणसम्पन्न होकर भी क्या करेगा? पराक्रममें सभी गुण उसके अंग बनकर रहते हैं
អរជុនបានមានពាក្យថា៖ «បុរសម្នាក់ ទោះបីមានគុណធម៌គ្រប់យ៉ាងក៏ដោយ បើខ្វះកម្លាំង និងសេចក្តីក្លាហាន តើអាចសម្រេចអ្វីបាន? ព្រោះគុណធម៌ទាំងអស់ មានទីតាំង និងប្រសិទ្ធភាពពិតប្រាកដនៅក្នុងវីរភាព—ពេលមានសេចក្តីក្លាហាន និងការចាប់ផ្តើម គុណផ្សេងៗទៀតក្លាយជាអវយវៈ និងឧបករណ៍របស់វា»។
Verse 12
जयस्य हेतु: सिद्धिर्हिं कर्म दैवं च संश्रितम् । संयुक्तो हि बलै: कश्रित् प्रमादान्नोपयुज्यते
អរជុនបានមានពាក្យថា៖ «មូលហេតុនៃជ័យជម្នះ គឺសេចក្តីសម្រេចដែលអាស្រ័យទាំងលើការធ្វើត្រឹមត្រូវ និងលើវាសនា។ ព្រះមហាក្សត្រ! ទោះបីមានកម្លាំងក៏ដោយ បើប្រហែស មិនដាក់ចិត្តលើកាតព្វកិច្ច នោះមិនអាចឈានដល់គោលបំណងដែលខ្លួនប្រាថ្នាបានឡើយ»។
Verse 13
तेन द्वारेण शत्रुभ्य: क्षीयते सबलो रिपु:,प्रमादरूप छिद्रके कारण बलवान शत्रु भी अपने शत्रुओंद्वारा मारा जाता है
ដោយសារតែ “ទ្វារ” នោះឯង—គឺរន្ធចន្លោះនៃការប្រហែស—សត្រូវមួយ ទោះបីមានកម្លាំង និងការគាំទ្រក៏ដោយ ក៏ត្រូវសត្រូវរបស់ខ្លួនបំផ្លាញឲ្យសឹកស្រាលទៅ។ ព្រោះការប្រហែសក្លាយជាចន្លោះ; ដោយកំហុសនោះ សត្រូវខ្លាំងក៏ត្រូវនាំទៅកាន់វិនាស—ត្រូវសម្លាប់ដោយសត្រូវរបស់ខ្លួន។
Verse 14
दैन्यं यथा बलवति तथा मोहो बलान्विते । तावुभौ नाशकौ हेतू राज्ञा त्याज्यौ जयार्थिना
ដូចដែលការធ្លាក់ទឹកចិត្តខ្លាចខ្លួន ជាកំហុសធ្ងន់នៅក្នុងអ្នកមានកម្លាំង ដូច្នោះដែរ ការលង់លោមក្នុងមោហៈ ក៏ជាទោសធំសម្រាប់បុរសខ្លាំង។ ទាំងការធ្លាក់ទឹកចិត្ត និងមោហៈ ជាមូលហេតុនៃវិនាស; ដូច្នេះ ព្រះមហាក្សត្រដែលប្រាថ្នាជ័យជម្នះ គួរបោះបង់ទាំងពីរ។
Verse 15
जरासंधविनाशं च राज्ञां च परिरक्षणम् | यदि कुर्याम यज्ञार्थ कि ततः: परमं भवेत्
«បើសម្រាប់ការសម្រេចរាជសូយយញ្ញ យើងអាចបំផ្លាញជរាសន្ធ និងការពារឬសង្គ្រោះព្រះមហាក្សត្រដែលត្រូវឃុំខ្លួនបាន នោះមានអ្វីល្អប្រសើរជាងនេះទៀត?»
Verse 16
अनारम्भे हि नियतो भवेदगुणनिश्चय: । गुणान्नि:संशयाद् राजन् नैर्गुण्यं मन्यसे कथम्
អర్జុនបាននិយាយថា៖ «បើយើងមិនចាប់ផ្តើមពិធីនោះទេ នោះមនុស្សទាំងឡាយនឹងកំណត់ជាការវិនិច្ឆ័យថា យើងខ្វះគុណធម៌ និងសមត្ថភាព។ ដូច្នេះ ព្រះមហាក្សត្រ! ហេតុអ្វីបានជាព្រះអង្គមើលរំលងឧត្តមភាពដែលប្រាកដ ហើយទទួលយកស្នាមអាម៉ាស់នៃ “គ្មានគុណ” គឺការមិនធ្វើកិច្ចដែលគួរធ្វើ?»
Verse 17
काषायं सुलभ पश्चान्मुनीनां शममिच्छताम् । साम्राज्यं तु भवेच्छक्यं वयं योत्स्यामहे परान्
អర్జុនបាននិយាយថា៖ «បើយើងធ្វើផ្ទុយទៅវិញ នោះអ្វីដែលងាយស្រួលសម្រាប់យើងក្រោយមក គ្រាន់តែជាសម្លៀកបំពាក់ពណ៌ក្រហមលឿង (កាសាយ) របស់អ្នកបោះបង់លោក ដែលប្រាថ្នាសន្តិភាពប៉ុណ្ណោះ។ តែយើងមានសមត្ថភាពទទួលបានអធិបតេយ្យ; ដូច្នេះ យើងនឹងច្បាស់ជាចេញទៅប្រយុទ្ធនឹងសត្រូវ!»
Frequently Asked Questions
Whether to delay action due to risk and uncertainty versus proceeding with a method-governed plan: the chapter argues for timely engagement guided by disciplined formations and targeted objectives rather than indiscriminate escalation.
Sound policy combines resolve with procedure: act without paralysis over uncertain outcomes, avoid approaching superior strength without advantageous configuration, and prioritize decisive levers of power while maintaining moral coherence.
No explicit phalaśruti is presented in the supplied passage; the chapter’s meta-value is primarily etiological and instructional—linking political strategy to a narrative explanation of Jarāsandha’s exceptional nature.