Adhyaya 208: Narration of the Exemplum of the Pativratā (Devoted Wife)

Verse 1

अथ पतिव्रतोपाख्यानवर्णनम् ॥ ऋषिपुत्र उवाच ॥ मुहूर्त्तस्य तु कालस्य दिव्याभरणभूषितान् ॥ प्रयातान्दिवि संप्रेक्ष्य विमानैः सूर्यसन्निभैः

ここに貞節なる妻の物語の叙述が始まる。聖仙の子は言った。「しばらくして、彼らが天の空を進み、神々の装身具に飾られ、太陽のごとく輝くヴィマーナに乗って去るのを見て、私は語った。」

Verse 2

ब्राह्मणास्तपसा सिद्धाः सपत्नीकाः सबान्धवाः ॥ सानुरागा ह्युभयतो मन्युनाभिपरिप्लुताः

苦行（タパス）によって成就したブラーフマナたちは、妻子や親族とともに、情愛を抱きながらも、双方とも怒りに呑み込まれていた。

Verse 3

विवर्णवदनो राजा प्रभातेजोविवर्जितः ॥ अचिरादेव सञ्जातः क्रोधेन भृशदुःखितः

王ヤマは顔色を失い、光輝と威光を奪われ、怒りのためにほどなく甚だしく苦しんだ。

Verse 4

तं तथा निष्प्रभं दृष्ट्वा धर्मराजं तपोधनः ॥ नारदश्चाब्रवीत्तत्र ज्ञात्वा तस्य मनोगतम्

法王ダルマラージャがそのように光を失っているのを見て、苦行者の宝なるナーラダは、彼の心中を悟り、その場で語った。

Verse 5

अपि त्वं भ्राजमानस्तु पशोः पतिरिवापरः ॥ कस्मात्ते शोभनं वक्त्रं क्षणाद्वैवर्ण्यमापतत्

汝はなお輝き、まるで別の生類の主のごとし。されど、いかなるゆえにその麗しき面は一瞬にして蒼白となったのか。

Verse 6

विनिःश्वसन्यथा नागः कस्मात्त्वं परितप्यसे ॥ राजन्कस्माद्बिभेषि त्वमेतदिच्छामि वेदितुम्

蛇のごとく嘆息して、なぜ汝は苦しむのか。王よ、なぜ恐れるのか。これを我は知りたい。

Verse 7

यम उवाच ॥ विवर्णं जायते वक्त्रं शुष्यते न च संशयः ॥ यन्मया हीदृशं दृष्टं श्रूयतां तन्महामुने

ヤマは言った。「顔は蒼白となり、乾きゆく—疑いはない。かくのごときものを我が見た、そのことを聞け、大いなる牟尼よ。」

Verse 8

यायावरास्तु ये विप्रा उञ्छवृत्तिपरायणाः ॥ दृढस्वाध्यायतपसो ह्रीमन्तो ह्यनसूयकाः

遊行する婆羅門たちで、落ち穂拾いの生活に専心し、自誦と苦行に堅く、慎み深く、まことに害心なき者ども—（我は彼らを見た）。

Verse 9

अतिथिप्रियकाश्चैव नित्ययुक्ता जितेन्द्रियाः ॥ ते त्वहम्मानिनः सर्वे गच्छन्त्युपरि मे द्विज

また彼らは客を愛し、常に修し、諸根を制する。されど皆、自負のゆえに我を超えて上へと至る、婆羅門よ。

Verse 10

दिव्यगन्धैर्विलिप्ताङ्गा माल्यभूषितवाससः ॥ सृजन्तो मम माल्यानि तेन ताम्ये द्विजोत्तम ॥

彼らの身は天上の香で塗られ、衣は花鬘と装身具で荘厳されている。彼らが絶えず我がために花鬘を作り出すゆえに、最勝の二度生まれよ、我はそれによって疲れ果てる。

Verse 11

मृत्यो तिष्ठसि कस्यार्थे को वा मृत्युḥ कथं भवेत् ॥ कि त्वं न भाषसे मृत्यो ब्रूहि लोके निरर्थकः ॥

おお死よ、誰のためにここに立つのか。そもそも「死」とは誰であり、死はどのようにして生ずるのか。なぜ語らぬ、死よ。告げよ—さもなくば汝は世において無益である。

Verse 12

लोभासक्तान्सदा हंसि पापिष्ठान्धर्मवर्जितान् ॥ एषां तपसि सिद्धानां नाहं विग्रहवानिह ॥

汝は常に貪欲に執着する者—最も罪深くダルマを離れた者—を打ち倒す。だが苦行（タパス）によって成就したこれらの人々に対しては、ここで我に対抗する力はない。

Verse 13

निग्रहानुग्रहौ नापि मया शक्यौ महात्मनाम् ॥ कर्त्तुं वा प्रतिषेद्धुं वा तेन तप्ये भृशं मुने ॥

大いなる魂の者に対しては、我は懲罰も恩寵も成し得ない—行うことも、抑えることも。ゆえに我は激しく苦しみ燃える、聖仙よ。

Verse 14

एतस्मिन्नन्तरे तत्र विमानॆन महाद्युतिः ॥ पतिव्रता समं भर्त्रा सानुगा सपरिच्छदा ॥

その間、その場において、光り輝く貞節の妻（パティヴラター）が天のヴィマーナに乗り、夫とともに—従者を伴い、随身の一切を整えて—到来した。

Verse 15

महताऽतूर्यघोषेण सम्प्राप्ता प्रियदर्शना ॥ धर्मराजहितं सर्वं धर्मज्ञा धर्मवत्सला ॥

彼女は大いなる楽器の響きとともに到来し、見る者に麗しく、ダルマを知りダルマを愛し、すべてをダルマラージャの福利のために行う者であった。

Verse 16

साऽब्रवीत्तु विमानस्था साधयन्ती शुभाङ्गना ॥ विचित्रं प्रसृतं वाक्यं सर्वसत्त्वसुखावहम् ॥

そのとき吉祥なる女性は天の車に座して語り、変化に富み広く展開された言葉を述べた。それは一切衆生の安楽をもたらすものであった。

Verse 17

पतिव्रतोवाच ॥ धर्मराज महाबाहो कृतज्ञः सर्वसम्मतः ॥ मैवमीर्‌षां कुरुष्व त्वं ब्राह्मणेषु तपस्विसु ॥ एतेषां तपसां वीर माहात्म्यं बलमेव च ॥ अचिन्त्याः सर्वभूतानां ब्राह्मणा वेदपारगाः ॥

パティヴラターは言った。「ダルマラージャよ、偉大なる腕を持ち、恩を知り万人に尊ばれる者よ。苦行するバラモンたちにそのような嫉みを抱いてはなりません。勇者よ、彼らのタパス（苦行）の偉大さと力はまことに不可思議であり、ヴェーダの彼岸に到ったバラモンは、あらゆる生きものにとってその威力が測り知れないのです。」

Verse 18

त्वया शुभाशुभं कर्म नित्यं पूजा मनस्विनाम् ॥ रागो वा रोषमोहौ वा न कर्तव्यौ सदा सताम् ॥

汝は常に善と不善の業を見極め、心高き人々を礼拝すべきである。善き者の間では、執着も怒りも迷いも決して行ってはならない。

Verse 19

प्रयाता गगने दृष्टा विद्युत्सौदामिनी यथा ॥ दृष्ट्वा पतिव्रतां नारीं धर्मराजेन पूजिताम् ॥

彼女は稲妻の閃きのように天空を行くのが見られた。ダルマラージャに礼敬されたパティヴラターの女性を見て、物語はさらに続く。

Verse 20

अब्रवीन् नारदस्तत्र धर्मराजं तथागतम् ।

そこでナーラダは、到来していたダルマラージャ（ヤマ）に語りかけた。

Verse 21

नारद उवाच ॥ का चैषा सुमहाभागा सुरूपा प्रमदोत्तमा ॥ या त्वया पूजिता राजन् हितमुक्त्वा गता पुनः ।

ナーラダは言った。「このきわめて幸いなる女性—美しく、女人の中の最上—は誰ですか。王よ、あなたが礼拝して敬い、益ある言葉を述べたのち、再び去っていったその方は。」

Verse 22

एतदिच्छाम्यहं ज्ञातुं परं कौतूहलं हि मे ॥ एतनमे सुमहाभाग कथयस्व समासतः ।

「それを知りたいのです。まことに私の好奇心は大きい。大いに幸いなる方よ、要点を簡潔に語ってください。」

Verse 23

यम उवाच ॥ अहं ते कथयिष्यामि कथां परमशोभनाम् ॥ एषा मया यथा तात पूजितापि च कृत्स्नशः ।

ヤマは言った。「私はあなたに、きわめて輝かしい物語を語ろう。愛しき者よ、この方がいかにして私によって余すところなく、詳らかに敬われたかを。」

Verse 24

पुरा कृतयुगे तात निमिर्नाम महायशाः ॥ आसीद्राजा महातेजाः सत्यसन्ध इति श्रुतः ।

「昔、クリタユガに、愛しき者よ、ニミという名の王がいた。大いなる名声と威光を備え、真実に堅く結ばれた者として知られていた。」

Verse 25

तस्य पुत्रो मिथिर्नाम जननाज्जनकोऽभवत् ॥ तस्य रूपवती नाम पत्नी प्रियहिते रता ।

その子はミティ（Mithi）と名づけられ、子をもうけたことによりジャナカ（Janaka）として知られた。妻はルーパヴァティー（Rūpavatī）といい、愛しく益あることに心を寄せていた。

Verse 26

सा चाप शुभकर्माणि पतिभक्ता पतिव्रता ॥ प्रीत्या परमया युक्ता भर्त्तुर्वचनकारिणी ।

彼女は吉祥なる行いをなし、夫に帰依して貞節の誓いを守り、最上の愛情に満たされ、夫君の言葉に従って行動した。

Verse 27

य इमां पृथिवीं सर्वां धर्मेण परिपालयन् ॥ न व्याधिर्न जरा मृत्युस् तस्मिन् राजनि शासति ।

その王がダルマによって全大地を守り治めていたとき、彼の統治のもとでは、人々に病も老いも死もなかった。

Verse 28

ववर्ष सततं देवस् तस्य राष्ट्रे महाद्युतेः ॥ एवं बहुगुणोपेतं तस्य राज्यं महात्मनः ।

その大いなる光輝をもつ王の国では、雨の神が絶えず雨を降らせた。かくして、その大いなる魂の君主の国は多くの徳に満ちていた。

Verse 29

न कश्चिद् दृश्यते मर्त्यो रुजार्त्तो दुःखितोऽपि वा ॥ अथात्र बहुकालस्य राजानं मिथिलाधिपम् ।

病に悩む者も、苦しみに沈む者も、いかなる人間も見られなかった。やがて長い時を経て、ミティラーの主たる王に（あることが）起こった……

Verse 30

उवाच राज्ञी विप्रेन्द्र विनयात्प्रश्रितं वचः ।

王妃は、最上の婆羅門に向かい、へりくだり敬意をこめた言葉で語った。

Verse 31

राज्ञ्युवाच ॥ भृत्यानां च द्विजातीनां तथा परिजनस्य च ॥ यदस्ति द्रविणं किञ्चित्पृथिव्यां यद्गृहे च ते ।

王妃は言った。「召使いたちのため、二度生まれの者たちのため、また家の者たちのために—地にあるものでも、あなたの家にあるものでも、いかなる財があろうとも…」

Verse 32

विनियुक्तं तु तत्सर्वं सान्निध्यं तु तथा त्वया ॥ न च राजन् विजानासि भोजनस्य प्रशंससि ।

「…それらはすべて正しく配分され、あなたも立ち会って見届けました。けれども、王よ、あなたはそれを認めず、『食』を、まるで不足しているかのように称えておられます。」

Verse 33

नास्ति तन्नियमः कश्चित्पुष्पमूल्यं च नास्ति नः ॥ न वा गवादिकं किञ्चिन्न च वस्त्राणि कर्हिचित् ।

「それについて定まった規定はなく、花の代金すら私どもにはありません。牛などの家畜もなく、衣もまたいついかなる時もありません。」

Verse 34

न चैव वार्षिकः कश्चिद्विद्यते भाजनस्य च ॥ दृश्यते हि महाराज मम चैवाथ सुव्रत ।

「さらに、器に至るまで年ごとの備えはまったくありません。これはまことに明らかです、大王よ—私にも、そして善き誓いを守るあなたにも。」

Verse 35

यत्कर्तव्यं मया वापि तन्मे ब्रूहि नराधिप । कर्त्र्यस्म्यहं विशेषेण यद्वाक्यमपि मन्यसे ।

「人々の王よ、私も何をなすべきかお告げください。あなたがふさわしいとお認めになる教えの言葉に従い、とりわけそのとおりに行います。」

Verse 36

तद्ब्रवीमि यथाशक्त्या यदि मे मन्यसे प्रिये ॥ हविष्ये वर्त्तमानानामिदं वर्षशतं गतम् ।

「それでは、愛しき人よ、あなたがよしとするなら、私は力の及ぶ限り語りましょう。haviṣyaを糧として生きる者たちにとって、この百年の期間はすでに過ぎ去りました。」

Verse 37

कुद्दालेन हि काष्ठेन क्षेत्रं वै कुर्महे प्रिये ॥ ततो धर्मविधिं तत्त्वात्प्राप्नुयां मे न संशयः ।

「愛しき人よ、鍬と木——素朴な道具——によって、私たちはまことに田を耕します。そこから、真実に、正しいダルマの規定を得るでしょう。これに疑いはありません。」

Verse 38

भक्ष्यं भोज्यं च ये ये च ततस्त्वं सुखमाप्स्यसि ॥ एवमुक्ता ततो राज्ञी राजानमिदमब्रवीत् ।

「食べられるもの、また食するにふさわしいものが何であれ、それによってあなたは安楽を得るでしょう。」こう告げられて、王妃は王にこのように言った。

Verse 39

देव्युवाच ॥ भृत्यानां तु सहस्राणि तव राजन्निवेशने ॥ अश्वानां च गजानां च सैरिभाणां तथैव च ।

王妃は言った。「王よ、あなたの御殿にはまことに幾千もの従者がおり、また馬や象、さらに水牛もおります。」

Verse 40

उष्ट्राणां महिषाणां च खराणां च महायशाः ॥ एते सर्वे कथं राजन्न कुर्वन्ति तवेप्सितम् ॥

おお名声高き御方よ、あなたには駱駝・水牛・驢馬があるのに、いかにして王よ、彼らは皆あなたの望みを成し遂げないのですか。

Verse 41

राजोवाच ॥ नियुक्तानि हि कर्माणि वार्षिकानीतराणि च ॥ सर्वकर्माणि कुर्वन्ति ये भृत्या मे वरानने ॥

王は言った。「まことに、割り当てられた務めは、年ごとの季節の仕事であれその他であれ、すべて我が僕たちが行うのだ、美しき顔の方よ。」

Verse 42

बलीवर्दाः खराऽश्वा गजा उष्ट्रा ह्यनेकशः ॥ सर्वे नियुक्ता मे देवि सर्वकर्मसु शोभने ॥

牡牛、驢馬と馬、象、そして多くの駱駝—女神よ—それらは皆、あらゆる仕事に我が任命したのだ、吉祥なる方よ。

Verse 43

आयसँ त्रापुषँ ताम्रँ राजतँ काञ्चनँ तथा ॥ नियुक्तानि तु सर्वाणि सर्वकर्मस्वनिन्दिते ॥

鉄、錫、銅、銀、そしてまた金—まことにそれらすべては、あらゆる仕事に用いられている、咎なき方よ。

Verse 44

ननु पश्याम्यहं देवि किञ्चिद्धैमं न चायसम् ॥ येन कुर्यामहं देवि कुद्दालं सुसमाहितः ॥

しかし女神よ、私は黄金でできたものは見ますが、鉄のものは見当たりません。それによって女神よ、私は心を整えて鋤（クッダーラ）を作りたいのです。

Verse 45

गच्छ राजन् यथाकाममनुयास्यामि पृष्ठतः ॥ एवमुक्तः सुनिष्क्रान्तः सभार्यः स नरेश्वरः ॥

「行け、王よ、望むままに。われは後ろより従おう。」そう告げられると、人の主は妻を伴い出立した。

Verse 46

ततो राजा च देवी च क्षेत्रं मृगयतस्तदा ॥ गतौ च परमाध्वानं ततो राजाब्रवीदिदम् ॥

それから王と王妃は田地を求めて長い道のりを進み、やがて王は次のように語った。

Verse 47

इदं भद्रं मम क्षेत्रमास्वात्र वरवर्णिनि ॥ यावद्गुल्मानिमान् भद्रे कण्टकांश्च वरानने ॥

「これは、吉祥なる者よ、わが優れた田である。麗しき肌の君よ、ここに座しておれ——この藪を、善き君よ、そしてこの棘を、美しき顔の君よ、（われが）処すまで。」

Verse 48

अहं छिनद्मि वै देवि त्वमेताञ्छोधय प्रिये ॥ एष ते कर्म योगस्तु ततो प्राप्स्यामि चेप्सितम् ॥

「われがこれらを切り払おう、君よ。汝は愛しき者よ、これらを清めて取り除け。これが汝の相応の務めである。しかる後に、われは望むものを得よう。」

Verse 49

एवमुक्ता महादेवी तेन राज्ञा तपोधन ॥ उवाच मधुरं वाक्यं प्रहसन्ती नृपाङ्गना ॥

王にそのように告げられると、苦行の宝を有する者よ、その大王妃—王家の女—は微笑みつつ、甘美なる言葉を語った。

Verse 50

वृक्षोऽत्र दृश्यते पार्श्वे सौवर्णो गुल्म एव च ॥ पानीयस्य तु सान्निध्यं न किञ्चिदिह दृश्यते ॥

ここには傍らに一本の樹が見え、また黄金の灌木も見える。だが飲み水の気配は、ここにはまったく見当たらない。

Verse 51

कथं क्षेत्रं करिष्यावो हृद्रोगस्य तु कारकम् ॥ इयं नदी ह्ययं वृक्ष इयं भूमिः समांसला ॥

心の病を招く原因となるのに、どうしてここをふさわしい地とできようか。ここに川があり、ここに樹があり、そしてこの地面は肥えて柔らかい。

Verse 52

अस्मिन्वपि कृतं कर्म कथं गुणकरं भवेत् ॥ तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा राजा वचनमब्रवीत् ॥

たとえこのような場所で行いをなしたとしても、どうして功徳となり得ようか。彼女の言葉を聞いて、王は答えて言った。

Verse 53

शुभं सानुनयं वाक्यं भूतानां गुणवत्सलः ॥ पूर्वगृहे भवेत्पूर्वं विनियुक्तं तथा प्रिये ॥

衆生の安寧を慈しむ彼は、穏やかな諭しを添えて吉祥の言葉を述べた。「愛しき者よ、先に定められたことは、まず前の住まいにおいて確立せよ。」

Verse 54

अयं गृहो महादेवि न च बाधाऽत्र कस्यचित् ॥ ततस्तच्छोधयामास तत्क्षेत्रं भार्यया सह ॥

「大いなる御方よ、これは住まいであり、ここでは誰にも害はない。」そう言って、彼は妻とともにその地を調べ始めた。

Verse 55

वियन्मध्ये तथोग्रश्च सविता तपते सदा ॥ समृद्धश्च तदा तत्र निदाघः काल आगतः ॥

天空のただ中で、太陽は絶え間なく激しく燃えさかり、そこに灼熱の夏の季節が満ちて到来した。

Verse 56

प्रवृद्धो दारुणो घर्मः कालश्चैवातिदारुणः ॥ ततः सा तृषिता देवी क्षुधिता च तपस्विनी ॥

苛烈な暑熱はいよいよ増し、時そのものも極めて厳しくなった。するとその貴婦人—苦行の修行者—は渇き、また飢えを覚えた。

Verse 57

स्निग्धौ ताम्रतलौ पादौ तस्यां सन्तापमागतौ ॥ गुणप्रवाह रक्तौ तु तस्याः पादौ च सुव्रत ॥

彼女の足—なめらかで、足裏は銅のように赤みを帯び—灼ける痛みに襲われた。さらにその足は、赤みが流れ出るかのように紅くなった、善き誓いの者よ。

Verse 58

सूर्यस्य पादा मध्याह्ने तापयन्त्यग्निसन्निभाः ॥ ततः सा व्यथिता देवी भर्तारमिदमब्रवीत् ॥

真昼には、太陽の光が火のように焼きつけた。そこで苦しむその婦人は、夫に次の言葉を告げた。

Verse 59

तृषितास्मि महाराज भृशमुष्णेन पीडिता ॥ पानीयं दीयतां राजन्मम शीघ्रं प्रसादतः ॥

「大王よ、私は渇いております。激しい暑さにひどく苦しめられております。王よ、どうか慈しみにより、速やかに飲み水をお与えください。」

Verse 60

इत्युक्त्वा पतिता देवी विह्वला दुःखपीडिता ॥ पतन्त्या च तया सूर्यो दृष्टो विह्वलया तथा ॥

かく言い終えると、その女神は悲嘆に責められ、うろたえながら倒れ伏した。倒れゆくそのとき、彼女は太陽もまた同じく動揺するさまを見た。

Verse 61

यदृच्छया पतन्त्या तु सूर्यः कोपेन वीक्षितः ॥ ततो विवस्वान् भगवान् सन्त्रस्तो गगने तदा ॥

たまたま落ちゆくそのとき、太陽は怒りをもって見据えられた。すると尊き太陽神ヴィヴァスヴァーンは、その時、天空にあって怯えた。

Verse 62

दिवं मुक्त्वा महातेजाः पतितो धरणीतले ॥ ततो दृष्ट्वा तु राजा.असौ स्वभावेन च वर्जितम् ॥

天界を離れ、大いなる光輝をもつ者は地上に落ちた。するとその王は、彼が本来の性質を失っているのを見て、（それに応じて）動いた。

Verse 63

एवं ब्रुवन्तं राजानं सूर्यः सानुनयोऽब्रवीत् ॥ पतिव्रता शुभाक्षी च ममैषा रुषिता भृशम् ॥

王がこのように語ると、太陽はなだめるように言った。「このわが妻は、夫に貞節で、吉祥なる眼差しをもつが、ひどく怒ってしまったのだ。」

Verse 64

ततोऽहं पतितो राजंस्तव कार्यानुशासनः ॥ अनया सदृशी नारी त्रैलोक्ये नैव विद्यते ॥

「ゆえに、王よ、そなたの事の命に従って私は落ちた。彼女に比する女は、三界においても存在しない。」

Verse 65

पृथिव्यां स्वर्गलोके वा न काचिदिह दृश्यते ॥ अहोऽस्याः परमं सत्त्वमहोऽस्याः परमं तपः ॥

地上であれ天界であれ、ここに彼女に比べうる者は見当たらない。ああ、彼女の内なる力は至高であり、ああ、彼女の苦行の修持もまた至高である。

Verse 66

अहो धैर्यं च शक्तिश्च तवैवं शंसिता गुणाः ॥ तथेयं ते महाभाग तव चित्तानुसारिणी ॥

ああ、堅忍と力――そのようにあなたの徳は称えられている。同じくこの女性も、幸いなる方よ、あなたの心の向きに従う。

Verse 67

सदृशी ते महाभाग शक्रस्येव यथा शची ॥ पात्रं पात्रवता प्राप्तं सुकृतस्य महत्फलम् ॥

彼女はあなたにふさわしい、幸いなる方よ、ちょうどシャチーがシャクラにふさわしいように。ふさわしい者がふさわしい器を得た――これこそ功徳の大いなる果報である。

Verse 68

अनुरूपः सुरूपो वा यतो जातः सुयन्त्रितः ॥ मा च ते वितथः कामो भवेच्चैव नराधिप ॥

人が生まれ出るその源は――釣り合っていようと美しかろうと――行いがよく律せられている。人の王よ、あなたの願いがむなしく終わりませんように。

Verse 69

कुरुष्व दयितं क्षेत्रं यथा मनसि वर्त्तते ॥ भोजनार्थं महाराज त्वदन्यो न हि विद्यते ॥

心に思い描くとおりに、愛しき「田」（行為の場）を成し遂げよ。糧を得るためには、大王よ、あなたのほかに誰もいない。

Verse 70

अनुरूपा विशुद्धा च तपसा च वराङ्गना॥ पतिव्रता च साध्वी च नित्यं तव हिते रता॥

彼女は汝にふさわしく清浄であり、苦行によって気高き女人となった。夫に貞節を守り、徳高く、常に汝の利益を念じている。

Verse 71

फलदं च यशस्यं च भविष्यति हि कामदम्॥ एवमुक्त्वा ततः सूर्यः ससर्ज जलभाजनम्॥

「それはまことに実りをもたらし、名声を生み、願いを成就させるであろう。」そう言ってスーリヤは水の器を生み出した。

Verse 72

उपभोक्तुं सुखस्यार्थं सुपुण्यस्य विशेषतः॥ दत्त्वा तत्पुण्यकर्माणं ततः प्राह दिवाकरः॥

安楽を享受するため—とりわけ勝れた功徳の果として—その功徳ある行い（あるいはその手段）を授けてから、ディヴァーカラは語った。

Verse 73

एवमुक्त्वा तु भगवांस्तथा तत्कृतवान्क्वचित्॥ राज्ञा च जनकेनैव प्रियाया हितकाम्यया॥

このように語って、福徳具足の御方はある時・ある所でそのとおりに行った。しかもそれは、愛する者の安寧を願うジャナカ王自身によってなされた。

Verse 74

ततः साप्यायिता देवी तोयेन शुभलक्षणा॥ लब्धसंज्ञा गतभया राजानमिदमब्रवीत्॥

それから吉祥の相を備えたその御方は水によって潤され、意識を取り戻し恐れを離れて、王に次のように告げた。

Verse 75

देवी दृष्ट्वा तदाश्चर्यं विस्मयोत्फुल्ललोचना॥ केन दत्तं शुभं तोयं दिव्यं छत्रमुपानहौ॥

その驚くべき出来事を見て、夫人は驚嘆に目を見開き、問うた。「この吉祥なる水と、神なる天蓋（傘）と、履物は、いったい誰が授けたのですか。」

Verse 76

एतन्मे संशयं राजन्कथयस्व तपोधन॥ राजोवाच॥ एष देवो महादेवि विवस्वान्नाम नामतः॥

「この疑いをお語りください、王よ、苦行の宝よ。」王は言った。「大いなる夫人よ、この神は名をヴィヴァスヴァーン（太陽）という。」

Verse 77

तवानुकम्पया देवि मुक्त्वाकाशमिहागतः॥ एवमुक्ता तु सा देवी भर्त्तारमिदमब्रवीत्॥

「あなたへの憐れみにより、夫人よ、彼は天を離れてここへ来られた。」そう告げられると、その女神は夫にこう言った。

Verse 78

करवाण्यस्य कां प्रीतिं ज्ञायतामस्य वाच्छितम्॥ ततो राजा महातेजाः प्रणिपत्य कृताञ्जलिः॥

「彼に喜ばれることを、私は何をなすべきでしょうか。彼の望みをお聞かせください。」そこで大いなる光輝をもつ王は、合掌して礼拝した。

Verse 79

विज्ञापयामास तदा भगवन् किं करोमि ते॥ एवमुक्तो नरेन्द्रेण सूर्यो वचनमब्रवीत्॥

そこで彼は申し上げた。「福徳なる御方よ、私はあなたのために何をいたしましょうか。」人々の主にそう問われ、スーリヤは言葉をもって答えた。

Verse 80

अभयं मे महाराज स्त्रीभ्यो भवतु मानद ॥ तत्श्रुत्वा वचनं तस्य भास्करस्य तु मानदः ॥

「大王よ、我がゆえに女性たちに無畏の安穏があらんことを。誉れを授ける者よ。」バースカラのこの言葉を聞いて、尊ばれる者（マーナダ）は……

Verse 81

प्रीत्या परमया युक्ता तस्य राज्ञो मनःप्रिया ॥ रश्मीनां तारणार्थाय छत्रं दत्त्वा तु कुण्डिकाम् ॥

最上の愛に満ち、王の心に最も愛された彼女は、日光の光線を避けるための傘を与え、さらに水の器も授けた。

Verse 82

इमौ चोपानहौ दत्त्वा चोभौ पादस्य शङ्करौ ॥ अभयं ते महाभाग यथा त्वं वृत्तवानसि ॥

さらにこの二つの履物を与え、いずれも足にふさわしくして（言った）：「幸いなる者よ、汝が行い来たったそのあり方に応じて、汝に安穏あれ。」

Verse 83

एवं पतिव्रतां विप्र पूजयामि नमामि च ॥

かくして、ブラーフマナよ、我は貞節の妻（パティヴラター）を敬い、礼拝して頭を垂れる。

Verse 84

न च मामुपतिष्ठन्ति न चैव वशगा मम ॥ मस्तकं मम गच्छन्ति सपत्नीकाः सहानुगाः ॥

彼女らは我に仕えず、また我に従いもしない。彼女らは我が頭上を越えて振る舞う—共妻を持つ女たちが、従者を伴って。

Verse 85

ब्राह्मणाः सततं पूज्या ब्राह्मणाः सर्वदेवताः ॥ मात्सर्यं क्रोधसंयुक्तं न कर्तव्यं द्विजातिषु ॥

ブラーフマナは常に礼拝されるべきであり、ブラーフマナは一切の神々と見なされる。怒りを伴う嫉みを、二度生まれの者（ドヴィジャ）に向けてはならない。

Verse 86

सोऽपि राजा महाभागः सर्वभूतहिते रतः ॥ धर्मात्मा च महात्मा च सत्यसन्धो महातपाः ॥

その王もまた、幸いなる者よ、あらゆる生きとし生けるものの福利に励み、法にかなった性質を備え、偉大な魂をもち、真実に堅固で、大いなる苦行（タパス）を具えていた。

Verse 87

राजोवाच ॥ न शक्यमुपरोधेन वक्तुं भामिनि विप्रियम् ॥ न च पश्याम्यहं देवि तव चैव जनस्य च ॥

王は言った。「激情の女よ、圧迫のもとでは不快なことを語ることはできぬ。しかも、女神（デーヴィー）よ、そなたと民と双方に益する道が私には見えない。」

Verse 88

एवमुक्ता महादेवी तेन राज्ञा सुषोभना ॥ हृषितपुष्टमना देवी राजानमिदमब्रवीत् ॥

王にそのように告げられると、輝けるマハーデーヴィーは、心が喜び満ちて力づき、王に次のように語った。

Verse 89

पानीयस्य तु पार्श्वेन सन्निकृष्टेन सुन्दरी ॥ चतुर्थं जनपर्यन्तं न किञ्चिदिह दृश्यते ॥

「美しき女よ、水場の傍ら、すぐ近くから集落の第四の境界に至るまで、ここには何ひとつ見当たらぬ。」

Verse 90

किमर्थमिह तेजस्विंस्त्यक्त्वा मण्डलमागतः ॥ किं करोमि महातेजाः सर्वलोकनमस्कृतः ॥

「いかなる目的で、光輝ある御方よ、あなたは自らのマンダラ（maṇḍala）を離れてここへ来られたのですか。さらに、万界に礼拝される大光明の御方よ、私は何をなすべきでしょうか。」

Verse 91

उपानहौ च छत्रं च दिव्यालङ्कारभूषितम् ॥ ददौ च राज्ञे सविता प्रीत्या परमया युतः ॥

サヴィトリ（Savitṛ、太陽神）は、至上の愛悦に満ちて、天上の装飾で飾られた履物と天蓋（傘）とを王に授けた。

Verse 92

तां प्रियां प्रीतहृदयां श्रावयंस्तस्य भाषितम् ॥ राज्ञस्तु वचनं श्रुत्वा देवी वचनमब्रवीत् ॥

その愛しき婦人—慈愛に満ちた心をもつ者—に彼の言葉を聞かせ、さらに王の言葉を聞き終えると、王妃（devī）は返答して語った。