Adhyaya 79

Verse 1

वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! मणिपुरनरेश बशभ्रुवाहनने जब सुना कि मेरे पिता आये हैं, तब वह ब्राह्मणोंको आगे करके बहुत-सा धन साथमें लेकर बड़ी विनयके साथ उनके दर्शनके लिये नगरसे बाहर निकला

វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ «ឱ ជនមេជ័យ! ពេលបព្ភ្រុវាហនៈ ព្រះមហាក្សត្រនៃមណិពុរ បានឮថា ឪពុករបស់ខ្ញុំបានមកដល់ គាត់បាននាំព្រះសង្ឃព្រាហ្មណ៍ឲ្យដើរមុខ ហើយយកទ្រព្យសម្បត្តិជាច្រើនតាមមក ដោយសេចក្តីទាបទន់យ៉ាងខ្លាំង ចេញពីទីក្រុងទៅក្រៅ ដើម្បីទៅគោរពជួបព្រះអង្គ»។

Verse 2

मणिपूरेश्वरं त्वेवमुपयातं धनंजय: । नाभ्यनन्दत्‌ स मेधावी क्षत्रधर्ममनुस्मरन्‌,मणिपुर-नरेशको इस प्रकार आया देख परम बुद्धिमान्‌ धनंजयने क्षत्रिय-धर्मका आश्रय लेकर उसका आदर नहीं किया

វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ «ពេលព្រះអម្ចាស់មណិពុរ បានមកដល់ដូច្នោះ ធនញ្ជ័យ (អរជុន) អ្នកមានប្រាជ្ញា ហើយចងចាំធម៌ក្សត្រយ៉ាងមុតមាំ មិនបានទទួលស្វាគមន៍គាត់ដោយកិត្តិយសឡើយ; ដោយយកកាតព្វកិច្ចអ្នកយុទ្ធជាមូលដ្ឋាន គាត់បានទប់ទល់ការគួរសម ដើម្បីឲ្យការជួបប្រទះនេះស្ថិតក្នុងច្បាប់សង្គ្រាមត្រឹមត្រូវ មិនមែនជាការគោរពផ្ទាល់ខ្លួនទេ»។

Verse 3

उवाच च स धर्मात्मा समन्यु: फाल्गुनस्तदा । प्रक्रियेयं न ते युक्ता बहिस्त्व॑ क्षत्रधर्मत:,उस समय धर्मात्मा अर्जुन कुछ कुपित होकर बोले--“बेटा! तेरा यह ढंग ठीक नहीं है। जान पड़ता है, तू क्षत्रिय-धर्मसे बहिष्कृत हो गया है

នៅពេលនោះ អរជុន ព្រះបុត្រនៃផាល្គុនៈ អ្នកមានធម៌ បាននិយាយដោយសេចក្តីខឹងបន្តិចថា៖ «កូនអើយ! អាកប្បកិរិយារបស់ឯងមិនសមរម្យទេ។ មើលទៅឯងដូចជាត្រូវបានបណ្តេញចេញពីធម៌ក្សត្រ»។

Verse 4

संरक्ष्यमाणं तुरगं यौधिष्ठिरमुपागतम्‌ । यज्ञियं विषयान्ते मां नायौत्सी: कि नु पुत्रक,“पुत्र! मैं महाराज युधिष्ठिरके यज्ञ-सम्बन्धी अश्वकी रक्षा करता हुआ तेरे राज्यके भीतर आया हूँ। फिर भी तू मुझसे युद्ध क्यों नहीं करता?

វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ «កូនអើយ! ខ្ញុំកំពុងការពារសេះបូជាយញ្ញរបស់ព្រះយុធិષ્ઠិរ ហើយបានចូលមកដល់ព្រំដែននៃអាណាចក្ររបស់ឯង តាមពិធីយញ្ញ។ ទោះជាយ៉ាងនេះក៏ដោយ ហេតុអ្វីឯងមិនប្រកួតសង្គ្រាមជាមួយខ្ញុំ?»។

Verse 5

धिक्‌ त्वामस्तु सुद्दुर्बुद्धिं क्षत्रधर्मबहिष्कृतम्‌ । यो मां युद्धाय सम्प्राप्तं साम्नैव प्रत्यगृह्नथा:

អាស្រូវលើអ្នក—អ្នកមានបញ្ញាវៀចវេរ ឆ្លងចេញពីធម៌ក្សត្រីយៈ—ព្រោះពេលខ្ញុំមកមុខសុំប្រយុទ្ធ អ្នកវិញព្យាយាមទប់ខ្ញុំដោយពាក្យសម្រួលតែប៉ុណ្ណោះ។

Verse 6

“तुझ दुर्बुद्धिको धिक्‍कार है, तू निश्चय ही क्षत्रियधर्मसे भ्रष्ट हो गया है, क्योंकि युद्धके लिये आये हुए मेरा स्वागत-सत्कार तू सामनीतिसे कर रहा है ।। न त्वया पुरुषार्थो हि कश्चिदस्तीह जीवता । यस्त्व॑ स्त्रीवद्‌ यथाप्राप्तं मां साम्ना प्रत्यगृह्नथा:,“तूने संसारमें जीवित रहकर भी कोई पुरुषार्थ नहीं किया। तभी तो एक स्त्रीकी भाँति तू यहाँ युद्धके लिये आये हुए मुझे शान्तिपूर्वक साथ लेनेके लिये चेष्टा कर रहा है

«អាស្រូវលើបញ្ញាវៀចវេររបស់អ្នក! អ្នកប្រាកដជាបានធ្លាក់ចេញពីធម៌ក្សត្រីយៈហើយ ព្រោះអ្នកកំពុងព្យាយាមទទួល និងទាញយកខ្ញុំ—ទោះខ្ញុំមកសម្រាប់សង្គ្រាម—ដោយនយោបាយសម្រួល។ មែនទែន នៅក្នុងលោកនេះ ទោះរស់នៅក៏ដោយ អ្នកមិនបានធ្វើបុរសកិច្ចណាមួយឡើយ; ដូចស្ត្រីម្នាក់ អ្នកព្យាយាមយកខ្ញុំដែលមកដូចដែលខ្ញុំមក (សម្រាប់ប្រយុទ្ធ) ដោយការបញ្ចុះបញ្ចូលសន្តិភាព»។

Verse 7

यद्य॒हं न्‍्यस्तशस्त्रस्त्वामागच्छेयं सुदुर्मते । प्रक्रियेयं भवेद्‌ युक्ता तावत्‌ तव नराधम,“दुर्बद्धे! नराधम! यदि मैं हथियार रखकर खाली हाथ तेरे पास आता तो इस ढंगसे मिलना ठीक हो सकता था”

វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ «បើខ្ញុំដាក់អាវុធចោល ហើយមករកអ្នក—ឱ អ្នកមានចិត្តអាក្រក់—នោះរបៀបទទួលបែបនេះ ប្រហែលជាសមរម្យបាន តាមដែលសមនឹងអ្នក—ឱ មនុស្សទាបបំផុត!»

Verse 8

तमेवमुक्तं भर्त्रा तु विदित्वा पन्नगात्मजा | अमृष्यमाणा भिन्त्वोर्वीमुलूपी समुपागमत्‌,पतिदेव अर्जुन जब अपने पुत्र बभ्रुवाहनसे ऐसी बात कह रहे थे, उस समय नागकन्या उलूपी उस बातको सुनकर उनके अभिप्रायको जान गयी और उनके द्वारा किये गये पुत्रके तिरस्कारको सहन न कर सकनेके कारण वह धरती छेदकर वहाँ चली आयी

វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ ពេលស្វាមីនាងនិយាយដូច្នោះ នាគកញ្ញា អុលូពី បានដឹងចិត្តគំនិតរបស់គាត់។ នាងមិនអាចទ្រាំនឹងការបង្អាប់ដែលបានធ្វើលើកូនប្រុសរបស់ពួកគេបានទេ ដូច្នេះនាងបានបំបែកផែនដី ហើយមកដល់ទីនោះភ្លាមៗ។

Verse 9

सा ददर्श ततः पुत्र विमृशन्‍्तमधोमुखम्‌ । संतर्ज्यमानमसकृत्‌ पित्रा युद्धार्थिना प्रभो,प्रभो! उसने देखा कि पुत्र बभ्रुवाहन नीचे मुँह किये किसी सोच-विचारमें पड़ा हुआ है और युद्धार्थी पिता उसे बारंबार डाँट-फटकार रहे हैं। तब मनोहर अंगोंवाली नागकन्या उलूपी धर्म-निपुण बभ्रुवाहनके पास आकर यह धर्मसम्मत बात बोली--

វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ បន្ទាប់មកនាងបានឃើញកូនប្រុស មុខចុះក្រោម ជ្រួលជ្រាបក្នុងការគិតព្រួយ ខណៈឪពុកដែលចង់ប្រយុទ្ធ កំពុងស្តីបន្ទោសគាត់ម្តងហើយម្តងទៀត។ នៅពេលនោះ នាគកញ្ញា អុលូពី ដែលមានអវយវៈស្រស់ស្អាត និងជំនាញក្នុងធម៌ បានចូលទៅជិត បភ្រុវាហន ហើយនិយាយពាក្យសមតាមធម៌។

Verse 10

ततः सा चारुसर्वाज्री समुपेत्योरगात्मजा । उलूपी प्राह वचन धर्म्य धर्मविशारदम्‌,प्रभो! उसने देखा कि पुत्र बभ्रुवाहन नीचे मुँह किये किसी सोच-विचारमें पड़ा हुआ है और युद्धार्थी पिता उसे बारंबार डाँट-फटकार रहे हैं। तब मनोहर अंगोंवाली नागकन्या उलूपी धर्म-निपुण बभ्रुवाहनके पास आकर यह धर्मसम्मत बात बोली--

បន្ទាប់មក អ៊ុលូពី កញ្ញានាគកំណើត អង្គស្រស់ស្អាត បានចូលទៅជិត ហើយនិយាយពាក្យសមធម៌ ស្របតាមធម្ម ដល់អ្នកជំនាញធម្ម។ នាងបានឃើញ បព្រហូវាហន ឱនមុខ ស្រងូតស្រងាត់ ជ្រួលជ្រាបក្នុងការគិត ខណៈឪពុកដែលចង់ប្រយុទ្ធ ក៏ស្តីបន្ទោសគាត់ម្តងហើយម្តងទៀត ដូច្នេះនាងបានចូលមកអន្តរាគមន៍ ដោយដំបូន្មានផ្អែកលើកាតព្វកិច្ចត្រឹមត្រូវ។

Verse 11

उलूपीं मां निबोध त्वं मातरं पन्नगात्मजाम्‌ | कुरुष्व वचन पुत्र धर्मस्ते भविता पर:,“बेटा! तुम्हें विदित होना चाहिये कि मैं तुम्हारी विमाता नागकन्या उलूपी हूँ। तुम मेरी आज्ञाका पालन करो। इससे तुम्हें महान्‌ धर्मकी प्राप्ति होगी”

វៃសម្បាយនៈ បាននិយាយថា៖ «កូនអើយ ចូរដឹងថា ខ្ញុំគឺ អ៊ុលូពី ម្តាយរបស់កូន កូនស្រីនៃវង្សនាគ។ កូនចូរធ្វើតាមពាក្យបង្គាប់របស់ខ្ញុំ; ដោយការធ្វើដូច្នេះ ធម្មដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់នឹងមកដល់កូន»។

Verse 12

युध्यस्वैनं कुरुश्रेष्ठ पितरं युद्धदुर्मदम्‌ । एवमेष हि ते प्रीतो भविष्यति न संशय:,“तुम्हारे पिता कुरुकुलके श्रेष्ठ वीर और युद्धके मदसे उन्मत्त रहनेवाले हैं। अतः इनके साथ अवश्य युद्ध करो। ऐसा करनेसे ये तुमपर प्रसन्न होंगे। इसमें संशय नहीं है”

វៃសម្បាយនៈ បាននិយាយថា៖ «ចូរប្រយុទ្ធជាមួយគាត់ ឱ កុរុដ៏ប្រសើរ—ឪពុករបស់កូន ដែលស្រវឹងដោយមោទនភាពនៃសង្គ្រាម។ ដោយការធ្វើដូច្នេះ គាត់នឹងពេញចិត្តចំពោះកូនជាក់ជាមិនខាន; មិនមានសង្ស័យឡើយ»។

Verse 13

एवं दुर्मर्षितो राजा स मात्रा बश्रुवाहन: । मनश्षक्रे महातेजा युद्धाय भरतर्षभ,भरतश्रेष्ठ! माताके द्वारा इस प्रकार अमर्ष दिलाये जानेपर महातेजस्वी राजा बभ्रुवाहनने मन-ही-मन युद्ध करनेका निश्चय किया

វៃសម្បាយនៈ បាននិយាយថា៖ ដូច្នេះ ព្រះរាជាបព្រហូវាហន អ្នកមានតេជៈខ្លាំង ត្រូវម្តាយរបស់ខ្លួនបញ្ឆោតឲ្យកើតកំហឹងដល់មិនអាចទ្រាំបាន ក៏បានសម្រេចក្នុងចិត្តថា នឹងចូលសង្គ្រាម ឱ វីរបុរសដ៏ប្រសើរនៃវង្សភារត។

Verse 14

संनहा काउ्चनं वर्म शिरस्त्राणं च भानुमत्‌ । तूणीरशतसम्बाधमारुरोह रथोत्तमम्‌,सुवर्णमय कवच पहनकर तेजस्वी शिरस्त्राण (टोप) धारण करके वह सैकड़ों तरकसोंसे भरे हुए उत्तम रथपर आरूढ़ हुआ

វៃសម្បាយនៈ បាននិយាយថា៖ ពាក់អាវក្រោះមាស ហើយពាក់មួកសឹកភ្លឺរលោង គាត់បានឡើងលើរថដ៏ប្រសើរ ដែលកកស្ទះដោយកន្ត្រកព្រួញរាប់រយ—បង្ហាញថា បានត្រៀមខ្លួនពេញលេញសម្រាប់ការជួបប្រទះខាងមុខ និងសេចក្តីតាំងចិត្តរឹងមាំតាមកាតព្វកិច្ចរបស់យុទ្ធជន។

Verse 15

सर्वोपकरणोपेतं युक्तमश्वचिर्मनोजवै: । सचक्रोपस्करं श्रीमान्‌ हेमभाण्डपरिष्कृतम्‌,उस रथमें सब प्रकारकी युद्ध-सामग्री सजाकर रखी गयी थी। मनके समान वेगशाली घोड़े जुते हुए थे। चक्र और अन्य आवश्यक सामान भी प्रस्तुत थे। सोनेके भाण्ड उसकी शोभा बढ़ाते थे। सुवर्णसे ही उस रथका निर्माण हुआ था। उसपर सिंहके चिह्नवाली ऊँची ध्वजा फहरा रही थी। उस परम पूजित उत्तम रथपर सवार हो श्रीमान्‌ राजा बभ्रुवाहन अर्जुनका सामना करनेके लिये आगे बढ़ा

វៃសម្បាយណៈបាននិយាយ៖ រថដ៏រុងរឿងនោះ ត្រូវបានរៀបចំគ្រប់គ្រាន់ដោយសព្វសម្ភារៈសង្គ្រាមទាំងអស់។ វាត្រូវបានចងភ្ជាប់ដោយសេះលឿនដូចចិត្ត ហើយកង់រថនិងឧបករណ៍ចាំបាច់ទាំងឡាយក៏បានត្រៀមរួច។ តុបតែងដោយគ្រឿងបំពាក់មាស និងភាជនៈមាស វាស្រស់ស្អាតដោយសិរីរាជ្យ—ត្រៀមសម្រាប់ការប្រកួតតាមធម៌ដែលជិតមកដល់ ដែលស្តេចមួយអង្គនឹងចេញទៅប្រឈមមុខអរជុន ដោយគោរពកិត្តិយស និងកាតព្វកិច្ច។

Verse 16

परमार्चितमुच्छित्य ध्वजं सिंहं हिरण्मयम्‌ | प्रययौ पार्थमुद्दिश्य स राजा बभ्रुवाहन:,उस रथमें सब प्रकारकी युद्ध-सामग्री सजाकर रखी गयी थी। मनके समान वेगशाली घोड़े जुते हुए थे। चक्र और अन्य आवश्यक सामान भी प्रस्तुत थे। सोनेके भाण्ड उसकी शोभा बढ़ाते थे। सुवर्णसे ही उस रथका निर्माण हुआ था। उसपर सिंहके चिह्नवाली ऊँची ध्वजा फहरा रही थी। उस परम पूजित उत्तम रथपर सवार हो श्रीमान्‌ राजा बभ्रुवाहन अर्जुनका सामना करनेके लिये आगे बढ़ा

វៃសម្បាយណៈបាននិយាយ៖ ដោយលើកឡើងខ្ពស់ទង់មាសដ៏គេគោរពបំផុត ដែលមាននិមិត្តសញ្ញាសិង្ហ ស្តេចបភ្រុវាហន បានចេញដំណើរ ដោយមានចិត្តប៉ងប្រឈមមុខបារថ (អរជុន)។ ខគម្ពីរនេះបង្ហាញការរៀបចំដ៏សក្ការៈរបស់រាជវង្សសម្រាប់សង្គ្រាម—ភាពរុងរឿងខាងក្រៅ និងការត្រៀមខ្លួនខាងយុទ្ធសាស្ត្រ ដែលបង្វែរទៅរកការជួបប្រទះដ៏សំខាន់ ដែលសាកល្បងកាតព្វកិច្ច វង្សត្រកូល និងការអត់ធ្មត់។

Verse 17

ततो<भ्येत्य हयं वीरो यज्ञियं पार्थरक्षितम्‌ ग्राहयामास पुरुषैर्ठयशिक्षाविशारदै:,पार्थद्वारा सुरक्षित उस यज्ञसम्बन्धी अश्वके पास जाकर उस वीरने अश्वशिक्षाविशारद पुरुषोंद्वारा उसे पकड़वा लिया

បន្ទាប់មក វីរបុរសនោះបានចូលទៅជិតសេះបូជាយញ្ញ ដែលអរជុនកំពុងការពារ ហើយបានឲ្យបុរសដែលជំនាញក្នុងការបង្ហាត់ និងចាប់សេះ ចាប់យកវា—សកម្មភាពមួយដែលជាសញ្ញាប្រកាសប្រឆាំងដោយផ្ទាល់ចំពោះអំណាច និងភាពសក្ការៈនៃពិធីអશ્વមេធ។

Verse 18

गृहीतं वाजिन दृष्टवा प्रीतात्मा स धनंजय: । पुत्र रथस्थं भूमिष्ठ: संन्यवारयदाहवे,घोड़ेको पकड़ा गया देख अर्जुन मन-ही-मन बहुत प्रसन्न हुए। यद्यपि वे भूमिपर खड़े थे तो भी रथपर बैठे हुए अपने पुत्रको युद्धके मैदानमें आगे बढ़नेसे रोकने लगे

វៃសម្បាយណៈបាននិយាយ៖ ពេលឃើញសេះបូជាយញ្ញត្រូវបានចាប់យក ដនញ្ជយ (អរជុន) មានចិត្តរីករាយនៅក្នុងខ្លួន។ ទោះបីខ្លួនឯងឈរលើដីក៏ដោយ គាត់បានទប់ស្កាត់កូនប្រុសរបស់ខ្លួន ដែលអង្គុយលើរថ មិនឲ្យរុញទៅមុខក្នុងសមរភូមិ ដោយរារាំងគាត់នៅកណ្ដាលការប្រយុទ្ធ។

Verse 19

स तत्र राजा तं वीर॑ शरसंघैरनेकश: । अर्दयामास निशितैराशीविषविषोपमै:,राजा बभ्रुवाहनने वहाँ अपने वीर पिताको विषैले साँपोंके समान जहरीले और तेज किये हुए सैकड़ों बाण-समूहोंद्वारा बींधकर अनेक बार पीड़ित किया

វៃសម្បាយណៈបាននិយាយ៖ នៅទីនោះ ស្តេចបានវាយប្រហារវីរបុរសនោះម្តងហើយម្តងទៀត ដោយព្រួញជាច្រើនជួរ—មុតស្រួច និងពុលដូចពស់ពុល—ចាក់ប៉ះគាត់ម្តងហើយម្តងទៀត បង្កឲ្យឈឺចាប់យ៉ាងធ្ងន់។ ទិដ្ឋភាពនេះបង្ហាញថា ក្នុងភាពងងឹតនៃសមរភូមិ និងការប្រកួតប្រជែង សូម្បីតែចំណងឈាមក៏អាចត្រូវបានលើកលែងដោយកម្លាំងដ៏រឹងមាំនៃសង្គ្រាម។

Verse 20

तयो: समभवद्‌ युद्ध पितु: पुत्रस्य चातुलम्‌ । देवासुररणप्रख्यमुभयो: प्रीयमाणयो:,वे पिता और पुत्र दोनों प्रसन्न होकर लड़ रहे थे। उन दोनोंका वह युद्ध देवासुर-संग्रामके समान भयंकर जान पड़ता था। उसकी इस जगत्‌में कहीं भी तुलना नहीं थी

វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ បន្ទាប់មក សង្គ្រាមដ៏អស្ចារ្យមួយបានកើតឡើងរវាងឪពុក និងកូន។ ព្រោះទាំងពីរប្រយុទ្ធដោយចិត្តរីករាយនិងក្លាហាន ការប្រយុទ្ធនោះមើលទៅសាហាវដូចសង្គ្រាមរវាងទេវតា និងអសុរ—ជាការប្រយុទ្ធដែលគ្មានអ្វីប្រៀបបាននៅក្នុងលោកនេះ។

Verse 21

किरीटिनं प्रविव्याध शरेणानतपर्वणा । जन्रुदेशे नरव्याप्र॑ प्रहसन्‌ बभ्रुवाहन:,बभ्रुवाहनने हँसते-हँसते पुरुषसिंह अर्जुनके गलेकी हँसलीमें झुकी हुई गाँठवाले एक बाणद्वारा गहरी चोट पहुँचायी

វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ បាប្រហូវាហន សើចខ្លាំងៗ ហើយបានបាញ់អរជុន អ្នកពាក់មកុដ—សីហបុរស—ដោយព្រួញមួយដែលមានចំណុចកោងនៅត្រង់សន្លាក់ ប៉ះចូលតំបន់ឆ្អឹងកងក (ជិតក) ឲ្យរបួសជ្រៅ។

Verse 22

सो<भ्यगात्‌ सह पुड्खेन वल्मीकमिव पन्नगः । विनिर्भिद्य च कौन्तेयं प्रविवेश महीतलम्‌,जैसे साँप बाँबीमें घुस जाता है, उसी प्रकार वह बाण अर्जुनके शरीरमें पंखसहित घुस गया और उसे छेदकर पृथ्वीमें समा गया

វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ ព្រួញនោះ មានស្លាបភ្ជាប់មកជាមួយ បានរត់ទៅដូចពស់រអិលចូលរន្ធដី។ វាបានចាក់ឆ្លងកូនកុនទី (អរជុន) ហើយបន្តចូលជ្រៅ រហូតលង់បាត់ទៅក្នុងផែនដី។

Verse 23

स गाढवेदनो धीमानालम्ब्य धनुरुत्तमम्‌ | दिव्यं तेज: समाविश्य प्रमीत इव सो5भवत्‌,इससे अर्जुनको बड़ी वेदना हुई। बुद्धिमान्‌ अर्जुन अपने उत्तम धनुषका सहारा लेकर दिव्य तेजमें स्थित हो मुर्देके समान हो गये

វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ អរជុនរងការឈឺចាប់យ៉ាងខ្លាំង។ អរជុនអ្នកមានប្រាជ្ញា បានពឹងលើធ្នូដ៏ល្អឥតខ្ចោះរបស់ខ្លួន ហើយចូលទៅក្នុងពន្លឺទេវភាព ដោយក្លាយទៅដូចជាមនុស្សស្លាប់—ស្ងៀមស្ងាត់ មិនចលនា។

Verse 24

स संज्ञामुपलभ्याथ प्रशस्य पुरुषर्षभ: । पुत्र शक्रात्मजो वाक्यमिदमाह महाद्युति:,थोड़ी देर बाद होशमें आनेपर महातेजस्वी पुरुषप्रवर इन्द्रकुमार अर्जुनने अपने पुत्रकी प्रशंसा करते हुए इस प्रकार कहा--

បន្ទាប់មក ពេលបានស្មារតីឡើងវិញ បុរសប្រសើរ អរជុន អ្នកមានពន្លឺធំ—កូនឥន្ទ្រ—បានសរសើរកូនប្រុសរបស់ខ្លួន ហើយនិយាយពាក្យទាំងនេះ។

Verse 25

साधु साधु महाबाहो वत्स चित्राड़्रदात्मज । सदृशं कर्म ते दृष्टवा प्रीतिमानस्मि पुत्रक,“महाबाहु चित्रांगदाकुमार! तुम्हें साधुवाद। वत्स! तुम धन्य हो। पुत्र! तुम्हारे योग्य पराक्रम देखकर मैं तुमपर बहुत प्रसन्न हूँ

វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ «ល្អណាស់ ល្អណាស់ ឱ មហាបាហុ! កូនជាទីស្រឡាញ់ កូនប្រុសរបស់ចិត្រាង្គដា។ ឃើញកិច្ចការរបស់អ្នក ដែលសមស្របនឹងវង្សកុល និងគុណតម្លៃរបស់អ្នក ខ្ញុំមានចិត្តពោរពេញដោយសេចក្តីរីករាយ កូនអើយ»។

Verse 26

विमुज्चाम्येष ते बाणान्‌ पुत्र युद्धे स्थिरो भव | इत्येवमुक्त्वा नाराचैरभ्यवर्षदमित्रहा,“अच्छा बेटा! अब मैं तुमपर बाण छोड़ता हूँ। तुम सावधान एवं स्थिर हो जाओ।” ऐसा कहकर शत्रुसूदन अर्जुनने बभ्रुवाहनपर नाराचोंकी वर्षा आरम्भ कर दी

វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ «កូនអើយ ឥឡូវនេះ ខ្ញុំនឹងបាញ់ព្រួញទាំងនេះទៅលើអ្នក; ចូរឈរឲ្យមាំមួន និងស្ថិតស្ថេរនៅក្នុងសង្គ្រាម»។ និយាយដូច្នេះហើយ អរជុន—អ្នកសម្លាប់សត្រូវ—បានចាប់ផ្តើមបាញ់ព្រួញណារាចៈមុតស្រួច ដូចភ្លៀងធ្លាក់ ទៅលើបព្រហ្វុវាហន។

Verse 27

तान्‌ स गाण्डीवनिर्मुक्तान्‌ वज़्ाशनिसमप्रभान्‌ । नाराचानच्छिनद्‌ राजा भल्लै:सर्वास्त्रिधा द्विधा,परंतु राजा बभ्रुवाहनने गाण्डीव धनुषसे छूटे हुए वज और बिजलीके समान तेजस्वी उन समस्त नाराचोंको अपने भल्लोंद्वारा मारकर प्रत्येकके दो-दो, तीन-तीन टुकड़े कर दिये

វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ ព្រះរាជាបានកាត់បំបែកព្រួញណារាចៈទាំងនោះ ដែលបានបាញ់ចេញពីគន្ធីវ—ភ្លឺចែងចាំងដូចវជ្រ និងផ្លេកបន្ទោរ—ដោយព្រួញភល្លៈរបស់ព្រះអង្គ បំបែកមួយៗជាពីរ ឬបីផ្នែក។

Verse 28

तस्य पार्थ: शरैंदिव्यैर्ध्वजं हेमपरिष्कृतम्‌ । सुवर्णतालप्रतिमं क्षुरेणापाहरद्‌ रथात्‌,राजन्‌! तब पाण्डुपुत्र अर्जुनने हँसते हुए-से अपने क्षुर नामक दिव्य बाणोंद्वारा बभ्रुवाहनके रथसे सुनहरे तालवृक्षके समान ऊँची सुवर्णभूषित ध्वजा काट गिरायी। शत्रुदमन नरेश! साथ ही उन्होंने उसके महान्‌ वेगशाली विशालकाय घोड़ोंके भी प्राण ले लिये

វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ បន្ទាប់មក បារថ (អរជុន) បានប្រើព្រួញទេវៈរបស់ខ្លួន កាត់ទង់ជ័យដែលតុបតែងដោយមាស ចេញពីរថ—ខ្ពស់ដូចដើមតាលមាស—ដោយព្រួញមុតដូចកាំបិត (ក្សុរ) ឱ ព្រះមហាក្សត្រ។ ក្នុងការវាយប្រហារដ៏រហ័សដូចគ្នានោះ ព្រះអង្គក៏បានសម្លាប់សេះដ៏ខ្លាំងក្លា និងកំពុងក្រហមក្រអូបរបស់គូប្រជែងផងដែរ។

Verse 29

हयांश्वास्य महाकायान्‌ महावेगानरिंदम । चकार राजन्‌ निर्जीवान्‌ प्रहसन्निव पाण्डव:,राजन्‌! तब पाण्डुपुत्र अर्जुनने हँसते हुए-से अपने क्षुर नामक दिव्य बाणोंद्वारा बभ्रुवाहनके रथसे सुनहरे तालवृक्षके समान ऊँची सुवर्णभूषित ध्वजा काट गिरायी। शत्रुदमन नरेश! साथ ही उन्होंने उसके महान्‌ वेगशाली विशालकाय घोड़ोंके भी प्राण ले लिये

វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ ឱ ព្រះមហាក្សត្រ ឱ អ្នកបង្ក្រាបសត្រូវ! បណ្ឌវ (អរជុន) ដូចជាកំពុងញញឹម បានវាយសម្លាប់សេះធំៗដ៏ខ្លាំងក្លារបស់គូប្រជែង—រាងកាយមហិមា និងល្បឿនលឿន—ឲ្យដេកស្លាប់។

Verse 30

स रथादवतीर्याथ राजा परमकोपन: । पदाति: पितरं क्रुद्धो योधयामास पाण्डवम्‌,तब रथसे उतरकर परम क्रोधी राजा बभ्रुवाहन कुपित हो पैदल ही अपने पिता पाण्डुपुत्र अर्जुनके साथ युद्ध करने लगा

វៃសម្បាយណៈបាននិយាយថា៖ បន្ទាប់មក ព្រះរាជា ដែលត្រូវកំហឹងដ៏សាហាវគ្របដណ្ដប់ បានចុះពីរទេះសង្គ្រាម។ ដោយដើរជើង ព្រះអង្គបានប្រយុទ្ធយ៉ាងកំហឹងជាមួយឪពុករបស់ព្រះអង្គ គឺបណ្ឌវៈ អរជុន។ ទិដ្ឋភាពនោះបង្ហាញថា កំហឹងដែលមិនបានគ្រប់គ្រង អាចលុបបំបាត់ការគោរពចំពោះឪពុក និងធម៌ ដល់ថ្នាក់បម្លែងសម្ព័ន្ធឪពុក–កូនឲ្យក្លាយជាសមរភូមិ។

Verse 31

सम्प्रीयमाण: पार्थानामृषभ: पुत्रविक्रमात्‌ । नात्यर्थ पीडयामास पुत्र वज्रधरात्मज:,दुन्तीपुत्रोंमें श्रेष्ठ इन्द्रकुमार अर्जुन अपने बेटेके पराक्रमसे बहुत प्रसन्न हुए थे। इसलिये वे उसे अधिक पीड़ा नहीं देते थे

វៃសម្បាយណៈបាននិយាយថា៖ អរជុន អ្នកដ៏ប្រសើរបំផុតក្នុងចំណោមពារថៈ និងជាបុត្ររបស់ឥន្ទ្រៈ អ្នកកាន់វជ្រៈ បានរីករាយយ៉ាងខ្លាំងចំពោះវីរភាពរបស់កូនប្រុស។ ដូច្នេះ ព្រះអង្គមិនបានបង្ខំឬធ្វើឲ្យកូនរងទុក្ខលើសកម្រិតឡើយ។ ខ្លឹមសារនេះបង្ហាញពីការអត់ធ្មត់មានវិន័យរបស់ឪពុក—សរសើរភាពក្លាហាន ប៉ុន្តែតម្រឹមការកែប្រែឲ្យសមរម្យ មិនមែនដោយភាពសាហាវ។

Verse 32

स मन्यमानो विमुखं पितरं बश्रुवाहन: । शरैराशीविषाकारै: पुनरेवार्दयद्‌ बली,बलवान्‌ बश्रुवाहन पिताको युद्धसे विरत मानकर विषधर सर्पोके समान विषैले बाणोंद्वारा उन्हें पुनः पीड़ा देने लगा

ឃើញឪពុកបែរចេញពីការប្រយុទ្ធ បព្រហូវាហន អ្នកមានកម្លាំងខ្លាំង គិតថាឪពុកមិនចង់ចូលរួមទៀត ទើបវាយប្រហារឡើងវិញ ដោយព្រួញដូចពស់ពិស។ ទិដ្ឋភាពនេះបង្ហាញថា ក្នុងកម្តៅសង្គ្រាម សូម្បីតែសម្ព័ន្ធឪពុក–កូន ក៏អាចត្រូវគ្របដណ្ដប់ដោយក្រមអ្នកយុទ្ធ និងការបន្ទាន់ក្នុងការរក្សាកាតព្វកិច្ចដែលខ្លួនយល់ថាត្រូវធ្វើ។

Verse 33

ततः स बाल्यात्‌ पितरं विव्याध हृदि पत्रिणा । निशितेन सुपुड्खेन बलवद्‌ बश्रुवाहन:,उसने बालोचित अविवेकके कारण परिणामपर विचार किये बिना ही सुन्दर पाँखवाले एक तीखे बाणद्वारा पिताकी छातीमें एक गहरा आघात किया

បន្ទាប់មក ដោយសារភាពមិនទាន់ចេះគិតគូតាមវ័យក្មេង គាត់បានបាញ់ព្រួញមួយដ៏មុត ស្លាបស្អាត និងចាក់ចូលដោយកម្លាំង ទៅក្នុងទ្រូងឪពុករបស់ខ្លួន។ ព្រឹត្តិការណ៍នេះបង្ហាញថា ការធ្វើដោយមិនពិចារណា—ជាពិសេសនៅពេលដឹកនាំដោយចិត្តក្មេង និងអារម្មណ៍រហ័ស—អាចនាំទៅរកគ្រោះថ្នាក់ធ្ងន់ធ្ងរ និងផលវិបាកផ្លូវសីលធម៌។

Verse 34

विवेश पाण्डवं राजन्‌ मर्म भित्त्वातिदुःखकृत्‌ । स तेनातिभशं विद्धः पुत्रेण कुरुनन्दन:

វៃសម្បាយណៈបាននិយាយថា៖ ឱ ព្រះរាជា ព្រួញនោះបានចូលទៅក្នុងបណ្ឌវៈ បំបែកចំណុចសំខាន់មួយ និងបង្កឲ្យឈឺចាប់យ៉ាងខ្លាំង។ ដោយរបួសនោះ កូនចៅកុរុបានរងរបួសធ្ងន់ធ្ងរ—ដោយដៃកូនប្រុសរបស់ខ្លួន—នាំមកនូវទម្ងន់ជូរចត់នៃការប៉ះពាល់ឈាមញាតិ និងទុក្ខវេទនាផ្លូវធម៌ ក្នុងអវសាននៃសង្គ្រាមដែលកំពុងបន្ត។

Verse 35

महीं जगाम मोहार्तस्ततो राजन्‌ धनंजय: । राजन! वह अत्यन्त दुःखदायी बाण पाण्बुपुत्र अर्जुनके मर्म-स्थलको विदीर्ण करके भीतर घुस गया। महाराज! पुत्रके चलाये हुए उस बाणसे अत्यन्त घायल होकर कुरुनन्दन अर्जुन मूर्च्छित हो पृथ्वीपर गिर पड़े ।। तस्मिन्‌ निपतिते वीरे कौरवाणां धुरंधरे

វៃសម្បាយនៈបាននិយាយ៖ បន្ទាប់មក ធនញ្ចយៈ (អរជុន) ដែលត្រូវភាពវង្វេងស្មារតីគ្របដណ្តប់ បានលង់ចុះដល់ដី ឱ ព្រះមហាក្សត្រ។ ឱ ព្រះរាជា! ព្រួញដ៏ឈឺចាប់យ៉ាងខ្លាំងនោះ បានបំបែកចំណុចសំខាន់ (មರ್ಮ) របស់បុត្របណ្ឌុ អរជុន ហើយចូលជ្រៅទៅខាងក្នុង។ ព្រះមហាក្សត្រ! ត្រូវព្រួញដែលកូនបានបាញ់ធ្វើឲ្យរបួសធ្ងន់ណាស់ កុរុនន្ទន អរជុន សន្លប់ហើយដួលលើផែនដី។ នៅពេលវីរបុរសនោះ—ជាអ្នកក្លាហានឆ្នើមក្នុងចំណោមកៅរវៈ—ដួលបែបនេះ…

Verse 36

व्यायम्य संयुगे राजा दृष्टवा च पितरं हतम्‌,राजा बश्रुवाहन युद्धस्थलमें बड़ा परिश्रम करके लड़ा था। वह भी अर्जुनके बाणसमूहोंद्वारा पहलेसे ही बहुत घायल हो चुका था। अत: पिताको मारा गया देख वह भी युद्धके मुहानेपर अचेत होकर गिर पड़ा और पृथ्वीका आलिंगन करने लगा

វៃសម្បាយនៈបាននិយាយ៖ ព្រះបាប្រុវាហន ព្រះមហាក្សត្រ បានប្រឹងប្រែងយ៉ាងខ្លាំងក្នុងសមរភូមិ ហើយពេលឃើញព្រះបិតាត្រូវសម្លាប់—ព្រះអង្គដែលបានប្រយុទ្ធដោយអស់កម្លាំង និងត្រូវព្រួញជាច្រើនរបស់អរជុនធ្វើឲ្យរបួសធ្ងន់រួចហើយ—ក៏ដួលសន្លប់នៅចុងមុខនៃការប្រយុទ្ធ។ ត្រូវភាពភ្ញាក់ផ្អើល និងភាពអស់កម្លាំងគ្របដណ្តប់ ព្រះអង្គដួលហើយក្រសោបផែនដី។

Verse 37

पूर्वमेव स बाणौघचैर्गाढविद्धो<र्जुनेन ह पपात सो5पि धरणीमालिड्ग्य रणमूर्थनि,राजा बश्रुवाहन युद्धस्थलमें बड़ा परिश्रम करके लड़ा था। वह भी अर्जुनके बाणसमूहोंद्वारा पहलेसे ही बहुत घायल हो चुका था। अत: पिताको मारा गया देख वह भी युद्धके मुहानेपर अचेत होकर गिर पड़ा और पृथ्वीका आलिंगन करने लगा

វៃសម្បាយនៈបាននិយាយ៖ តាំងពីមុនមក ព្រះអង្គត្រូវព្រួញជាច្រើនរបស់អរជុនចាក់ជ្រៅយ៉ាងខ្លាំងរួចហើយ។ ដូច្នេះ ព្រះអង្គក៏ដួលសន្លប់នៅមុខសមរភូមិ ដួលលើដីហើយក្រសោបផែនដី—ទាំងដោយរបួស និងដោយភាពភ្ញាក់ផ្អើលពេលឃើញព្រះបិតាត្រូវសម្លាប់។

Verse 38

भर्तरें निहतं दृष्टवा पुत्रं च पतितं भुवि | चित्राड्भदा परित्रस्ता प्रविवेश रणाजिरे,पतिदेव मारे गये और पुत्र भी संज्ञाशून्य होकर पृथ्वीपर पड़ा है। यह देख चित्रांगदाने संतप्त हृदयसे समरांगणमें प्रवेश किया

វៃសម្បាយនៈបាននិយាយ៖ ឃើញស្វាមីត្រូវសម្លាប់ ហើយកូនប្រុសក៏ដួលសន្លប់លើដី ចិត្រាង្គដា ដែលរងការភ័យខ្លាច និងទុក្ខសោក បានចូលទៅក្នុងសមរភូមិ។

Verse 39

शोकसंतप्तहृदया रुदती वेपती भृशम्‌ | मणिपूरपतेर्माता ददर्श निहतं पतिम्‌,मणिपुर-नरेशकी माताका हृदय शोकसे संतप्त हो उठा था! रोती और काँपती हुई चित्रांगदाने देखा कि पतिदेव मारे गये

វៃសម្បាយនៈបាននិយាយ៖ ចិត្តរបស់នាងត្រូវទុក្ខសោកដុតឆេះ នាងយំ ហើយញ័រខ្លាំង។ មាតារបស់ព្រះអម្ចាស់មណិពុរ បានឃើញស្វាមីរបស់នាងដេកស្លាប់។

Verse 79

इति श्रीमहाभारते आश्वमेधिके पर्वणि अनुगीतापर्वणि अर्जुनबभ्रुवाहनयुद्धे एकोनाशीतितमो<ध्याय:

ដូច្នេះ បញ្ចប់ជំពូកទី៧៩ ក្នុង «មហាភារត» ដ៏បរិសុទ្ធ នៅក្នុង «អស្វមេធិកបរវ» ជាពិសេសក្នុងផ្នែក «អនុគីតា» ស្តីអំពីសង្គ្រាមរវាង អរជុន និង បព្រវាហន។ នេះជាពាក្យបញ្ចប់ (colophon) ដែលសម្គាល់ការបិទបញ្ចប់ឯកតានិទានមួយ ដែលភ្ជាប់ការពិចារណាធម៌ (អនុគីតា) ជាមួយផលវិបាកនៃកាតព្វកិច្ច និងសាច់ញាតិ ក្នុងសង្គ្រាម។

Verse 356

सो<पि मोहं जगामाथ ततत्रित्राड्रदासुत: । कौरव-धुरंधर वीर अर्जुनके धराशायी होनेपर चित्रांगदाकुमार बश्रुवाहन भी मूर्च्छित हो गया

វៃសម្បាយនៈ បាននិយាយថា៖ បន្ទាប់មក គាត់ក៏ធ្លាក់ចូលក្នុងភាពវង្វេងដែរ។ នៅទីនោះ បព្រវាហន កូនប្រុសរបស់ ចិត្រាង្គដា ពេលឃើញ អរជុន វីរបុរសដ៏ធំ អ្នកទ្រទ្រង់ភារកិច្ចរបស់កោរវៈដ៏ឆ្នើម ដេកសន្លប់លើដី ក៏រលំសន្លប់ទៅដែរ។