Adhyaya 127
Umā’s Inquiry and the Manifestation of the Third Eye (उमा–प्रश्नः तृतीयनेत्रोत्पत्तिः)
Upa-parva: Umā–Maheśvara Saṃvāda (Dialogic Episode within Anuśāsana Parva)
Bhīṣma states that Nārada, revered as Nārāyaṇa’s intimate associate, recounts a dialogue of Śaṃkara with Umā. Śiva is depicted performing austerities on the sacred Himavat, surrounded by siddhas and cāraṇas, with a vast retinue of bhūtas, yakṣas, gandharvas, and other beings; the setting is richly ornamented with divine flowers, fragrances, music, and celebratory movement. Umā approaches with attendants, carrying a golden vessel of waters gathered from all tīrthas, accompanied by auspicious mountain streams and floral showers. In playful intimacy, she covers Śiva’s eyes; immediately the assembly is plunged into darkness, ritual sounds cease, and fear spreads as if the sun had vanished. To protect beings, Śiva brings forth a radiant third eye from his forehead; its intense blaze scorches the forested mountain like a cosmic fire. Seeing the mountain’s distress, Umā submits with folded hands; Śiva, pleased, restores the landscape to its natural state. Umā then articulates a structured set of questions: why the third eye arose, why the mountain burned and was restored, and why Śiva bears particular faces, matted hair, the blue throat, the pināka bow, and ascetic marks. Śiva invites her to listen to the causal explanations (hetu) behind these forms, setting up the continuation of the doctrinal-etiological discourse.
Chapter Arc: Bhishma recounts a celestial marvel: Kaikeyi’s daughter Sumana, radiant and seated in a vimana, is questioned by the sage-like Shandili—how did she wash away sin and attain Devaloka? → Shandili presses for the precise vrata and daily conduct behind such a destiny. Sumana begins to enumerate not grand rituals but minute, relentless disciplines of pativrata-life—service, restraint, and alignment of her will with her husband’s. → Sumana’s vow crystallizes into a severe inner law: she honors her husband’s return with seat and worship; she rejects any food he disapproves; she will not disturb his sleep even when urgent work arises—placing his ease above her own impulses and convenience. → The chapter resolves by presenting these practices as the ‘var’ (boon/fruit) of pativrata-dharma: purity of conduct, conquest of ego, and the merit that carries one to luminous worlds. The dialogue frames domestic fidelity as a spiritual path with cosmic consequence.
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके ४ श्लोक मिलाकर २४ श्लोक हैं) पा गा त्रयोविशर्त्याधिकशततमो< ध्याय: शाण्डिली और सुमनाका संवाद--पतिव्रता स्त्रियोंके कर्तव्यका वर्णन युधिछिर उवाच सत्स्त्रीणां समुदाचारं सर्वधर्मविदां वर । श्रोतुमिच्छाम्यहं त्वत्तस्तन्मे ब्रूहि पितामह
យុធិષ્ઠិរ បានទូលថា៖ «ឱ ពិតាមហៈ អ្នកប្រសើរជាងគេក្នុងចំណោមអ្នកដឹងធម៌ទាំងអស់! ខ្ញុំប្រាថ្នាស្តាប់ពីព្រះមាត់របស់លោក អំពីរបៀបប្រព្រឹត្តដ៏ត្រឹមត្រូវរបស់ស្ត្រីមានគុណធម៌។ សូមលោកប្រាប់ខ្ញុំអំពីវា»។
Verse 2
भीष्म उवाच सर्वज्ञां सर्वतत्त्वज्ञां देवलोके मनस्विनीम् । कैकेयी सुमना नाम शाण्डिलीं पर्यपृच्छत
ភីष្ម បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «ឱ រាជា! នេះជារឿងនៅទេវលោក។ សុមនា កូនស្រីរបស់ស្តេចកេកយៈ បានសួរព្រះនាងសណ្ឌីលី—នារីមានបញ្ញា ជាអ្នកដឹងគ្រប់ទាំងសេចក្តីពិតទាំងអស់—ដោយសំណួរដូចតទៅនេះ…»
Verse 3
केन वृत्तेन कल्याणि समाचारेण केन वा | विधूय सर्वपापानि देवलोक॑ त्वमागता,“कल्याणि! तुमने किस बर्ताव अथवा किस सदाचारके प्रभावसे समस्त पापोंका नाश करके देवलोकमें पदार्पण किया है?
ភីෂ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «នាងដ៏មានមង្គលអើយ ដោយរបៀបរស់នៅយ៉ាងណា ឬដោយវិន័យនៃសុចរិតធម៌យ៉ាងណា ទើបនាងអាចបោសសំអាតបាបទាំងអស់ ហើយបានទៅដល់លោកទេវតា? តើសីលធម៌ណាដែលនាំនាងឡើងសួគ៌?»
Verse 4
हुताशनशिखेव त्वं ज्वलमाना स्वतेजसा । सुता ताराधिपस्येव प्रभया दिवमागता
ភីෂ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «នាងកំពុងភ្លឺរលោងដោយពន្លឺរបស់ខ្លួន ដូចអណ្តាតភ្លើងនៃអគ្គិហោម; ហើយដូចកូនស្រីរបស់ព្រះចន្ទ នាងបានមកដល់មណ្ឌលសួគ៌ ដោយចែងចាំងពន្លឺដ៏រុងរឿង។»
Verse 5
अरजांसि च वस्त्राणि धारयन्ती गतक्लमा । विमानस्था शुभा भासि सहस्रगुणमोजसा
ភីෂ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «នាងពាក់សម្លៀកបំពាក់ស្អាតឥតមេរោគ ហើយគ្មានភាពនឿយហត់; អង្គុយលើវិមានសួគ៌។ រូបរាងនាងពោរពេញដោយមង្គល ហើយដោយពន្លឺវិញ្ញាណរបស់ខ្លួន នាងចែងចាំងដូចមានសោភ័ណភាពគុណពាន់។»
Verse 6
न त्वमल्पेन तपसा दानेन नियमेन वा । इमं लोकमनुप्राप्ता त्वं हि तत्त्व वदस्व मे
ភីෂ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «មិនមែនដោយតបស្យាតិចតួច ឬដោយទាន ឬដោយការរឹតត្បិតខាងក្រៅប៉ុណ្ណោះទេ ដែលនាងបានមកដល់លោកនេះ។ ដូច្នេះ សូមប្រាប់ខ្ញុំអំពីសច្ចធម៌—និយាយប្រាប់ខ្ញុំអំពីការពិតដូចដែលវាជា។»
Verse 7
'थोड़ी-सी तपस्या थोड़े-से दान या छोटे-मोटे नियमोंका पालन करके तुम इस लोकमें नहीं आयी हो। अत: अपनी साधनाके सम्बन्धमें सच्ची-सच्ची बात बताओ' ।।
សុមនាបានសួរនាងដោយពាក្យផ្អែមល្ហែមដូច្នេះ។ ពេលនោះ សាន្ឌិលី—មានស្នាមញញឹមស្រស់ស្អាត—បានឆ្លើយទៅសុមនាដោយពាក្យសុភាពរាបសារ និងស្ងប់ស្ងាត់ ដើម្បីប្រាប់ដោយសច្ចៈអំពីវិន័យនៃការអនុវត្តធម៌ដែលនាំនាងទៅដល់ស្ថានភាពបច្ចុប្បន្ន។
Verse 8
नाहं काषायवसना नापि वल्कलधारिणी । न च मुण्डा च जटिला भूत्वा देवत्वमागता
ភីស្មៈបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ខ្ញុំមិនបានឈានដល់ភាពទេវតាដោយស្លៀកពាក់អាវពណ៌លឿងស្វាយ (កាសាយ) ឬពាក់សម្លៀកបំពាក់សំបកឈើទេ; ហើយក៏មិនបានទៅដល់ស្ថានទេវលោកដោយកោរសក់ ឬទុកសក់ជាចងជាត់ៗដែរ។ មិនមែនដោយសញ្ញាខាងក្រៅនៃតាបស្យានោះទេ ដែលនាំឲ្យខ្ញុំមកដល់លោកទេវៈ»។
Verse 9
अहितानि च वाक्यानि सर्वाणि परुषाणि च । अप्रमत्ता च भर्तारें कदाचिन्नाहमब्रुवम्,“मैंने सदा सावधान रहकर अपने पतिदेवके प्रति मुँहले कभी अहितकर और कठोर वचन नहीं निकाले हैं
ភីស្មៈបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ខ្ញុំមិនដែល—សូម្បីតែម្តង—នៅក្នុងភាពប្រុងប្រយ័ត្ន និងការគ្រប់គ្រងខ្លួនឯង បាននិយាយទៅកាន់ស្វាមីរបស់ខ្ញុំដោយពាក្យដែលបង្កអន្តរាយ ឬពាក្យរឹងរាក់ទេ។ ខ្ញុំបានថែរក្សាពាក្យសម្តីរបស់ខ្ញុំ មិនឲ្យវាធ្វើឲ្យព្រះប្តីរងរបួសចិត្ត»។
Verse 10
देवतानां पितृणां च ब्राह्मणानां च पूजने । अप्रमत्ता सदा युक्ता श्वश्रूश्वशुरवर्तिनी,“मैं सदा सास-ससुरकी आज्ञामें रहती और देवता, पितर तथा ब्राह्मणोंकी पूजामें सदा सावधान होकर संलग्न रहती थी
ភីស្មៈបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ក្នុងការបូជាទេវតា បិត្រទេវ (បុព្វបុរស) និងព្រះព្រាហ្មណ៍ ខ្ញុំតែងប្រុងប្រយ័ត្ន និងចូលរួមជានិច្ច; ហើយខ្ញុំរស់នៅក្នុងការគោរពតាមបញ្ជារបស់ម្តាយក្មេក និងឪពុកក្មេក ដោយស្មោះត្រង់តាមព្រះហឫទ័យរបស់ពួកគេ»។
Verse 11
“किसीकी चुगली नहीं खाती थी। चुगली करना मेरे मनको बिलकुल नहीं भाता था। मैं घरका दरवाजा छोड़कर अन्यत्र नहीं खड़ी होती और देरतक किसीसे बात नहीं करती थी
ភីស្មៈបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ខ្ញុំមិនដែលនិយាយបង្កាច់បង្ខូចពីអ្នកណាម្នាក់ទេ។ ការនាំពាក្យចចាមអារ៉ាមគឺជារឿងដែលចិត្តខ្ញុំស្អប់ខ្ពើមយ៉ាងខ្លាំង។ ខ្ញុំមិនឈរលេងឆ្ងាយពីទ្វារផ្ទះទេ ហើយក៏មិននិយាយយូរជាមួយអ្នកណាម្នាក់ដែរ»។
Verse 12
असद वा हसितं किंचिदहितं वापि कर्मणा । रहस्यमरहस्यं वा न प्रवर्तामि सर्वथा
ភីស្មៈបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ខ្ញុំមិនដែលលេងសើចអាសអាភាស ឬនិយាយកំប្លែងមិនសមរម្យណាមួយឡើយ ហើយក៏មិនដែលធ្វើអំពើណាមួយដែលបង្កអន្តរាយដល់អ្នកដទៃតាមរយៈសកម្មភាពរបស់ខ្ញុំដែរ។ មិនថានៅទីសម្ងាត់ ឬនៅមុខមនុស្សទាំងឡាយ ខ្ញុំមិនចូលរួមក្នុងអាកប្បកិរិយាដែលលាក់លៀម ឬមិនសមរម្យជាសាធារណៈឡើយ»។
Verse 13
कार्यार्थ निर्गतं चापि भर्तारें गृहमागतम् । आसनेनोपसंयोज्य पूजयामि समाहिता
ភីស្មាបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ពេលស្វាមីរបស់ខ្ញុំចេញទៅធ្វើកិច្ចការណាមួយ ហើយត្រឡប់មកផ្ទះវិញ ខ្ញុំនឹងក្រោកឡើង ដាក់អាសនៈសមរម្យឲ្យគាត់អង្គុយដោយគោរព ហើយដោយចិត្តប្រមូលផ្តុំ មិនរំខាន ខ្ញុំនឹងគោរពបម្រើ និងថ្វាយកិត្តិយសដល់គាត់»។
Verse 14
यदन्नं नाभिजानाति यद् भोज्यं नाभिनन्दति । भक्ष्यं वा यदि वा लेहां तत्सव॑ वर्जयाम्यहम्
ភីស្មាបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «អាហារណាដែលម្ចាស់របស់ខ្ញុំមិនទទួលស្គាល់ថាសមគួរទទួលយក និងអ្វីៗដែលគាត់មិនពេញចិត្ត—មិនថាជាអ្វីដែលត្រូវខាំញ៉ាំ ត្រូវបរិភោគ ឬត្រូវលិទ្ធ—អស់ទាំងនោះ ខ្ញុំក៏បោះបង់ដូចគ្នា»។
Verse 15
कुट॒म्बार्थे समानीतं यर्त्किंचित् कार्यमेव तु । प्रातरुत्थाय तत्सर्व कारयामि करोमि च,'सारे कुट॒म्बके लिये जो कुछ कार्य आ पड़ता, वह सब मैं सबेरे ही उठकर कर-करा लेती थी
ភីស្មាបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «កិច្ចការណាមួយ—តូចធំក៏ដោយ—ដែលកើតឡើងសម្រាប់ប្រយោជន៍គ្រួសារ ខ្ញុំនឹងក្រោកពីព្រឹកមុនគេ ហើយរៀបចំឲ្យបានរួចរាល់ទាំងអស់—ទាំងបញ្ជាឲ្យគេធ្វើ និងទាំងធ្វើដោយខ្លួនឯង»។
Verse 16
(अग्निसंरक्षणपरा गृहशुद्धि च कारये । कुमारान् पालये नित्यं कुमारी परिशिक्षये ।।
ភីស្មាបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ខ្ញុំឧស្សាហ៍ប្រឹងប្រែងថែរក្សាភ្លើងបូជានៅក្នុងផ្ទះ និងធ្វើឲ្យផ្ទះស្អាតបរិសុទ្ធដោយការលាបបោសជាប្រចាំ។ ខ្ញុំថែទាំកូនៗរាល់ថ្ងៃ ហើយបង្រៀនក្មេងស្រីឲ្យស្គាល់កាតព្វកិច្ចនារី។ ទោះបីបោះបង់អាហារដែលខ្ញុំស្រឡាញ់ក៏ដោយ ខ្ញុំក៏នៅតែផ្តោតលើការការពារការមានផ្ទៃពោះជានិច្ច។ ខ្ញុំបានបោះបង់ជារៀងរហូតនូវការស្តីបន្ទោស ការខឹង និងការធ្វើទុក្ខដល់កូនៗ។ ក្នុងផ្ទះខ្ញុំ មិនដែលបោះពោតស្រូវឲ្យរាយប៉ាយ ឬបោះអាហារឲ្យខ្ចាត់ខ្ចាយឡើយ។ ខ្ញុំចិញ្ចឹមគោដោយផ្តល់ស្មៅអាហារ និងទឹក ធ្វើឲ្យពួកវាសុខស្រួល ហើយប្រាថ្នាឲ្យពួកវាសុវត្ថិភាពដូចជារតនៈ។ ហើយនៅពេលខ្លួនស្ថិតក្នុងភាពបរិសុទ្ធ ខ្ញុំនឹងចេញទៅមុខ ដើម្បីប្រគេនទានដល់ព្រះទ្វិជៈ។ បើស្វាមីខ្ញុំចេញដំណើរទៅធ្វើកិច្ចការណាមួយ ខ្ញុំនឹងរស់នៅដោយវិន័យ និងការគ្រប់គ្រងខ្លួន ហើយប្រតិបត្តិពិធីមង្គលជាច្រើនសម្រាប់សេចក្តីសុខសាន្តរបស់គាត់»។
Verse 17
यदि मेरे पति किसी आवश्यक कार्यवश कभी परदेश जाते तो मैं नियमसे रहकर उनके कल्याणके लिये नाना प्रकारके मांगलिक कार्य किया करती थी ।।
ភីស្មាបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ពេលស្វាមីខ្ញុំចេញទៅឆ្ងាយដោយកិច្ចការចាំបាច់ ខ្ញុំមិនរីករាយនឹងការតុបតែងខ្លួនឡើយ—មិនលាបកូឡីរីយ៉ូមក្នុងភ្នែក មិនដាក់សញ្ញា gorocanā លើថ្ងាស មិនងូតទឹកជាមួយប្រេង មិនពាក់កម្រងផ្កា មិនលាបក្លិនក្រអូប ឬធ្វើសម្អាងណាមួយ។ ក្នុងអវត្តមានរបស់គាត់ ខ្ញុំរក្សាការសម្របសម្រួល និងប្រតិបត្តិពិធីមង្គល ដើម្បីសេចក្តីសុខសាន្តរបស់គាត់»។
Verse 18
नोत्थापयामि भर्तारें सुखसुप्तमहं सदा । आन्तरेष्वपि कार्येषु तेन तुष्यति मे मन:
ភីṣ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «ខ្ញុំមិនដែលលើកឲ្យស្វាមីខ្ញុំភ្ញាក់ឡើង ពេលដែលទ្រង់កំពុងដេកសុខស្រួលឡើយ។ ទោះបីមានកិច្ចការត្រូវធ្វើនៅក្នុងផ្ទះក៏ដោយ ខ្ញុំក៏អត់ធ្មត់មិនរំខានទ្រង់; ដោយហេតុនេះ ចិត្តខ្ញុំក៏ស្ងប់សុខពេញចិត្ត»។
Verse 19
“जब स्वामी सुखपूर्वक सो जाते उस समय आवश्यक कार्य आ जानेपर भी मैं उन्हें कभी नहीं जगाती थी। इससे मेरे मनको विशेष संतोष प्राप्त होता था ।।
ភីṣ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «ពេលស្វាមីខ្ញុំដេកសុខស្រួល ទោះមានកិច្ចការចាំបាច់កើតឡើង ខ្ញុំក៏មិនដែលរំខានឲ្យទ្រង់ភ្ញាក់ឡើយ។ ការអត់ធ្មត់នេះផ្តល់សេចក្តីពេញចិត្តជ្រាលជ្រៅក្នុងចិត្តខ្ញុំ។ សម្រាប់ការថែរក្សាគ្រួសារផងដែរ ខ្ញុំមិនធ្វើឲ្យទ្រង់លំបាកទេ។ ខ្ញុំរក្សារឿងសម្ងាត់របស់គ្រួសារឲ្យលាក់លៀម ហើយធ្វើឲ្យផ្ទះនិងលានផ្ទះស្អាតរលោង ជានិច្ច»។
Verse 20
इमं धर्मपथं नारी पालयन्ती समाहिता । अरुन्धतीव नारीणां स्वर्गलोके महीयते
ភីṣ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «ស្ត្រីណាដែលប្រុងប្រយ័ត្នជានិច្ច មានស្មារតីតាំងមាំ ហើយគោរពថែរក្សាមាគ៌ាធម៌នេះ នាងនោះត្រូវបានគេគោរពក្នុងចំណោមស្ត្រីដូចអរុន្ធតី ហើយនៅស្វರ್ಗលោកផងដែរ នាងទទួលបានកិត្តិយសដ៏លេចធ្លោ»។
Verse 21
भीष्मजी कहते हैं--युधिष्ठिर! सुमनाको इस प्रकार पातितव्रत्य धर्मका उपदेश देकर तपस्विनी महाभागा शाण्डिली देवी तत्काल वहाँ अदृश्य हो गयीं
ភីṣ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «យុធិષ્ઠិរា! ក្រោយពីបានបង្រៀនសុមនកា ដូច្នេះអំពីធម៌សម្រាប់អ្នកដែលធ្លាក់ចេញពីវត្ដ (ពាក្យសច្ចៈ/ព្រហ្មចរិយៈ) រួចហើយ ទេវីសាន់ឌីលី អ្នកតបស្យា និងមានព្រះពរដ៏មហិមា ក៏បានលង់បាត់ទៅពីទីនោះភ្លាមៗ»។
Verse 22
यश्चेदं पाण्डवाख्यानं पठेत् पर्वणि पर्वणि । स देवलोकं सम्प्राप्य नन्दने स सुखी वसेत्
ភីṣ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «បណ្ឌុនន្ទន! អ្នកណាដែលអានឬសូត្ររឿងរ៉ាវអំពីបណ្ឌវៈនេះ នៅរាល់ថ្ងៃបរិវ (ពេលបុណ្យ/ឱកាសបរិសុទ្ធ) នោះគេនឹងទៅដល់ទេវលោក; ហើយពេលបានទៅដល់នន្ទនវន—ព្រៃសួគ៌របស់ឥន្ទ្រ—គេនឹងរស់នៅដោយសុខសាន្ត»។
Verse 23
भीष्म उवाच एतदाख्याय सा देवी सुमनायै तपस्विनी । पतिधर्म महाभागा जगामादर्शनं तदा
ភីෂ្មបានមានព្រះវាចា៖ កាលនាងទេវីអ្នកធ្វើតបស្យា នោះ—ជាមហាភាគា មានសីលធម៌នៃភរិយា (បតិធម្ម) មាំមួន—បានប្រាប់រឿងនេះដល់ សុមនា រួចហើយ ក៏លះបាត់ពីទិដ្ឋភាពនៅពេលនោះ។
Verse 113
पैशुन्ये न प्रवर्तामि न ममैतन्मनोगतम् । अद्वारि न च तिष्ठामि चिरं न कथयामि च
ភីෂ្មបានមានព្រះវាចា៖ «ខ្ញុំមិនប្រព្រឹត្តការនិយាយបង្ខូច (ស្លាន់ដែរ) ទេ ហើយគំនិតបែបនោះក៏មិនកើតឡើងក្នុងចិត្តខ្ញុំដែរ។ ខ្ញុំមិនឈរយូរនៅមុខទ្វារផ្ទះអ្នកដទៃទេ ហើយខ្ញុំក៏មិននិយាយវែងវាលដែរ»។
Verse 122
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें मैत्रेयकी भिक्षाविषयक एक सौ बाईसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ដូច្នេះ ជំពូកទីមួយរយម្ភៃពីរ ស្តីពីប្រធានបទ «ការសុំទានរបស់ មૈត្រេយ្យ» ក្នុងផ្នែក ដានធម្ម នៃ អនុសាសនបರ್ವ នៃ «ស្រីមហាភារត» បានបញ្ចប់។
Verse 123
इति श्रीमहा भारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि शाण्डिलीसुमनासंवादे त्रयोविंशत्यधिकशततमो<ध्याय:
ដូច្នេះ ក្នុង «ស្រីមហាភារត» ដ៏គួរគោរព នៃ អនុសាសនបર્વ—ក្នុងផ្នែក ដានធម្ម—ជំពូកទីមួយរយម្ភៃបី ដែលជាសន្ទនារវាង សាណ្ឌិលី និង សុមនាស ក៏បានបញ្ចប់។
Frequently Asked Questions
The tension is between intimate play and cosmic consequence: a private act (covering the eyes) produces public disorder (darkness), requiring authority to intervene responsibly to protect beings.
Power (tejas) is justified by protection and restoration: even when destructive capacity manifests, it is subordinated to re-establishing order and relieving fear, modeling disciplined sovereignty.
No explicit phalaśruti appears in the provided passage; instead, the chapter functions as an etiological prologue, promising causal explanations (hetu) for Śiva’s forms and thereby grounding devotional understanding in narrative reasoning.