Adhyaya 52
च्यवन-कुशिक-संवादः (Cyavana–Kuśika Dialogue on Hospitality, Service, and Lineage Questions)
Upa-parva: Upākhyāna on Cyavana and Kuśika (Genealogical-Ethical Inquiry framing Paraśurāma/Viśvāmitra themes)
Yudhiṣṭhira articulates a multi-part doubt: he seeks a full account of Jāmadagnya Rāma’s emergence, how kṣatra-like conduct appears within a brahmarṣi lineage, and how lineage transitions (including Kuśika’s line becoming brāhmaṇa-associated) are to be understood; he also asks about a perceived flaw concerning succession beyond sons. Bhīṣma introduces an ancient exemplum: the Bhārgava sage Cyavana, anticipating an impending fault within Kuśika’s clan, approaches King Kuśika and expresses a desire to dwell with him. Kuśika affirms the learned norm of sahadharma in giving and duty, offers reparative action for any transgression, and then formally receives the sage with seat, water for feet, and madhuparka according to rite. Cyavana declines wealth and power, instead institutes a niyama: he will sleep undisturbed; Kuśika and his wife must remain awake at night, massaging his feet and maintaining vigilant service. The couple complies with disciplined attentiveness; Cyavana sleeps for twenty-one days on one side while the royal pair, fasting and fatigued, continues service. Upon waking, Cyavana departs without comment; the couple follows, exhausted, until the sage vanishes from sight. Kuśika, after recovering, renews the search—leaving the narrative poised for the next doctrinal or genealogical inference.
Chapter Arc: युधिष्ठिर, समाज में ‘पुत्र’ किसे कहा जाए—इस पर सुनी हुई अनेक परस्पर-विरोधी मान्यताओं को सामने रखकर भीष्म से आग्रह करते हैं कि वे संदेह का छेदन करें और वर्ण-व्यवस्था के संदर्भ में पुत्रों के भेद स्पष्ट करें। → भीष्म क्रमशः पुत्र-परिभाषाओं की परतें खोलते हैं—कौन ‘आत्मज’ है, कौन ‘क्षेत्रज’ या अन्य प्रकार का; और जब संतान जन्म से नहीं, पालन-पोषण, संस्कार, स्वामित्व और सामाजिक स्वीकृति से पहचानी जाने लगे, तब अधिकार, गोत्र, वर्ण और उत्तराधिकार के प्रश्न तीखे हो उठते हैं। → निर्णायक बिंदु तब आता है जब भीष्म ‘अस्वामिक’ (अनाथ/अस्वीकृत) बालक के विषय में कहते हैं कि वर्तमान में जो उसका स्वामी/पालक प्रत्यक्ष है, वही उसके पालन का दायित्व उठाता है और उसी के अनुसार उसका वर्ण-सम्बन्ध/सामाजिक स्थिति निर्धारित होती है—अर्थात जन्म-रहस्य से अधिक निर्णायक ‘धर्मसम्मत स्वीकृति और संस्कार’ बन जाते हैं। → भीष्म संस्कार, गोत्र-निर्णय और विवाह-व्यवहार तक के नियमों को समेटते हुए बताते हैं कि जहाँ मातृ-वर्ण/गोत्र का निश्चय हो, वहाँ कानीन/आढ्यूढ (विवाह-पूर्व/विवाह-संबंधी जटिल स्थितियों) जैसे पुत्रों के लिए भी शास्त्रीय व्यवस्था है; और युधिष्ठिर से पूछते हैं कि अब और क्या सुनना चाहते हो—इस प्रकार विषय को विधि-संगत निष्कर्ष तक पहुँचाते हैं। → भीष्म का प्रश्न—“अब और क्या श्रोतुमिच्छसि?”—अगले अध्याय में पुत्र-धर्म/प्रतिनिधि-व्यवस्था के और सूक्ष्म भेदों की ओर द्वार खोल देता है।
Shlokas
Verse 1
ऑपनआ प्रात बछ। अं काज जा एकोनपज्चाशत्तमो<ड्ध्याय: नाना प्रकारके पुत्रोंका वर्णन युधिष्ठिर उदाच ब्रूहि तात कुरुश्रेष्ठ वर्णानां त्वं पूथक् पृथक् । कीदृश्यां कीदृशाश्नापि पुत्रा: कस्य च के च ते
យុធិષ્ઠិរៈបានមានព្រះវាចា៖ «សូមប្រាប់ខ្ញុំផង ព្រះតា—ឱ កុរុវង្សដ៏ប្រសើរ—សូមពន្យល់ដោយឡែកៗ និងតាមលំដាប់អំពីវណ្ណៈទាំងឡាយ៖ ពីស្ត្រីប្រភេទណា កើតកូនប្រភេទណា? ហើយកូនណាខ្លះជារបស់អ្នកណា?»
Verse 2
विप्रवादा: सुबहव: श्रूयन्ते पुत्रकारिता: । अत्र नो मुहतां राजन् संशयं छेत्तुमहसि
ភីष្មបានមានព្រះវាចា៖ «ក្នុងចំណោមព្រះវិទូ មានមតិជាច្រើន និងខុសគ្នាជាច្រើន តែងតែត្រូវបានឮអំពីការបង្កើតកូនប្រុស។ ក្នុងរឿងនេះ ឱ ព្រះមហាក្សត្រ យើងខ្ញុំស្រពិចស្រពិលចិត្ត មិនអាចសម្រេចច្បាស់បានទេ; ដូច្នេះ សូមព្រះองค์កាត់បំបាត់សង្ស័យរបស់យើងខ្ញុំ ហើយដាក់ឲ្យបានច្បាស់លាស់»។
Verse 3
भीष्म उवाच आत्मा पुत्रश्न विज्ञेयस्तस्यानन्तरजश्न यः । निरुक्तजश्न विज्ञेय: सुत: प्रसृतजस्तथा
ភីष្មបានមានព្រះវាចា៖ «កូនដែលហៅថា ‘អនន្តរជ’ (anantaraja) គួរត្រូវបានចាត់ទុកថាជា “ខ្លួនឯង” របស់បុរស—គឺកូនដែលកើតឡើងដោយគ្មានការជ្រៀតចូលរបស់អ្នកទីបីណាមួយ បង្កើតឡើងតែដោយពូជរបស់ប្តីផ្ទាល់។ កូនប្រភេទមួយទៀតហៅថា ‘និរុក្តជ’ (niruktaja) ហើយក៏មានកូនដែលហៅថា ‘ប្រស្រឹតជ’ (prasṛtaja) ផងដែរ (ទាំងពីរនេះត្រូវបានរាប់ជាប្រភេទរងក្នុងក្រុមកូន ‘ក្សេត្រជ’ kṣetrajā)»។
Verse 4
पतितस्य तु भार्याया भर्त्रा सुसमवेतया । तथा दत्तकृतौ पुत्रावध्यूदक्ष तथापर:
ភីष្មបានមានព្រះវាចា៖ «បើបុរសម្នាក់បានធ្លាក់ចេញពីធម៌ (patita) ក៏ដោយ តែភរិយារបស់គាត់នៅតែរួមជីវិតជាមួយប្តីដោយសមរម្យ; នោះកូនៗ—មិនថាបានកើតឡើងដោយការទទួលយក/ការតែងតាំងតាមពិធី (dattakṛta) ឬដោយវិធីផ្សេង—គួរត្រូវបានទទួលសិទ្ធិចំពោះពិធីបូជា និងការថ្វាយទឹក (udaka) ដូចជាករណីដែលធម៌ទទួលស្គាល់ផ្សេងៗ»។
Verse 5
पतित पुरुषका अपनी स्त्रीके गर्भसे स्वयं ही उत्पन्न किया हुआ पुत्र चौथी श्रेणीका पुत्र है। इसके सिवा “दत्तक' और “क्रीत' पुत्र भी होते हैं। ये कुल मिलाकर छः हुए। सातवाँ है “अध्यूढ” पुत्र (जो कुमारी-अवस्थामें ही माताके पेटमें आ गया और विवाह करनेवालेके घरमें आकर जिसका जन्म हुआ) ।।
ភីष្មបានមានព្រះវាចា៖ «បន្ថែមពីប្រភេទកូនដែលបានពណ៌នាមុននេះទៀត ឱ ភារតៈ (Bharata), ក៏មានកូនប្រាំមួយប្រភេទដែលហៅថា ‘អបធ្វំសជ’ (apadhvaṃsaja)—កូនដែលកើតពីការរួមពូជចម្រុះដែលធម៌អនុញ្ញាតតាមលំដាប់—ហើយក៏មានកូនដែលហៅថា ‘កានីន’ (kānīna) និង ‘អបសទ’ (apasada)—កូនពីការរួមពូជចម្រុះដែលធម៌មិនអនុម័តតាមលំដាប់បញ្ច្រាស។ ដូច្នេះ ប្រភេទទាំងនេះត្រូវបានរាប់បញ្ជី; ចូរយល់ថាវាជាប្រភេទកូនដែលត្រូវបានទទួលស្គាល់ក្នុងវចនាធម៌អំពីវង្សត្រកូល និងលំដាប់សង្គម»។
Verse 6
युधिछिर उवाच षडपध्वंसजा: के स्यु: के वाप्पपसदास्तथा । एतत् सर्व यथातत्त्वं व्याख्यातुं मे त्वमरहसि
យុធិષ્ઠិរ បានទូលសួរ៖ «ព្រះតាបិតា! កូនប្រភេទ ‘អបធ្វំសជ’ (apadhvaṃsaja) ទាំងប្រាំមួយនោះ ជាអ្វីខ្លះ? ហើយអ្នកណាខ្លះត្រូវបានហៅថា ‘អបបសទ’ (apapasada)? សូមព្រះองค์ពន្យល់ឲ្យខ្ញុំទាំងអស់នេះ ដោយត្រឹមត្រូវ តាមសេចក្តីពិត ដូចដែលព្រះองค์អាចធ្វើបាន»។
Verse 7
भीष्म उवाच त्रिषु वर्णेषु ये पुत्रा ब्राह्मणस्य युधिष्ठिर । वर्णयोश्ष द्वयो: स्यातां यौ राजन्यस्य भारत
ភីෂ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «ឱ យុធិષ્ઠិរៈ! កូនប្រុសដែលព្រះព្រាហ្មណ៍បង្កើតជាមួយស្ត្រីនៃវណ្ណៈបី គឺ ក្សត្រិយៈ វៃស្យៈ និងសូទ្រៈ ត្រូវយល់ថា មានបីប្រភេទ (តាមចំណាត់ថ្នាក់នេះ)។ ហើយឱ ភារតៈ! កូនប្រុសដែលក្សត្រិយៈ (រាជន្យៈ) បង្កើតជាមួយស្ត្រីនៃវណ្ណៈពីរដែលទាបជាងខ្លួន ត្រូវយល់ថា មានពីរប្រភេទ»។
Verse 8
एको विड्वर्ण एवाथ तथात्रैवोपलक्षित: । षडपध्वंसजास्ते हि तथैवासपदान् शृणु
ភីṣ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «នៅទីនេះផងដែរ មានវណ្ណៈលាយមួយ ត្រូវបានបញ្ជាក់ឲ្យឃើញច្បាស់។ ពិតប្រាកដណាស់ នេះហើយជាកូនចៅ ‘អបធ្វំសជ’ ទាំងប្រាំមួយ (កើតពីការរួមពូជលាយតាមលំដាប់ដែលទទួលស្គាល់) ដែលបានរៀបរាប់ក្នុងប្រការនេះ។ ឥឡូវ ចូរស្តាប់ខ្ញុំ ពណ៌នាអំពី ‘អបសទ’—អ្នកដែលកើតពីការរួមពូជលាយតាមលំដាប់បញ្ច្រាស»។
Verse 9
चाण्डालो व्रात्यवैद्यौ च ब्राह्म॒ण्यां क्षत्रियासु च वैश्यायां चैव शूद्रस्य लक्ष्यन्तेडपसदास्त्रय:
ភីṣ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «ពេលសូទ្រៈបង្កើតកូនលើស្ត្រីនៃវណ្ណៈព្រាហ្មណ៍ ក្សត្រិយៈ និងវៃស្យៈ កូនទាំងនោះត្រូវបានទទួលស្គាល់ថាជា ‘អបសទ’ បីប្រភេទ (កូនចៅធ្លាក់ចុះ/មិនទៀងទាត់) គឺតាមលំដាប់ ហៅថា ចណ្ឌាលៈ វ្រាត្យៈ និងវೈទ្យៈ»។
Verse 10
मागधो वामकइश्नैव द्वौ वैश्यस्योपलक्षितौ । ब्राह्माण्यां क्षत्रियायां च क्षत्रियस्यैक एव तु
ភីṣ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «ពីវៃស្យៈ មានកូនចៅពីរប្រភេទ ត្រូវបានទទួលស្គាល់ នៅពេលកើតក្នុងគភ៌ស្ត្រីព្រាហ្មណ៍ និងក្នុងគភ៌ស្ត្រីក្សត្រិយៈ—តាមលំដាប់ ហៅថា មាគធៈ និង វាមកៈ។ តែក្សត្រិយៈវិញ មានតែប្រភេទមួយប៉ុណ្ណោះ៖ កូនដែលកើតពីស្ត្រីព្រាហ្មណ៍ ហៅថា សូតៈ។ នេះទាំងអស់ ត្រូវរាប់ជាកំណើត ‘អបសទ’ (ប្រតិលោម)។ ឱ ព្រះមហាក្សត្រ! ការចាត់ថ្នាក់នេះ ត្រូវបាននិយាយថាមានមូលដ្ឋាន មិនគួរបដិសេធថាមិនពិតឡើយ»។
Verse 11
ब्राह्माण्यां लक्ष्यते सूत इत्येतेडपसदा: स्मृता: । पुत्रा होते न शक््यन्ते मिथ्याकर्तु नराधिप
ភីṣ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «កូនដែលកើតពីស្ត្រីព្រាហ្មណ៍ ត្រូវបានទទួលស្គាល់ថា ហៅ ‘សូតៈ’; អ្នកទាំងនេះ ត្រូវបានចងចាំថាជា ‘អបសទ’។ ឱ ព្រះមហាក្សត្រ! កូនទាំងនេះ មិនអាចបដិសេធថាមិនពិត ឬថាជាការបង្កើតឡើងដោយមោឃៈបានឡើយ»។
Verse 12
युधिछिर उवाच क्षेत्रजं केचिदेवाहुः सुतं केचित्तु शुक्रजम् । तुल्यावेतौ सुतौ कस्य सन्मे ब्रूहि पितामह
យុធិષ્ઠិរ បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ព្រះតាបិតាមហា! មនុស្សខ្លះហៅកូនថា “ក្សេត្រជ” គឺកើតពីផ្ទៃពោះភរិយា; មនុស្សខ្លះវិញថា តែ “រេតជ” គឺកើតពីពូជបុរសប៉ុណ្ណោះ ទើបជាកូនពិត។ តើកូនទាំងពីរនេះស្មើគ្នាតាមស្ថានភាពឬ? តាមសិទ្ធិ កូននីមួយៗជាកម្មសិទ្ធិរបស់អ្នកណា? សូមប្រាប់ខ្ញុំឲ្យច្បាស់»។
Verse 13
भीष्म उवाच रेतजो वा भवेत् पुत्रस्त्यक्तो वा क्षेत्रजो भवेत् अध्यूढ: समयं भिनत्त्वेत्येतददेव निबोध मे
ភីෂ្ម បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ព្រះរាជា! កូនដែលកើតពីពូជរបស់ខ្លួន គឺជាកូនរបស់ខ្លួនពិត។ ដូចគ្នានេះដែរ កូន “ក្សេត្រជ” ដែលកើតក្នុងភរិយាដោយបុរសផ្សេង ដើម្បីបន្តពូជ នឹងក្លាយជាកូនរបស់ស្វាមី ប្រសិនបើអ្នកបង្កកំណើតបានបោះបង់សិទ្ធិរបស់ខ្លួន។ ចូរយល់គោលការណ៍ដូចគ្នានេះចំពោះកូន “អធ្យូឍ” ផងដែរ៖ ពេលមានការបំបែក ឬលើកលែងកិច្ចព្រមព្រៀង (សមយ) ស្ថានភាពក៏ប្រែប្រួល។ ន័យធម៌គឺ សិទ្ធិជាបិតា និងសិទ្ធិលើកូន មិនកំណត់តែដោយពូជទេ ប៉ុន្តែដោយការយល់ព្រម ការលះបង់សិទ្ធិ និងកិច្ចព្រមព្រៀងសង្គមដែលគ្រប់គ្រង»។
Verse 14
युधिषछ्िर उवाच रेतजं विद्य वै पुत्र क्षेत्रजस्यागम: कथम् | अध्यूढं विद्य वै पुत्र भित्ता तु समयं कथम्
យុធិષ્ઠិរ បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ព្រះតា! យើងទទួលស្គាល់ថា កូនគឺអ្នកដែលកើតពីពូជបុរស។ បើគ្មានពូជ តើកូន “ក្សេត្រជ” អាចកើតមានដូចម្តេច? ហើយកូន “អធ្យូឍ” នោះ យើងត្រូវយល់ថាជាកូនដោយ “បំបែកសមយ” តាមច្បាប់ ឬព្រំដែនណា?»។
Verse 15
भीष्म उवाच आत्मजं पुत्रमुत्पाद्य यस्त्यजेत् कारणान्तरे । न तत्र कारणं रेत: स क्षेत्रस्वामिनो भवेत्
ភីෂ្ម បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «កូនអើយ! បើបុរសម្នាក់បង្កើតកូនពីពូជរបស់ខ្លួន ហើយបោះបង់កូននោះដោយហេតុផ្សេងៗ ការដាក់ពូជតែមួយមុខ មិនគ្រប់គ្រាន់សម្រាប់អះអាងសិទ្ធិលើកូននោះទេ។ ក្នុងករណីនោះ កូនត្រូវបានចាត់ទុកថាជារបស់ “ម្ចាស់វាល” (ក្សេត្រ) គឺអ្នកដែលទទួលខុសត្រូវតាមច្បាប់ចំពោះវង្សត្រកូល និងគ្រួសារ»។
Verse 16
पुत्रकामो हि पुत्रार्थे यां वृणीते विशाम्पते । क्षेत्रजं तु प्रमाणं स्यान्न वै तत्रात्मज: सुत:
ភីષ្ម បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ឱ ព្រះអម្ចាស់ប្រជាជន! បុរសដែលប្រាថ្នាកូន បើទទួលយកស្ត្រីម្នាក់ដែលមានផ្ទៃពោះរួចហើយ ដោយមានគោលបំណងតែដើម្បីទទួលបានកូន នោះកូនដែលកើតពីផ្ទៃពោះនោះ ត្រូវទទួលស្គាល់តាមច្បាប់ថាជាកូនរបស់ស្វាមី (អ្នកដែលរៀបការជាមួយនាង)។ ក្នុងករណីនោះ អ្នកបង្កកំណើតមិនមានសិទ្ធិអះអាងទេ; កូនមិនត្រូវចាត់ទុកថាជាកូនរបស់អ្នកបង្កកំណើតទេ ប៉ុន្តែជាកូនរបស់ស្វាមី តាមច្បាប់វង្ស “ក្សេត្រជ”»។
Verse 17
अन्यत्र क्षेत्रज: पुत्रो लक्ष्यते भरतर्षभ । न हाात्मा शक््यते हन्तुं दृष्टान्तोपगतो हासौ
ឱ ព្រះអង្គជាគោរពក្នុងវង្សភរតៈ! កូនដែលកើតក្នុង «វាល» របស់អ្នកដទៃ (កូនក្សេត្រជ) តែងតែត្រូវបានស្គាល់តាមលក្ខណៈនានាថា ជាកូនរបស់អ្នកណា។ គ្មាននរណាអាចលាក់បាំងសភាពពិតរបស់ខ្លួនបានទេ—វានឹងបង្ហាញខ្លួនឯងច្បាស់លាស់។
Verse 18
क्वचिच्च कृतक: पुत्र: संग्रहादेव लक्ष्यते । न तत्र रेत: क्षेत्र वा यत्र लक्ष्येत भारत
ប៉ុន្តែក៏មានករណីខ្លះ ដែលកូនត្រូវបានស្គាល់ថា «កូនក្រឹតក» គឺកូនដែលត្រូវបានទទួលយក និងបង្កើតស្ថានភាពជាកូន ដោយសារតែការយកមកថែទាំ និងទទួលចូលគ្រួសារប៉ុណ្ណោះ។ នៅទីនោះ ឱ ភារតៈ! មិនចាំបាច់ស្វែងរក «ពូជ» ឬ «វាល/ផ្ទៃមាតា» ឲ្យជាភស្តុតាងទេ; កន្លែងដែលការទទួលយកបង្ហាញច្បាស់ នោះមិនមើលទៅលើពូជ ឬវាលទេ។
Verse 19
भरतनन्दन! कहीं-कहीं कृत्रिम पुत्र भी देखा जाता है। वह ग्रहण करने या अपना मान लेने मात्रसे ही अपना हो जाता है। वहाँ वीर्य या क्षेत्र कोई भी उसके पुत्रत्व-निश्चयमें कारण होता दिखायी नहीं देता ।।
យុធិષ્ઠិរ បានសួរ៖ «ឱ ភារតៈ! កូនប្រភេទណាដែលហៅថា ‘ក្រឹតក’ (កូនសិប្បនិម្មិត/កូនទទួលយក) — ដែលត្រូវបានស្គាល់ថាជាកូន ដោយសារតែការយកមកចូលគ្រួសារប៉ុណ្ណោះ ហើយនៅទីនោះ មិនឃើញ ‘ពូជ’ ឬ ‘វាល’ ជាភស្តុតាងកំណត់ភាពជាកូនទេ?»
Verse 20
भीष्म उवाच मातापितृभ्यां यस्त्यक्तः पथि यस्तं प्रकल्पयेत् । न चास्य मातापितरी ज्ञायेतां स हि कृत्रिम:
ភីष្ម បាននិយាយ៖ «យុធិષ્ઠិរ! កុមារដែលត្រូវបានមាតាបិតាបោះបង់ចោលតាមផ្លូវ ហើយសួរស្រាវជ្រាវក៏មិនអាចដឹងថាមាតាបិតារបស់គេជានរណា—អ្នកណាដែលយកគេមកថែទាំចិញ្ចឹម នោះត្រូវបានចាត់ទុកថាជាឪពុកទទួលយក; ហេតុនេះ កុមារនោះគេហៅថា កូនក្រឹតក។»
Verse 21
अस्वामिकस्य स्वामित्वं यस्मिन् सम्प्रति लक्ष्यते । यो वर्ण: पोषयेत् तं च तद्धर्णस्तस्य जायते
ភីष្ម បាននិយាយ៖ «ចំពោះកុមារដែលគ្មានម្ចាស់ឬអាណាព្យាបាលដែលត្រូវទទួលស្គាល់—អ្នកណាដែលនៅពេលបច្ចុប្បន្នត្រូវបានឃើញថាជាអ្នកកាន់កាប់អាណាព្យាបាល និងចិញ្ចឹមថែទាំគេ—អ្នកនោះស្ថិតក្នុងវណ្ណៈណា វណ្ណៈនោះក៏ត្រូវបានចាត់ទុកថាបានកើតឡើងសម្រាប់កុមារនោះដែរ។»
Verse 22
युधिछिर उवाच कथमस्य प्रयोक्तव्य: संस्कार: कस्य वा कथम् । देया कन्या कथं चेति तन्मे ब्रूहि पितामह
យុធិષ્ઠិរ បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ព្រះតាបិតាមហា! សូមប្រាប់ខ្ញុំថា ពិធីសំស្ការ (saṃskāra) សម្រាប់កុមារនេះ គួរធ្វើដូចម្តេច ហើយតាមវណ្ណៈ (varṇa) របស់អ្នកណា? តើគេត្រូវដឹងយ៉ាងដូចម្តេចថា គាត់ពិតជាស្ថិតក្នុងវណ្ណៈណា? ហើយគួររៀបការឲ្យគាត់ដោយរបៀបណា និងជាមួយកញ្ញាពីសហគមន៍ណា? សូមពន្យល់ឲ្យខ្ញុំដឹង»។
Verse 23
भीष्म उवाच आत्मवत् तस्य कुर्वीत संस्कारं स्वामिवत् तथा । त्यक्तो मातापितृभ्यां यः सवर्ण प्रतिपद्यते
ភីष្ម បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «គេគួរធ្វើសំស្ការ (saṃskāra) សម្រាប់កុមារនោះ ដូចធ្វើសម្រាប់កូនរបស់ខ្លួនឯង—ដូចធ្វើសម្រាប់អ្នកស្ថិតក្រោមការថែទាំដោយសិទ្ធិ។ កុមារដែលត្រូវម្តាយឪពុកបោះបង់ នឹងត្រូវចាត់ទុកថាស្ថិតក្នុងវណ្ណៈ (varṇa) របស់អ្នកអាណាព្យាបាលដែលទទួលយក និងចិញ្ចឹមគាត់; ដូច្នេះ ឪពុកចិញ្ចឹមគួរធ្វើពិធីសំស្ការតាមវណ្ណៈរបស់ខ្លួន»។
Verse 24
तदगोत्रबन्धुजं तस्य कुर्यात् संस्कारमच्युत । अथ देया तु कन्या स्यात् तद्वर्णस्य युधिछ्िर
ភីष្ម បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ឱ យុធិષ્ઠិរ អ្នកមិនធ្លាក់ចេញពីធម៌! គេគួរធ្វើសំស្ការ (saṃskāra) សម្រាប់គាត់ ដូចធ្វើសម្រាប់សាច់ញាតិរួមគោត្រ (gotra) របស់ឪពុកចិញ្ចឹម; ហើយបន្ទាប់មក គួរឲ្យគាត់រៀបការជាមួយកញ្ញាដែលស្ថិតក្នុងវណ្ណៈ (varṇa) ដូចគ្នា»។
Verse 25
संस्कर्तु वर्णगोत्रं च मातृवर्णविनि श्चये । कानीनाध्यूढजौ वापि विज्ञेयौ पुत्र किल्बिषौ
ភីष្ម បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «កូនអើយ! ប្រសិនបើបានដឹងច្បាស់អំពីវណ្ណៈ (varṇa) និងគោត្រ (gotra) របស់ម្តាយ នោះសម្រាប់ការធ្វើសំស្ការ (saṃskāra) គួរយកវណ្ណៈ និងគោត្ររបស់ម្តាយជាគោល។ ហើយកូនប្រភេទ kānīna និង adhyūḍhaja ទាំងពីរ ត្រូវចាត់ទុកថាជាកូនមានមន្ទិល (មានកំហុសក្នុងស្ថានភាព)»។
Verse 26
तावपि स्वाविव सुतौ संस्कार्याविति निश्चय: । क्षेत्रजो वाप्यपसदो ये<वध्यूढास्तेषु चाप्युत
ភីष្ម បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «សម្រាប់កូនទាំងពីរប្រភេទនោះផងដែរ គម្ពីរបានសន្និដ្ឋានថា គួរធ្វើសំស្ការ (saṃskāra) ដូចធ្វើសម្រាប់កូនរបស់ខ្លួនឯង។ មិនថាជាកូន kṣetraja (កើតក្នុង “វាល” នៃគ្រួសារ), ឬ apasada (ស្ថានភាពចម្រុះ/មិនទៀងទាត់), ឬ avadhyūḍha (ទទួលយកតាមការរៀបការពិសេស) ក៏ដោយ—សាស្ត្រ (śāstra) បញ្ជាឲ្យទទួលបានសំស្ការត្រឹមត្រូវដូចគ្នា។ នេះហើយជាការកំណត់ដែលឃើញក្នុងធម្មសាស្ត្រ។ ខ្ញុំបានប្រាប់អស់ហើយ; តើអ្នកចង់ស្តាប់អ្វីទៀត?»
Verse 27
आत्मवद् वै प्रयुड्जीरन् संस्कारान् ब्राह्मणादय: । धर्मशास्त्रेषु वर्णानां निश्चयो<यं प्रदृश्यते
ភីෂ្មៈមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ព្រះព្រាហ្មណ៍ និងវណ្ណៈដទៃទៀត គួរធ្វើសំស្ការ (ពិធីសក្ការៈតាមវេដ) ដែលបានកំណត់ សម្រាប់កូនប្រុសរបស់ខ្លួន ដូចជាធ្វើសម្រាប់ខ្លួនឯង។ នេះជាសេចក្តីសម្រេចដាច់ខាត ដែលឃើញមានក្នុងធម្មសាស្ត្រ ទាក់ទងនឹងពិធីរបស់វណ្ណៈទាំងឡាយ»។
Verse 28
एतत् ते सर्वमाख्यातं कि भूय: श्रोतुमिच्छसि
ភីෂ្មៈមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ខ្ញុំបានពន្យល់អស់ហើយដល់អ្នក។ ឥឡូវនេះ អ្នកចង់ស្តាប់អ្វីទៀត?»
Verse 48
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें विवाहधर्मके प्रसंगमें वर्णयंकरकी उत्पत्तिका वर्णणविषयक अड्भधतालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ដូច្នេះ បានបញ្ចប់ជំពូកទីសែសិបប្រាំបី ក្នុងអនុសាសនបರ್ವ នៃ «មហាភារត» ដ៏គួរគោរព នៅក្នុងផ្នែកដានធម្ម (ធម្មនៃការបរិច្ចាគ) ក្នុងបរិបទធម្មនៃអាពាហ៍ពិពាហ៍ ដែលពិពណ៌នាអំពីការកើតមាននៃ វណ្ណសង្គរ (ការលាយឡំសង្គម និងគ្រួសារ)។
Verse 49
इति श्रीमहा भारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि विवाहधर्मे पुत्रप्रतिनिधिकथने एकोनपज्चाशत्तमो< ध्याय:
ដូច្នេះ ក្នុង «មហាភារត» ដ៏គួរគោរព នៅក្នុងអនុសាសនបર્વ—ជាពិសេសក្នុងផ្នែកដានធម្ម និងក្នុងបរិបទធម្មនៃអាពាហ៍ពិពាហ៍—បានបញ្ចប់ជំពូកទីសែសិបប្រាំបួន ដែលពិភាក្សាអំពីការតែងតាំងអ្នកតំណាងសម្រាប់ការបង្កើតកូនប្រុស។ កថាខណ្ឌបញ្ចប់នេះ បញ្ជាក់ថា ការពិភាក្សានេះត្រូវបានដាក់ក្នុងស៊ុមជាកាតព្វកិច្ចដែលមានវិន័យ និងរបៀបរបបសង្គម-សីលធម៌ មិនមែនជាចំណង់ផ្ទាល់ខ្លួនឡើយ។
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns how to interpret lineage and duty when social roles appear to cross expected boundaries (brahmarṣi vs. kṣatra conduct) and how a householder-king should uphold hospitality and vows even when the obligations impose severe personal hardship.
Dharma is demonstrated through disciplined action: correct reception of guests, truthful consent to a niyama, and sustained service without resentment are treated as measurable indicators of moral steadiness and as causes with long-range social and genealogical effects.
No explicit phalaśruti appears within this chapter segment; its meta-function is pedagogical—Bhīṣma frames the narrative as an itihāsa exemplar intended to clarify Yudhiṣṭhira’s doubt about lineage irregularities and the ethical mechanics underlying them.