Adhyaya 40
Vipulopākhyāna—Ruci-rakṣā and Śakra’s Māyā (विपुलोपाख्यानम्—रुचिरक्षणं शक्रमाया च)
Upa-parva: Strī-dharma / Itihāsa of Vipula and Ruci (Bhīṣma’s illustrative discourse)
Bhīṣma affirms Yudhiṣṭhira’s premise and announces an ancient itihāsa on how protection was once undertaken by the noble Vipula. The discourse begins with a mythic rationale: women are described through a polemical catalog of dangers, and the gods—fearing humans might attain divinity—approach the Creator; Prajāpati introduces elements that lead beings into desire and anger, and a normative claim is made that women are difficult to restrain by ordinary means. The narrative then shifts to the household of Ṛṣi Devaśarmā and his exceptionally beautiful wife Ruci, whose beauty attracts celestial attention, especially Indra. Knowing Indra’s inclination toward others’ spouses and his capacity for extensive disguise, Devaśarmā instructs his disciple Vipula to guard Ruci while he departs for a sacrifice, detailing Indra’s protean forms across social types, ages, colors, and even animals and insects. Vipula, recognizing that physical guarding cannot counter such māyā, resolves to protect Ruci through yogic entry into her body—remaining internally present yet non-interfering—so that no external approach can succeed and no impropriety is incurred. He executes this meditative strategy and maintains protection until the guru’s return (the episode continues beyond the chapter boundary).
Chapter Arc: Yudhiṣṭhira, intent on giving without harm, asks Bhīṣma a pointed question: what makes a person truly a ‘pātra’—a worthy vessel for charity—especially when the seeker is unknown, long-unseen, or has come from far away? → Bhīṣma answers by shifting the focus from mere impulse to disciplined discernment: some practice a quiet, inward vow of giving—‘whoever asks, I give’—yet even generosity must not become a cause of suffering, especially when one’s dependents and household are strained. The tension grows between universal giving and responsible stewardship. → The decisive teaching lands: the wise recognize as worthy those who are unfamiliar (apūrva), long absent (ciroṣita), or distant travelers (dūrād abhyāgata)—but only when the gift does not lead to regret or harm. Yudhiṣṭhira’s criterion—‘so that, having given, one does not burn with remorse’—becomes the chapter’s moral fulcrum. → Bhīṣma enumerates the honored circle of recipients—ṛtviks, purohitas, ācāryas, learned and non-envious persons, and those bound by the sacred ties of teaching, kinship, and service—while warning that those of contrary conduct and disposition are not fit for honor. The householder, acting with purity and good training, sustains dharma through such measured giving.
Shlokas
Verse 1
: सप्तत्रिशो5्ध्याय: दानपात्रकी परीक्षा युधिषछ्िर उवाच अपूर्वश्च भवेत् पात्रमथवापि चिरोषित: । दूरादभ्यागतं चापि किं पात्र स््थात् पितामह
យុធិષ્ઠិរ បានទូលថា៖ «ព្រះតាបិតាមហៈ! អ្នកណាគួរត្រូវបានចាត់ទុកថាជាអ្នកទទួលទានដ៏សមគួរ? តើជាមនុស្សដែលមិនធ្លាប់ស្គាល់ពីមុន ឬជាមនុស្សដែលបានរស់នៅជាមួយយើងយូរហើយ ឬក៏ជាអ្នកមកពីដែនដីឆ្ងាយ? ក្នុងចំណោមទាំងនេះ អ្នកណាជា “ភាជនៈ” ដ៏ល្អបំផុតសម្រាប់ការធ្វើទាន?»
Verse 2
भीष्म उवाच क्रिया भवति केषांचिदुपांशुव्रतमुत्तमम् । यो यो याचेत यत् किज्चित् सर्व दद्याम इत्यपि
ភីष្ម បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ឱ យុធិષ્ઠិរ! សម្រាប់មនុស្សខ្លះ កិច្ចការសកម្ម—ដូចជា ពិធីយជ្ញៈ ការផ្តល់គ្រូទក្ខិណា ឬការចិញ្ចឹមគ្រួសារ—គឺជាគោលបំណងដែលពួកគេជ្រើសរើស។ សម្រាប់អ្នកខ្លះទៀត វិន័យខ្ពស់បំផុតគឺរស់នៅដោយវ្រតៈនៃការស្ងៀមស្ងាត់ និងការអត់ធ្មត់ (ឧបांशុវ្រតៈ)។ ដូច្នេះ អ្វីក៏ដោយដែលអ្នកសុំទានណាម្នាក់សុំ គួរឆ្លើយដោយចិត្តថា “យើងនឹងឲ្យ” —កុំឲ្យនរណាម្នាក់ត្រឡប់ទៅដោយការខកចិត្តឡើយ»។
Verse 3
अपीडयन् भूत्यवर्गमित्येवमनुशुश्रुम । पीडयन् भृत्यवर्ग हि आत्मानमपकर्षति
ភីष្ម បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «យើងបានឮដូច្នេះថា៖ អ្នកធ្វើទានគួរធ្វើទានដោយមិនបង្កទុក្ខលំបាកដល់អ្នកដែលស្ថិតក្រោមការថែទាំរបស់ខ្លួន។ ព្រោះអ្នកណាដែលធ្វើឲ្យគ្រួសារ និងអ្នកពឹងពាក់រងទុក្ខ—ដោយដកហូតអាហារ ឬបង្ខំឲ្យពួកគេទ្រាំទុក្ខ—ដើម្បីធ្វើទាន នោះពិតជាទាញខ្លួនឯងឲ្យធ្លាក់ចុះ»។
Verse 4
अपूर्व भावयेत् पात्र यच्चापि स्याच्चिरोषितम् । दूरादभ्यागतं चापि तत्पात्रं च विदुर्बुधा:
ភីष្ម បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «បើពិចារណាតាមទស្សនៈនេះ អ្នកដែលមិនធ្លាប់ស្គាល់ពីមុន អ្នកដែលបានរស់នៅជាមួយយើងយូរ និងអ្នកដែលមកពីដែនដីឆ្ងាយ—ទាំងបីប្រភេទនេះ បុរសប្រាជ្ញាទាំងឡាយស្គាល់ថាជាអ្នកទទួលទាន (បាត្រ) សមគួរ»។
Verse 5
युधिछिर उवाच अपीडया च भूतानां धर्मस्याहिंसया तथा । पात्र विद्यात् तु तत्त्वेन यस्मै दत्त न संतपेत्
យុធិષ્ઠិរ បានទូលថា៖ «ឱ ពិតាមហា! ការធ្វើទានគួរធ្វើដូច្នេះ ដើម្បីមិនឲ្យសត្វមានជីវិតណាមួយរងទុក្ខ និងមិនឲ្យធម៌ត្រូវរាំងខ្ទប់—គឺឲ្យស្របតាមអហിംសា។ ប៉ុន្តែតើគេអាចដឹងដោយពិតប្រាកដយ៉ាងដូចម្តេចថា នរណាជាសុបាត្រ ដើម្បីឲ្យទានដែលបានឲ្យទៅហើយ មិនក្លាយជាមូលហេតុនៃការសោកស្តាយក្រោយមក?»
Verse 6
भीष्म उवाच ऋतच्विक् पुरोहिताचार्या: शिष्यसम्बन्धिबान्धवा: । सर्वे पूज्याश्व मान्याश्व श्रुतवन्तो5नसूयका:
ភីष្ម បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «កូនអើយ! ព្រះសង្ឃបូជាចារ្យ (ṛtvij), ព្រូហិត (បូជាចារ្យគ្រួសារ), អាចារ្យ; ដូចគ្នានេះដែរ សិស្ស សាច់ញាតិ និងបងប្អូនជាតិ—មែនទាំងអស់អ្នកមានចំណេះដឹង និងមិនចូលចិត្តរកកំហុសអ្នកដទៃ—គួរឲ្យគោរព និងគួរឲ្យកិត្តិយស»
Verse 7
अतोडन्यथा वर्तमाना: सर्वे नाहन्ति सत्क्रियाम् । तस्मान्नित्यं परीक्षेत पुरुषान् प्रणिधाय वै
ភីष្ម បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «អ្នកទាំងឡាយណាដែលប្រព្រឹត្តផ្ទុយពីវិន័យ និងការគ្រប់គ្រងខ្លួន—ពួកគេមិនថែរក្សាសុចរិតពិតប្រាកដឡើយ។ ដូច្នេះ គួរតែពិនិត្យមនុស្សជានិច្ច ដោយចិត្តប្រុងប្រយ័ត្ន និងយកចិត្តទុកដាក់ មុននឹងដាក់ជំនឿ ឬផ្ទុកភារកិច្ចលើពួកគេ»
Verse 8
इनसे भिन्न प्रकारके तथा भिन्न बर्ताववाले जो लोग हैं, वे सब सत्कारके पात्र नहीं हैं; अतः एकाग्रचित्त होकर प्रतिदिन सुपात्र पुरुषोंकी परीक्षा करनी चाहिये ।।
ភីष្ម បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ឱ ភារត! អ្នកដែលមានប្រភេទ និងអាកប្បកិរិយាខុសពីនេះ មិនមែនទាំងអស់សមនឹងទទួលសក្ការៈទេ; ដូច្នេះ ដោយចិត្តផ្តោតមាំ គួរតែពិនិត្យរាល់ថ្ងៃថា នរណាជាសុបាត្រ។ ការខ្វះកំហឹង ការនិយាយពិត អហിംសា ការគ្រប់គ្រងអារម្មណ៍ សេចក្តីត្រង់ សេចក្តីមិនមានព្យាបាទ ភាពទាបខ្លួន ភាពខ្មាស់អៀន ការអត់ធ្មត់ វិន័យ និងសមាធិខាងក្នុង—បើគុណទាំងនេះបង្ហាញដោយធម្មជាតិ ហើយមិនឃើញអំពើផ្ទុយធម៌—មនុស្សដូច្នោះទើបជាសុបាត្រល្អបំផុតសម្រាប់ទាន និងសមនឹងកិត្តិយស»
Verse 9
यस्मिन्नेतानि दृश्यन्ते न चाकार्याणि भारत । स्वभावतो निविष्टानि तत्पात्रं मानमरहति
ភីष្ម បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ឱ ភារត! អ្នកណាដែលឃើញមានគុណធម៌ទាំងនេះ ហើយមិនឃើញអំពើអធម៌ណាមួយ—គុណធម៌ដែលបានបង្កប់ជាធម្មជាតិនៅក្នុងចរិត—មនុស្សនោះជាសុបាត្រ សមនឹងទទួលទាន និងសមនឹងកិត្តិយស។ គុណធម៌ទាំងនោះគឺ៖ ការខ្វះកំហឹង ការនិយាយពិត អហിംសា ការគ្រប់គ្រងអារម្មណ៍ សេចក្តីត្រង់ សេចក្តីមិនមានព្យាបាទ ភាពគ្មានអំនួត ភាពខ្មាស់អៀន ការអត់ធ្មត់ ការគ្រប់គ្រងខ្លួន និងការគ្រប់គ្រងចិត្ត»
Verse 10
तथा चिरोषितं चापि सम्प्रत्यागतमेव च । अपूर्व चैव पूर्व च तत्पात्रं मानमहति
ភីෂ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ មនុស្សណាដែលបានស្នាក់នៅជាមួយយើងយូរហើយក៏ដោយ ឬមនុស្សណាដែលទើបមកដល់ពីទីផ្សេងក៏ដោយ មិនថាជាមនុស្សស្គាល់ពីមុន ឬជាមនុស្សថ្មីស្រឡាង—មនុស្សនោះសមគួរទទួលការស្វាគមន៍ដោយទាន និងសមគួរទទួលកិត្តិយសដោយការគោរព។
Verse 11
अप्रामाण्यं च वेदानां शास्त्राणां चाभिलड्घनम् । अव्यवस्था च सर्वत्र एतान्नाशनमात्मन:
ភីෂ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ ការចាត់ទុកវេដៈថាមិនមានអំណាចជាភស្តុតាង ការរំលោភបំពានព្រះបញ្ញត្តិនៃសាស្ត្រ និងការបង្កឲ្យមានអវស្ថានភាពច្របូកច្របល់គ្រប់ទីកន្លែង—ទាំងនេះសុទ្ធតែជាហេតុនាំទៅកាន់ការបំផ្លាញខ្លួនឯង។
Verse 12
भवेत् पण्डितमानी यो ब्राह्मणो वेदनिन्दक: । आन्वीक्षिकीं तर्कविद्यामनुरक्तो निरर्थिकाम्
ភីෂ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ ប្រាហ្មណ៍ម្នាក់ដែលអួតអាងប្រាជ្ញារបស់ខ្លួន បង្ខូចវេដៈ ហើយលង់ចិត្តក្នុងអាន្វីក្សិកី—តក្កវិជ្ជាដែលគ្មានប្រយោជន៍—គួរត្រូវចាត់ទុកថាជាមនុស្សមិនគួរឲ្យប៉ះពាល់។ អ្នកប្រាជ្ញបានប្រៀបគេដូចសត្វឆ្កែ។
Verse 13
हेतुवादान् ब्रुवन् सत्सु विजेताहेतुवादिक: । आक्रोष्टा चातिवक्ता च ब्राह्मणानां सदैव हि
ភីෂ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ អ្នកណាដែលនៅក្នុងសភានៃសត្ដបុរស និយាយតែតក្កវាទទទេ ហើយឈ្នះដោយល្បិចពាក្យ; ជាមនុស្សស្រែកជេរ និងនិយាយហួសហេតុដោយគ្មានកំណត់—ជាពិសេសចំពោះប្រាហ្មណ៍—មនុស្សនោះគួរត្រូវចាត់ទុកថាមិនបរិសុទ្ធក្នុងសង្គម។ អ្នកប្រាជ្ញបានប្រៀបគេដូចសត្វឆ្កែ។
Verse 14
सर्वाभिशड्की मूढश्ष बाल: कटुकवागपि । बोद्धव्यस्तादृशस्तात नर श्वानं हि त॑ं विदु:
ភីෂ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «មនុស្សណាដែលសង្ស័យគ្រប់គ្នា វង្វេងវង្វាន់ ប្រព្រឹត្តដូចក្មេង ហើយនិយាយពាក្យរឹងរ៉ៃ—មនុស្សបែបនោះ បុត្រា, គួរត្រូវស្គាល់តាមសភាពរបស់គេ។ អ្នកប្រាជ្ញចាត់ទុកគេថាមិនលើសពីសត្វឆ្កែឡើយ»។
Verse 15
यथा श्वा भषितुं चैव हन्तुं चैवावसज्जते । एवं सम्भाषणार्थाय सर्वशास्त्रवधाय च
ភីṣ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «ដូចឆ្កែដែលចូលមកជិត ដើម្បីស្រែកហ៊ោ និងខាំ ដូច្នោះដែរ មនុស្សប្រភេទនោះរត់រវល់ទៅមក គ្រាន់តែស្វែងរកការឈ្លោះវែកញែក និងបំផ្លាញ (បដិសេធ) សាស្ត្រទាំងអស់។ មនុស្សបែបនេះ មិនសមជាអ្នកទទួលទានទេ»។
Verse 16
लोकयात्रा च द्रष्टव्या धर्मशक्षात्महितानि च । एवं नरो वर्तमान: शाश्षतीर्वर्धती समा:
ភីṣ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «មនុស្សគួរតែពិនិត្យមើលរបៀបដែលលោកនេះដំណើរការ—របៀបដែលមនុស្សរស់នៅ និងប្រព្រឹត្តកិច្ចការរបស់ខ្លួន—ហើយគួរតែពិចារណាផងដែរ អំពីធម៌ និងមធ្យោបាយនៃសេចក្តីសុខពិតរបស់ខ្លួន។ អ្នកដែលរស់បែបនេះ នឹងរីកចម្រើនជាបន្តបន្ទាប់ ក្នុងសេចក្តីចម្រើន និងសុខមង្គលយូរអង្វែង»។
Verse 17
ऋणमुन्मुच्य देवानामृषीणां च तथैव च । 8 ॥ विप्राणामतिथीनां च पठचमम्
ភីṣ្មៈបានពន្យល់ថា អ្នកគ្រួសារ (គ្រឹហស្ថ) គួរតែដោះស្រាយដោយចេតនា នូវ «បំណុល» ដែលជំពាក់ចំពោះរបបសក្ការៈនៃជីវិត៖ ចំពោះទេវតា ដោយយញ្ញ និងការបូជា; ចំពោះឥសី ដោយការសិក្សាវេទ (ស្វាធ្យាយ); ចំពោះបិតរបុព្វបុរស ដោយបង្កើតកូនប្រុសល្អ និងធ្វើពិធីស្រាទ្ធ; ចំពោះព្រាហ្មណ៍ ដោយទាន; និងចំពោះភ្ញៀវ ដោយការស្វាគមន៍ និងអធិការកិច្ចអតិថិភាព។ អ្នកដែលបំពេញកាតព្វកិច្ចទាំងនេះ ហើយអនុវត្តកម្មដែលសាស្ត្របញ្ជា ដោយភាពបរិសុទ្ធ និងភាពទន់ភ្លន់ មិនធ្លាក់ចេញពីធម៌ក្នុងជីវិតគ្រួសារឡើយ។
Verse 18
विशुद्धेन सुविनीतेन कर्मणा । एवं गृहस्थ: कर्माणि कुर्वन् धर्मान्न हीयते
ភីṣ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «ដោយអំពើដែលបរិសុទ្ធ និងមានវិន័យ អ្នកគ្រួសារ (គ្រឹហស្ថ) ដែលអនុវត្តកាតព្វកិច្ចរបស់ខ្លួន មិនធ្លាក់ចេញពីធម៌ឡើយ។ តាមលំដាប់ គេរួចផុតពីបំណុលចំពោះទេវតា ដោយយញ្ញ និងការបូជា; ចំពោះឥសី ដោយស្វាធ្យាយវេទ; ចំពោះបិតរបុព្វបុរស ដោយបង្កើតកូនប្រុសល្អ និងធ្វើពិធីស្រាទ្ធ; ចំពោះព្រាហ្មណ៍ ដោយទាន; និងចំពោះភ្ញៀវ ដោយការគោរពស្វាគមន៍ និងអតិថិភាព។ អ្នកគ្រួសារដែលអនុវត្តកម្មសាស្ត្របញ្ជា ដោយភាពបរិសុទ្ធ និងភាពទន់ភ្លន់កាន់តែច្រើនឡើងៗ មិនដែលវង្វេងចេញពីសេចក្តីសុចរិតឡើយ»។
Verse 36
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें ब्राह्मणकी प्रशंसाके प्रसंगमें इन्द्र और शग्बरायुरका संवादविषयक छत्तीयवाँ अध्याय पूरा हुआ
ដូច្នេះ បានបញ្ចប់ជំពូកទី៣៦ នៃ អនុសាសនបវ៌ (Anuśāsana Parva) ក្នុង ស្រីមហាភារត (Śrī Mahābhārata) នៅក្នុងផ្នែកអំពីធម៌នៃការទាន ក្នុងបរិបទនៃការសរសើរព្រាហ្មណ៍—គឺជាជំពូកដែលមានប្រធានបទជាសន្ទនារវាង ឥន្ទ្រ (Indra) និង សង្គបរាយុ (Śaṅbarāyu)។
Verse 37
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि पात्रपरीक्षायां सप्तत्रिंशो ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें पात्रकी परीक्षाविषयक सैंतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ដូច្នេះ ក្នុង «មហាភារត» ដ៏បរិសុទ្ធ នៅក្នុង អនុសាសនបវ៌—ជាពិសេសក្នុងផ្នែកធម៌នៃការបរិច្ចាគ—បានបញ្ចប់ជំពូកទី៣៧ ស្តីពីការពិនិត្យមើលអ្នកទទួលដែលសមគួរ។ ពាក្យបញ្ចប់នេះបញ្ជាក់ការបញ្ចប់ផ្នែកនេះ ហើយរំលេចថា ទាននឹងមានផលធម៌ពិតប្រាកដ កាលណាប្រគល់ទៅកាន់អ្នកដែលសមគួរពិត។
Frequently Asked Questions
Vipula must fulfill the guru’s command to protect Ruci despite Indra’s near-untraceable disguises; the dilemma is how to prevent wrongdoing without resorting to coercion or actions that could themselves become ethically compromising.
The chapter emphasizes that deception-driven threats cannot always be met by external force; sustained vigilance and disciplined inner restraint (supported here by yogic control) are presented as more reliable safeguards in ethically volatile situations.
No explicit phalaśruti appears in this chapter’s verses; its meta-function is didactic—an illustrative itihāsa embedded within Bhīṣma’s instruction to contextualize dharma as practical risk-management under māyā and desire.