Adhyaya 45
Śulka, Kanyā, and Dauhitra-Riktha: Discourse on Bride-Price and Inheritance Rights (शुल्क-कन्या-दौहित्र-रिक्थविचारः)
Upa-parva: Dāna-Dharma and Social Jurisprudence (Inheritance & Marriage-Custom Discourse)
Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma how to proceed when a maiden has been assigned a śulka (bride-price/consideration) yet no husband is forthcoming. Bhīṣma responds by analogizing the case to inheritance settlement for an heirless person, then addresses the moral and legal implications of treating marriage as purchase. The chapter distinguishes dharma validated by sādhus’ conduct (sadācāra) from practices that may be observed but remain ethically defective. It cites an instructive precedent and critiques “asad-ācāra” as unworthy of repetition, framing such deviation as a form of dharma-confusion tied to greed. The discourse then shifts to inheritance: daughter is equated with son in relation to the father’s selfhood, and the dauhitra (daughter’s son) is presented as a legitimate inheritor for an पुत्रहीन (sonless) father, including ritual reciprocity (piṇḍa offerings) to paternal and maternal ancestors. The chapter concludes with a strong denunciation of selling children or giving a daughter for price, portraying such acts as morally ruinous and economically futile when wealth is gained through adharma.
Chapter Arc: भीष्म युधिष्ठिर से विपुल की कथा छेड़ते हैं—गुरु की आज्ञा से दिव्य पुष्प लाने निकला शिष्य, और साथ ही उसके भीतर उठता हुआ अपने ही दुष्कर्मों का स्मरण। → तपस्या और गुरु-पत्नी की रक्षा जैसे पुण्यकर्म से विपुल के मन में सूक्ष्म गर्व जन्म लेता है—वह स्वयं को ‘उभय लोक-विजयी’ मानने लगता है। मार्ग में विचित्र संकेत, गिरते हुए अम्लान पुष्पों का देश, और परस्पर ‘नेति-नेति’ कहते दो जन—ये सब उसके भीतर के द्वंद्व को तीखा करते हैं। → सोने-चाँदी के पासों के साथ लोभ-हर्ष में डूबे पुरुषों का दर्शन और उनसे जुड़ी शपथ/वचन-प्रसंग विपुल को भीतर तक झकझोर देता है; वह पहचान लेता है कि बाह्य तप के बीच अंतःकरण में लोभ, हर्ष, गर्व जैसे दोष ही वास्तविक पतन हैं—और वह इसे अपने ‘आत्मनि दुष्कृत’ के रूप में स्वीकार करता है। → विपुल चम्पा नगरी लौटकर गुरु को पुष्प अर्पित करता है और विधिवत् पूजन करता है—कर्म की पूर्णता के साथ अहं का शमन भी करता है; गुरु-भक्ति और आत्म-निरीक्षण से कथा स्थिर होती है।
Shlokas
Verse 1
अफ्-४-णक+ द्विचत्वारिशोड ध्याय: पलक गुड आज्ञासे दिव्य पुष्प लाकर उन्हें देना और द्वारा किये गये दुष्कर्मका स्मरण करना भीष्म उवाच विपुलस्त्वकरोत् तीव्र तपः कृत्वा गुरोर्वच: । तपोयुक्तमथात्मानममन्यत स वीर्यवान्
ភីෂ្មៈបាននិយាយថា៖ «ឱ ព្រះរាជា! វិបុល បានគោរពតាមពាក្យបង្គាប់គ្រូ ហើយបានប្រព្រឹត្តតបៈដ៏កាចសាហាវ។ ដោយអានុភាពនៃតបៈនោះ បុរសក្លាហាននោះក៏ចាប់ផ្តើមគិតថា ខ្លួនជាតបស្វីដ៏ធំ»។
Verse 2
स तेन कर्मणा स्पर्थन् पृथिवीं पृथिवीपते । चचार गतभी: प्रीतो लब्धकीर्तिवरो नृप
ភីෂ្មៈបាននិយាយថា៖ «ឱ ព្រះអម្ចាស់នៃផែនដី! ដោយសារតបៈនោះ វិបុលមានមោទនភាពក្នុងចិត្ត ហើយចាប់ផ្តើមប្រកួតប្រជែងជាមួយអ្នកដទៃ។ ឱ ព្រះរាជា! ព្រោះបានទទួលទាំងកេរ្តិ៍ឈ្មោះ និងពរជ័យពីគ្រូរួចហើយ គាត់ក៏ដើរល្បាតលើផែនដីដោយមិនភ័យ និងដោយចិត្តសុខសាន្ត»។
Verse 3
उभौ लोकौ जितौ चापि तथैवामन्यत प्रभु: । कर्मणा तेन कौरव्य तपसा विपुलेन च,कुरुनन्दन! शक्तिशाली विपुल उस गुरुपत्नी-संरक्षणरूपी कर्म तथा प्रचुर तपस्याद्वारा ऐसा समझने लगे कि मैंने दोनों लोक जीत लिये
ភីෂ្មៈបាននិយាយថា៖ «ឱ កៅរាវ្យ! ដោយសារកិច្ចការនោះ និងដោយតបៈដ៏ច្រើនផងដែរ បុរសដ៏មានអំណាចនោះបានជឿថា ខ្លួនបានឈ្នះទាំងពីរលោក»។
Verse 4
अथ काले व्यतिक्रान्ते कस्मिंश्चित् कुरुनन्दन । रुच्या भगिन्या आदानं प्रभूतधनधान्यवत्
ភីෂ្មៈបាននិយាយថា៖ «ឱ អ្នកធ្វើឲ្យកុរុរីករាយ! ក្រោយពេលកន្លងទៅមួយរយៈ ក៏មានឱកាសពិធីអាពាហ៍ពិពាហ៍នៅផ្ទះបងស្រីច្បងរបស់ រុចី ដែលត្រូវចំណាយទ្រព្យសម្បត្តិ និងស្រូវអង្ករយ៉ាងច្រើន»។
Verse 5
एतस्मिन्नेव काले तु दिव्या काचिद् वराड़ना । बिभ्रती परमं रूपं जगामाथ विहायसा,उन्हीं दिनों एक दिव्य लोककी सुन्दरी दिव्यांगगा परम मनोहर रूप धारण किये आकाशभमार्गसे कहीं जा रही थी
ភីស្មាបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «នៅពេលនោះឯង មាននារីសួគ៌ម្នាក់ ដ៏ភ្លឺរលោង និងល្អឯក បង្ហាញរូបសម្បត្តិដ៏មនោរម្យបំផុត ហើយហោះហើរឆ្លងកាត់មេឃទៅ»។
Verse 6
तस्या: शरीरात् पुष्पाणि पतितानि महीतले । तस्याश्रमस्याविदूरे दिव्यगन्धानि भारत,भारत! उसके शरीरसे कुछ दिव्य पुष्प, जिनसे दिव्य सुगन्ध फैल रही थी, देवशमकि आश्रमके पास ही पृथ्वीपर गिरे
ភីស្មាបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ពីរាងកាយនាង ផ្កាបានធ្លាក់ចុះលើផែនដី។ នៅជិតអាស្រមរបស់នាង ឱ ភារតៈ ក្លិនក្រអូបសួគ៌បានរាលដាល»។
Verse 7
तान्यगृह्नात् ततो राजन् रुचिललितलोचना । तदा निमन्त्रकस्तस्या अड्ञेभ्य: क्षिप्रमागमत्,राजन! तब मनोहर नेत्रोंवाली रुचिने वे फूल ले लिये। इतनेमें ही अंगदेशसे उसका शीघ्र ही बुलावा आ गया
ភីស្មាបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ឱ ព្រះមហាក្សត្រ! រុចិ ដែលមានភ្នែកទន់ភ្លន់ និងស្រស់ស្អាត បានយកផ្កាទាំងនោះ។ នៅពេលនោះឯង អ្នកនាំសារដែលមកអញ្ជើញនាង បានមកដល់យ៉ាងរហ័សពីដែនអង្គៈ»។
Verse 8
तस्या हि भगिनी तात ज्येष्ठा नाम्ना प्रभावती । भार्या चित्ररथस्याथ बभूवाड्रेश्वरस्य वै,तात! रुचिकी बड़ी बहिन, जिसका नाम प्रभावती था, अंगराज चित्ररथको ब्याही गयी थी
ភីស្មាបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ឱ កូនអើយ! បងស្រីច្បងរបស់នាង មាននាមថា ប្រភាវតី បានក្លាយជាព្រះភរិយារបស់ ចិត្ររថ—ម្ចាស់នៃភ្នំ»។
Verse 9
पिनह्ा[ तानि पुष्पाणि केशेषु वरवर्णिनी । आमन्त्रिता ततो5गच्छद् रुचिरजड्गपतेर्गृहम्,उन दिव्य फूलोंको अपने केशोंमें गूँथकर सुन्दरी रुचि अंगराजके घर आमन्त्रित होकर गयी
ភីស្មាបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «នាងស្រីសម្បុរស្រស់ បានយកផ្កាទាំងនោះមកចងបញ្ចូលក្នុងសក់។ បន្ទាប់មក ដោយបានទទួលការអញ្ជើញ នាងបានទៅកាន់គេហដ្ឋានរបស់ រុចិរ—ម្ចាស់ដែនអង្គៈ»។
Verse 10
पुष्पाणि तानि दृष्ट्वा तु तदाड़्जेन्द्रवराड़ना । भगिनीं चोदयामास पुष्पार्थे चारुलोचना
ភីෂ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ ព្រះនាងព្រះមហេសីមានភ្នែកដូចផ្កាឈូក ជាស្ត្រីឧត្តមក្នុងចំណោមស្ត្រីរាជវង្ស បានឃើញផ្កាទាំងនោះហើយ ក៏ជំរុញប្អូនស្រីរបស់នាង ដោយសុំឲ្យទៅយកផ្កាដូចគ្នានោះមក។
Verse 11
सा भरत्रें सर्वमाचष्ट रुचि: सुरुचिरानना । भगिन्या भाषितं सर्वमृषिस्तच्चा भ्यनन्दत
ភីෂ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ ពេលត្រឡប់ទៅអាស្រមវិញ រុចិដែលមានមុខមាត់ស្រស់ស្អាត បានប្រាប់ស្វាមីរបស់នាងអំពីពាក្យទាំងអស់ដែលបងស្រីបាននិយាយ។ ព្រះឥសីបានសប្បាយចិត្តពេលស្តាប់ ហើយបានយល់ព្រមតាមសំណូមពរ។
Verse 12
ततो विपुलमानाय्य देवशर्मा महातपा: । पुष्पार्थे चोदयामास गच्छ गच्छेति भारत,भारत! तब महा तपस्वी देवशर्माने विपुलको बुलवाकर उन्हें फ़ूल लानेके लिये आदेश दिया और कहा, “जाओ, जाओ'
បន្ទាប់មក ព្រះឥសីទេវសರ್ಮា អ្នកធ្វើតបស្យាធំ បានហៅវិពុលមក ហើយជំរុញឲ្យទៅយកផ្កា ដោយនិយាយថា «ចូរទៅ ចូរទៅ ឱ ភារត!»
Verse 13
विपुलस्तु गुरोर्वाक्यमविचार्य महातपा: । स तथेत्यब्रवीद् राज॑स्तं च देशं जगाम ह
ភីෂ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ វិពុល អ្នកធ្វើតបស្យាធំ បានទទួលពាក្យគ្រូ ដោយមិនគិតសង្ស័យឡើយ ហើយឆ្លើយថា «ដូច្នោះហើយ ឱ ព្រះមហាក្សត្រ» រួចក៏ទៅកាន់ទីនោះ។ នៅទីនោះ គាត់បានឃើញផ្កាជាច្រើនទៀតធ្លាក់ពីមេឃ ហើយមិនទាន់ស្រកស្ងួតឡើយ។
Verse 14
यस्मिन् देशे तु तान्यासन् पतितानि नभस्तलात् | अम्लानान्यपि तत्रासन् कुसुमान्यपराण्यपि
ភីෂ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «ឱ ព្រះមហាក្សត្រ នៅតំបន់ដែលផ្កាទាំងនោះធ្លាក់ចុះពីមេឃ មានផ្កាផ្សេងៗជាច្រើនទៀតដេកស្ថិតនៅទីនោះផងដែរ ហើយសុទ្ធតែស្រស់ មិនស្រកស្ងួតឡើយ»។
Verse 15
स ततस्तानि जग्राह दिव्यानि रुचिराणि च | प्राप्तानि स्वेन तपसा दिव्यगन्धानि भारत,भारत! तदनन्तर अपने तपसे प्राप्त हुए उन दिव्य सुगन्धसे युक्त मनोहर दिव्य पुष्पोंको विपुलने उठा लिया
ភីෂ្មៈបានមានព្រះវាចាថា៖ បន្ទាប់មក គាត់បានប្រមូលយកផ្កាទេវតាដ៏ស្រស់ស្អាតទាំងនោះ ដែលមានក្លិនក្រអូបដ៏ទិព្វ—បានទទួលមកដោយតបៈ (ការអធិស្ឋានតម្រង់ខ្លួន) របស់ខ្លួនឯង—ឱ ភារតៈ។
Verse 16
सम्प्राप्य तानि प्रीतात्मा गुरोवंचनकारक: । तदा जगाम तूर्ण च चम्पां चम्पकमालिनीम्
ភីෂ្មៈបានមានព្រះវាចាថា៖ ពេលបានផ្កាទាំងនោះមក គាត់មានចិត្តរីករាយយ៉ាងខ្លាំង ហើយដោយជាមនុស្សមិនបោកបញ្ឆោតគ្រូ (គុរុ) ទេ គាត់ក៏ចេញដំណើរភ្លាមទៅកាន់ចម្បា—ទីក្រុងដែលត្រូវបានលម្អដូចកម្រងផ្កា ដោយដើមចម្បកជុំវិញ—ដើម្បីបំពេញព្រះបន្ទូលគ្រូដោយសុចរិត។
Verse 17
स वने निर्जने तात ददर्श मिथुनं नृणाम् । चक्रवत् परिवर्तन्तं गृहीत्वा पाणिना करम्
ភីෂ្មៈបានមានព្រះវាចាថា៖ កូនអើយ នៅក្នុងព្រៃស្ងាត់ឯកោមួយ គាត់បានឃើញគូបុរសនិងស្ត្រីមួយគូ ដែលកាន់ដៃគ្នា ហើយវិលជុំគ្នាទៅមក ដូចកង់ចង្ក្រានរបស់ជាងដីឥដ្ឋ។
Verse 18
तत्रैकस्तूर्णमगमत् तत्पदे च विवर्तयन् । एकस्तु न तदा राजंश्वक्रतु: कलहं तत:,राजन! उनमेंसे एकने अपनी चाल तेज कर दी और दूसरेने वैसा नहीं किया। इसपर दोनों आपसमें झगड़ने लगे
ភីෂ្មៈបានមានព្រះវាចាថា៖ នៅទីនោះ ម្នាក់បានបង្កើនល្បឿនទៅមុខភ្លាមៗ ទាំងបម្លែងជំហាននៅចំណុចនោះផង; តែម្ខាងទៀត មិនបានធ្វើដូច្នោះទេ ឱ ព្រះមហាក្សត្រ។ ដោយសារភាពខុសគ្នានៃល្បឿននិងចេតនា នោះហើយ ការឈ្លោះប្រកែកបានកើតឡើងរវាងពួកគេ។
Verse 19
त्वं शीघ्र गच्छसीत्येकोब्रवीज्नेति तथा पर: । नेति नेति च तौ राजन् परस्परमथोचतु:
ភីෂ្មៈបានមានព្រះវាចាថា៖ ម្នាក់និយាយថា «អ្នកដើរលឿនពេក»។ ម្នាក់ទៀតឆ្លើយថា «ទេ»។ ដូច្នេះ ឱ ព្រះមហាក្សត្រ ពួកគេបាននិយាយ «ទេ ទេ» ទៅវិញទៅមក បដិសេធ និងចោទប្រកាន់គ្នាទៅវិញទៅមក។ ដូច្នេះហើយ ឱ ព្រះអម្ចាស់នៃមនុស្ស ពួកគេធ្លាក់ចូលក្នុងការចោទប្រកាន់គ្នា ជំនួសឲ្យការយល់ចិត្តគ្នា។
Verse 20
तयोर्विस्पर्थतोरेवे शपथो5यमभूत् तदा । सहसोद्दिश्य विपुलं ततो वाक्यमथोचतु:
ភីṣ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ ខណៈដែលអ្នកទាំងពីរនោះនៅតែប្រកួតប្រជែងគ្នាមិនឈប់ សច្ចាប្រណិធាននេះក៏បានកើតឡើងនៅពេលនោះ។ បន្ទាប់មក ដោយចិត្តក្លាហាន និងបំណងដ៏ខ្លាំងក្លា ពួកគេបាននិយាយពាក្យធំធេង—ពាក្យដែលនឹងចងក្រងការប្រព្រឹត្តរបស់ពួកគេ និងកំណត់អ្វីៗបន្ទាប់ពីនេះ។
Verse 21
इस प्रकार एक-दूसरेसे स्पर्धा रखते हुए उन दोनोंमें शपथ खानेकी नौबत आ गयी। फिर तो सहसा विपुलको लक्ष्य करके वे दोनों इस प्रकार बोले-- ।।
ដូច្នេះ ដោយសារតែអ្នកទាំងពីរនោះប្រកួតប្រជែងគ្នា មកដល់ដំណាក់កាលដែលត្រូវស្បថ។ បន្ទាប់មក ពួកគេបានបង្រួមចិត្តទៅលើព្រះព្រាហ្មណ៍ វិបុលា ហើយប្រកាសថា៖ «ក្នុងចំណោមយើង អ្នកណាដែលនិយាយកុហក សូមឲ្យគាត់ទទួលបានវាសនានៅលោកក្រោយ ដូចវាសនាដែលបានកំណត់សម្រាប់ព្រះព្រាហ្មណ៍ វិបុលា»។
Verse 22
एतत् श्र॒ुत्वा तु विपुलो विषण्णवदनो5भवत् | एवं तीव्रतपाश्चाहं कष्टश्षायं परिश्रम:
ភីṣ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ ពេលបានឮដូច្នោះ វិបុលាមុខស្រងូតស្រងាត់ដោយទុក្ខសោក។ គាត់គិតថា៖ «បើសូម្បីតែខ្ញុំ—អ្នកធ្វើតបស្យាដ៏តឹងរឹង—ត្រូវជួបវាសនាអាក្រក់ នោះការខិតខំធ្វើតបស្យាដ៏ឃោរឃៅនេះ ក៏ហាក់ដូចជាក្លាយទៅជាការឈឺចាប់តែប៉ុណ្ណោះ»។
Verse 23
मिथुनस्यास्य कि मे स्यात् कृतं पापं यथा गति: । अनिष्टा सर्वभूतानां कीर्तितानेन मेडद्य वै
ភីṣ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «ខ្ញុំបានប្រព្រឹត្តបាបអ្វី ដល់ថ្នាក់ត្រូវជួបវាសនាបែបនោះ—វាសនាដែលបង្កអន្តរាយដល់សត្វលោកទាំងអស់—ដូចវាសនាដែលបានពណ៌នាមកសម្រាប់គូបុរសនារីនេះ ដែលពួកគេបានរៀបរាប់ឲ្យខ្ញុំស្តាប់នៅថ្ងៃនេះ?»
Verse 24
एवं संचिन्तयन्नेव विपुलो राजसत्तम । अवाड्मुखो दीनमना दध्यौ दुष्कृतमात्मन:,नृपश्रेष्ठ! ऐसा सोचते हुए ही विपुल नीचे मुँह किये दीनचित्त हो अपने दुष्कर्मका स्मरण करने लगे
ដូច្នេះ ខណៈដែលវិបុលាគិតពិចារណាដូច្នោះ—ឱ ព្រះរាជាដ៏ប្រសើរ—គាត់ក៏ទម្លាក់មុខចុះ ដោយចិត្តសោកស្តាយ ហើយគិតគូរឡើងវិញអំពីអំពើអាក្រក់របស់ខ្លួន។
Verse 25
ततः षडन्यान् पुरुषानक्षै: काउ्चनराजतै: । अपश्यद् दीव्यमानान् वै लोभहर्षान्वितांस्तथा
ភីෂ្មៈបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «បន្ទាប់មក វិពុលៈបានឃើញបុរសប្រាំមួយនាក់ទៀត កំពុងលេងល្បែងស៊ីសងដោយគ្រាប់ឌីសធ្វើពីមាស និងប្រាក់។ ពួកគេជ្រួលជ្រាបដោយលោភ និងសេចក្តីរីករាយ ហើយពួកគេក៏កំពុងបញ្ចេញសច្ចាប្រណិធានដូចគូប្តីប្រពន្ធមុននោះដែរ។ ដោយផ្តោតភ្នែកទៅលើវិពុលៈ ពួកគេបាននិយាយទៅកាន់គាត់»។
Verse 26
कुर्वतः शपथं तेन य: कृतो मिथुनेन तु । विपुलं वै समुद्दिश्य तेडपि वाक्यमथाब्रुवन्
ភីෂ្មៈបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «សច្ចាប្រណិធានដែលគូប្តីប្រពន្ធនោះបានធ្វើ ពួកអ្នកដទៃទាំងនោះក៏បាននិយាយតាមដែរ។ បន្ទាប់មក ដោយចង្អុលទៅកាន់វិពុលៈ ពួកគេបាននិយាយ»។
Verse 27
लोभमास्थाय योअस्माकं विषमं कर्तुमुत्सहेत् । विपुलस्य परे लोके या गतिस्तामवाप्लुयात्
ភីෂ្មៈបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «អ្នកណាម្នាក់ក្នុងចំណោមពួកយើង ដែលយកលោភជាទីពឹង ហ៊ានប្រព្រឹត្តអំពើមិនស្មោះត្រង់ នោះនឹងទទួលបានវាសនាដូចគ្នា នឹងវាសនាដែលរង់ចាំវិពុលៈនៅលោកក្រោយ»។
Verse 28
एतत् श्र॒त्वा तु विपुलो नापश्यद् धर्मसंकरम् । जन्मप्रभृति कौरव्य कृतपूर्वमथात्मन:
ភីષ្មៈបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ពេលបានឮដូច្នេះ វិពុលៈបានពិនិត្យមើលអាកប្បកិរិយារបស់ខ្លួនចាប់តាំងពីកំណើតមក ឱ កូនចៅកុរុ។ តែគាត់មិនអាចឃើញនៅក្នុងខ្លួនឯងថាមាន ‘ការលាយឡំធម៌’ ឡើយ—គ្មានការលាយបាបចូលក្នុងអ្វីដែលគួរតែជាកុសល»។
Verse 29
सम्प्रदध्यौ तथा राजन्नग्नावग्निरिवाहित: । दहामानेन मनसा शापं श्रुत्वा तथाविधम्
ភីṣ្មៈបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ឱ ព្រះមហាក្សត្រ! គាត់បានធ្លាក់ចូលក្នុងការពិចារណាដ៏ជ្រាលជ្រៅម្តងទៀត ដូចភ្លើងមួយដាក់លើភ្លើងមួយទៀត។ ពេលបានឮបណ្តាសាបបែបនោះ ចិត្តគាត់ឆេះកាន់តែខ្លាំង ហើយដោយត្រូវដុតដោយភ្លើងទុក្ខក្នុងខ្លួន គាត់បានចាប់ផ្តើមពិចារណាឡើងវិញថា តើគួរធ្វើអ្វី»។
Verse 30
तस्य चिन्तयतस्तात वहूव्यो दिननिशा ययु: । इदमासीन्मनसि स रुच्या रक्षणकारितम्
ភីស្មាបាននិយាយថា៖ «ឱ កូនជាទីស្រឡាញ់, ខណៈដែលគាត់គិតពិចារណាឥតឈប់ឈរ ថ្ងៃនិងយប់ជាច្រើនកន្លងផុតទៅ។ បន្ទាប់មក ដោយបំណងការពាររុចី ការសម្រេចចិត្តមួយបានកើតឡើងក្នុងចិត្តរបស់គាត់»។
Verse 31
लक्षणं लक्षणेनैव वदनं वदनेन च । विधाय न मया चोक्तं सत्यमेतद् गुरोस्तथा
ភីស្មាបាននិយាយថា៖ «អារម្មណ៍ទាំងឡាយរបស់ខ្ញុំបានភ្ជាប់ជាមួយអារម្មណ៍របស់នាង ហើយមាត់របស់ខ្ញុំក៏ភ្ជាប់ជាមួយមាត់របស់នាងដែរ។ ទោះបានប្រព្រឹត្តអំពើមិនសមរម្យបែបនេះ—ទោះបីធ្វើឡើងដើម្បីការពារភរិយាគ្រូ—ខ្ញុំក៏មិនបានប្រាប់គ្រូអំពីសេចក្តីពិតនេះឡើយ»។
Verse 32
एतदात्मनि कौरव्य दुष्कृतं विपुलस्तदा | अमन्यत महाभाग तथा तच्च न संशय:,महाभाग कुरुनन्दन! उस समय विपुलने अपने मनमें इसीको पाप माना और निस्संदेह बात भी ऐसी ही थी
ភីស្មាបាននិយាយថា៖ «ឱ កូនចៅនៃកុរុ, នៅពេលនោះ វិបុលបានវិនិច្ឆ័យក្នុងចិត្តខ្លួនឯងថា នេះជាអំពើបាប។ ឱ អ្នកមានគុណធម៌, ពិតប្រាកដដូច្នោះមែន—គ្មានសង្ស័យឡើយ»។
Verse 33
स चम्पां नगरीमेत्य पुष्पाणि गुरवे ददौ । पूजयामास च गुरुं विधिवत् स गुरुप्रिय:,चम्पानगरीमें जाकर गुरुप्रेमी विपुलने वे फूल गुरुजीको अर्पित कर दिये और उनका विधिपूर्वक पूजन किया
ភីស្មាបាននិយាយថា៖ «ពេលទៅដល់ទីក្រុងចម្បា សិស្សស្មោះត្រង់ វិបុល បានប្រគេនផ្កាទាំងនោះដល់គ្រូ ហើយដោយជាសិស្សជាទីពេញចិត្តរបស់គ្រូ គាត់បានបូជាគ្រូតាមពិធីបែបបទយ៉ាងត្រឹមត្រូវ»។
Verse 42
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि विपुलोपाख्याने द्विचत्वारिंशो5ध्याय:
ដូច្នេះ នៅក្នុង «មហាភារត» ដ៏គួរគោរព នៃ «អនុសាសនបರ್ವ» ក្នុងផ្នែក «ធម៌នៃទាន» (ទានធម៌) ក្នុងរឿងរ៉ាវ «វិបុល» ជំពូកទី៤២ បានបញ្ចប់។
Frequently Asked Questions
How to resolve a case where a maiden has an assigned/received śulka but lacks a husband, raising questions about whether marriage has been treated as a purchase and what dharmic remedy applies.
Bhīṣma articulates parity between son and daughter in relation to the father’s personhood, and legitimizes the dauhitra as heir for a sonless father, supported by ritual duty (piṇḍa offerings) and lineage continuity.
Yes: it argues that not every practiced custom becomes dharma; only sadācāra is weighty as a dharma-marker, while greed-driven or “asad-ācāra” is treated as a distortion that should not be propagated.