Adhyaya 63

Verse 1

सूत उवाच । अथ सोमेश्वराख्यं च तत्र लिंगं सुशोभनम् । अस्ति ख्यातं त्रिलोकेऽत्र स्वयं सोमेन निर्मितम्

スータは言った。「そこには『ソーメーシュヴァラ』と名高い、まことに麗しいリンガがある。三界に知られ、ソーマ（月神）自らがここに建立したのである。」

Verse 2

सोमवारेण यस्तत्र वत्सरं यावदर्चयेत् । क्षणं कृत्वा स रोगेण दारुणेनापि मुच्यते

そこで月曜日ごとに一年のあいだ礼拝する者は—たとえわずかな誓戒を行うだけでも—恐るべき病からさえ解き放たれる。

Verse 3

यक्ष्मणापि न संदेहः किं पुनः कुष्ठपूर्वकैः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन रोगार्त्तस्तं प्रपूजयेत्

ヤク్షマー（肺病）でさえ解放に疑いはない。ましてクシュタ（癩）など諸病においては言うまでもない。ゆえに病に悩む者は、あらゆる努力をもってそこで御方を礼拝すべきである。

Verse 4

तदाराध्य पुरा सोमः क्षयव्याधिसमन्वितः । बभूव नीरुग्देहोऽसौ यथा पांड्यो नराधिपः

遠い昔、消耗の病に苦しむソーマは、かのソーメーシュヴァラを礼拝した。するとその身は病を離れ、のちのパーンディヤ王のごとく健やかとなった。

Verse 5

ऋषय ऊचुः । ओषधीनामधीशस्य कथं सोमस्य सूतज । क्षयव्याधिः पुरा जाता उपशांतिं कथं गतः

仙人たちは言った。「スータの子よ、薬草の主たるソーマが、いかにして古えに消耗の病を得たのか。さらに、それはいかに鎮まり去ったのか。」

Verse 6

एतन्नः सर्वमाचक्ष्व विस्तरेण महामते । तथा तस्य महीपस्य पांड्यस्यापि कथां शुभाम्

大いなる心の人よ、これらすべてを詳しく語ってください。さらに、あのパーンディヤ王の吉祥なる物語もお聞かせください。

Verse 7

सूत उवाच । दक्षस्य कन्यकाः पूर्वं सप्तविंशतिसंख्यया । उपयेमे निशानाथो देवाग्निगुरुसंनिधौ

スータは語った。「かつて夜の主ソーマは、ダクシャの娘たち二十七人を、神々と聖火と師（グル）たちの御前で娶った。」

Verse 8

नक्षत्रसंज्ञिता लोके कीर्त्यंते या द्विजोत्तमैः । दैवज्ञैरश्विनीपूर्वा रूपौदार्यगुणान्विताः

彼女らは世に「ナクシャトラ（宿）」として知られ、最勝の二度生まれの者たちと占星家により、アシュヴィニーをはじめとして讃えられる。美と寛大さと徳を具えている。

Verse 9

अथ तासां समस्तानां मध्ये तस्य निशापतेः । रोहिणी वल्लभा जज्ञे प्राणेभ्योऽपि गरीयसी

やがて彼女たちすべての中で、ローヒニーは夜の主（月神）の最愛となり、その御身の命の息よりもなお尊く愛された。

Verse 10

ततः समं परित्यज्य सर्वास्ता दक्षकन्यकाः । रोहिण्या सह संयुक्तः संबभूव दिवानिशम्

それより後、ダクシャの娘たちすべてへの平等を捨て、ローヒニーと結ばれたまま、昼も夜も離れなかった。

Verse 11

ततस्ताः काम संतप्ता दौर्भाग्येन समन्विताः । प्रोचुर्दुःखान्विता दक्षं गत्वा बाष्पप्लुताननाः

そのとき乙女たちは、満たされぬ欲望に灼かれ不運を背負い、涙に濡れた顔のままダクシャのもとへ赴き、悲しみに沈んで訴えた。

Verse 12

वयं यस्मै त्वया दत्ताः पत्न्यर्थं तात पापिने । ऋतुमात्रमपि प्रीत्या सोऽस्माकं न प्रयच्छति

「父上、あなたは私たちをあの罪ある者に妻としてお与えになりました。けれど彼は、愛をもって一度の親交の季節—ただ一つのṛtuでさえ—授けず、私たちに近づきもしません。」

Verse 14

सूत उवाच । तासां तद्वचनं श्रुत्वा दक्षो दुःखसमन्वितः । सर्वास्ताः स्वयमादाय जगाम शशिसंनिधौ

スータは語った。彼女たちの言葉を聞いて、ダクシャは悲しみに満たされた。自ら彼女たちすべてを伴い、シャシン（月神）の御前へと赴いた。

Verse 15

ततः प्रोवाच सोऽन्वक्षं तासां दक्षः प्रजापतिः । भर्त्सयन्परुषैर्वाक्यैर्निशानाथं मुहुर्मुहुः

そのときダクシャ・プラジャーパティは彼女たちの前に立ち、夜の主ニシャーナータ（すなわち月神）を荒い言葉で幾度も叱責した。

Verse 16

किमिदं युज्यते कर्तुं त्वया रात्रिपतेऽधम । कर्म मूढ सतां बाह्य धर्मशास्त्रविगर्हितम्

「夜の主よ、卑しき者よ——どうしてこのようなことが許されようか。迷妄の者よ、この行いは善き人々の道に外れ、ダルマ・シャーストラにより非難されている。」

Verse 17

ऋतुकालेऽपि संप्राप्ते सुता मम समुद्भवाः । यन्न संभाषसि प्रीत्या धर्मशास्त्रं न वेत्सि किम्

「しかるべき時節が来ているのに、我より生まれた娘たちに、愛をもって語りかけようとしない。汝はダルマ・シャーストラを知らぬのか。」

Verse 18

ऋतु स्नातां तु यो भार्यां संनिधौ नोपगच्छति । घोरायां भ्रूणहत्यायां युज्यते नात्र संशयः

「だが、ṛtuの時に沐浴して整え、近くにいる妻にさえ近づかぬ者は、恐るべき胎児殺しにも等しい罪に結びつく。これに疑いはない。」

Verse 19

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सलज्जो रात्रिनायकः । प्रोवाचाधोमुखो दक्षं प्रकरिष्ये वचस्तव

その言葉を聞くと夜の主は恥じ入り、うつむいてダクシャに言った。「あなたの仰せを成し遂げましょう。」

Verse 20

ततो हृष्टमना दक्षः सुताः सर्वा हिमद्युते । निवेद्यामंत्र्य तं पश्चाज्जगाम निजमंदिरम्

そのときダクシャは心喜び、氷のごとく冷ややかに輝く御方（月神）に、すべての娘たちを捧げ奉った。礼拝して辞去したのち、彼は自らの住まいへ帰って行った。

Verse 21

चन्द्रोऽपि पूर्ववत्सर्वास्ताः परित्यज्य दक्षजाः । रोहिण्या सह संसर्गं प्रचकारानुरागतः

しかし月神は以前と同じく、ダクシャの娘たちをことごとく顧みず、欲愛にとらわれてローヒニーとの交わりを続けた。

Verse 22

अथ ता दुःखिता भूयो जग्मुर्यत्र पिता स्थितः । प्रोचुश्च बाष्पपूर्णाक्षास्तत्कालसदृशं वचः

やがて彼女たちは悲嘆に沈み、再び父のいる所へ赴いた。涙に満ちた眼で、その時の苦しみにふさわしい言葉を語った。

Verse 23

एतत्तात महद्दुःखमस्माकं वर्तते हृदि । यद्दौर्भाग्यं प्रसंजातं सर्वस्त्रीजनगर्हितम्

「父上、わたしたちの胸には大いなる悲しみが宿っております。わたしたちに不運が生じ、すべての女たちに咎められる恥となったのです。」

Verse 24

यत्पुनस्त्वं कृतस्तेन कामुकेन दुरात्मना । व्यर्थश्रमोऽप्रमाणीव कृतेऽस्माकं गतः स्वयम्

「さらに、あの欲に溺れた邪なる者のために、父上は、わたしたちのために尽くされたご労苦がむなしく、み言葉の権威も顧みられぬかのようにされてしまいました。」

Verse 25

तद्दुःखं न वयं शक्ता हृदि धर्तुं कथंचन । रमते स हि रोहिण्या चंद्रमाः सहितोऽनिशम्

「その悲しみを、私たちはどうしても胸に抱えきれません――月神チャンドラは、ローヒニーただ一人を伴として、絶えず歓びに耽っているのです。」

Verse 26

विशेषात्तव वाक्येन निषिद्धो रात्रिनायकः । अनुज्ञां देहि तस्मात्त्वमस्माकं तत्र सांप्रतम् । दौर्भाग्यदुःखसंतप्तास्त्यजामो येन जीवितम्

「とりわけあなたの御言葉によって、夜の主は禁じられました。ゆえに今、そこへ赴く許しをお授けください――不運の苦しみに焼かれ、私たちはその手段によって命を捨てましょう。」

Verse 27

सूत उवाच । तासां तद्वचनं श्रुत्वा दक्षः कोपसमन्वितः । शशाप शर्वरीनाथं गत्वा तत्संनिधौ ततः

スータは語った。「彼女らの言葉を聞くや、怒りに満ちたダクシャはその御前に赴き、そして夜の主を呪った。」

Verse 28

यस्मात्पाप न मे वाक्यं त्वया धर्मसमन्वितम् । कृतं तस्मात्क्षयव्याधिस्त्वां ग्रसिष्यति दारुणः

「汝、罪ある者よ。ダルマにかなう我が言葉に従わなかったがゆえに、恐るべき消耗の病が汝を呑み込むであろう。」

Verse 29

एवमुक्त्वा ययौ दक्षश्चन्द्रोऽपि द्विजसत्तमाः । तत्क्षणाद्यक्ष्मणाश्लिष्टः क्षयं याति दिने दिने

そう言い終えるとダクシャは去った。月神もまた――おお、二度生まれし者のうち最勝の者たちよ――その瞬間からヤクシュマー（消耗の病）に取り憑かれ、日ごとに衰えていった。

Verse 30

ततोऽसौ कृशतां प्राप्तः संपरित्यज्य रोहिणीम् । अशक्तः सेवितुं कामं वभ्राम जगतीतले

そののち彼はやせ衰え、ローヒニーを捨て、欲楽を追う力もなく、地上をさまよい歩いた。

Verse 31

क्षयव्याधिप्रणाशाय पृच्छ मानश्चिकित्सकान् । औषधानि विचित्राणि प्रकुर्वाणो जितेन्द्रियः

消耗の病を滅ぼそうとして医師たちに問い、感官を制して、さまざまな薬を調合した。

Verse 32

तथापि मुच्यते नैव यक्ष्मणा स निशापतिः । दक्षशापेन रौद्रेण क्षयं याति दिनेदिने

それでもなお、夜の主（月神）はヤクシュマー（消耗の病）から解き放たれない。ダクシャの猛き呪詛により、日ごとに衰えてゆく。

Verse 33

ततो वैराग्यमापन्नस्तीर्थयात्रापरायणः । बभूव श्रद्धयायुक्तस्त्यक्त्वा भेषजमुत्तमम्

やがて彼は離欲（ヴァイラーギャ）に至り、ティールタへの巡礼に身を捧げた。信を満たし、最上の薬さえも退けた。

Verse 34

अथासौ भ्रममाणस्तु तीर्थान्यायतनानि च । संप्राप्तो ब्राह्मणश्रेष्ठाः प्रभासं क्षेत्रमुत्तमम्

かくして、聖なる渡し場と霊廟を巡り歩くうちに、—おお最勝のバラモンたちよ—彼は至上の聖域プラバーサに到った。

Verse 35

तत्र स्नात्वा शुचिर्भूत्वा प्रभासं वीक्ष्य रात्रिपः । यावत्संप्रस्थितोन्यत्र तावदग्रे व्यवस्थितम्

そこで沐浴して清浄となり、夜の主はプラバーサ（Prabhāsa）を拝した。さらに他所へ発とうとしたその時、彼の前に一人が立っているのを見た。

Verse 36

अपश्यद्रोमकंनाम स मुनि संशितव्रतम् । तपोवीर्यसमोपेतं सर्वसत्त्वानुकम्पकम्

彼はローマカ（Romaka）という名の牟尼を見た。誓戒に堅く、苦行（タパス）より生じた威力を具え、あらゆる生きとし生けるものに憐れみ深い者であった。

Verse 37

तं दृष्ट्वा स प्रणम्योच्चै स्ततः प्रोवाच सादरम् । क्षयव्याधियुतश्चन्द्रो निर्वेदाद्द्विजसत्तमाः

それを見て彼は深く礼拝し、ついで敬意をもって語った。消耗の病に悩むチャンドラ（Candra）は、深い厭離と絶望から言った。「おお、二度生まれし者（ドヴィジャ）のうち最勝の方よ。」

Verse 38

परिक्षीणोऽस्मि विप्रेंद्र क्षयव्याधिप्रभावतः । तस्मात्कुरु प्रतीकार महं त्वां शरणं गतः

「おおヴィプレンドラ（Viprendra）、バラモンの中の主よ。この消耗の病の力によって、私はすっかり衰え果てました。ゆえに対治の法をお授けください。私はあなたを避難処として帰依して参りました。」

Verse 39

मया चिकित्सकाः पृष्टास्तैरुक्तं भेषजं कृतम् । अनेकधा महाभाग परिक्षीणो दिनेदिने

「私は医師たちに問い、彼らの告げた薬をさまざまに用いました。けれども、ああマハーバーガ（Mahābhāga）よ、私は日ごとに衰え続けております。」

Verse 40

यदि नैवोपदेशं मे कञ्चित्त्वं संप्रदास्यसि । व्याधिनाशाय तत्तेन त्यक्ष्याम्यद्य कलेवरम्

もしこの病を滅するための何らかの教えを我に授けてくださらぬなら、そのゆえにこそ、我は今日この身を捨てよう。

Verse 41

रोमक उवाच । अन्यस्यापि निशानाथ न शापः कर्तुमन्यथा । शक्यते किं पुनस्तस्य दक्षस्यामिततेजसः

ローマカは言った。「おお夜の主よ、他者の呪いでさえ別様にはできぬ。ましてや、無量の光威をもつダクシャの呪いをや。」

Verse 42

तस्मादत्रोपदेशं ते प्रयच्छामि सुसंमतम् । येन ते स्यादसंदिग्धं क्षयव्याधि परिक्षयः

ゆえにここで、よく認められた善き教えを汝に授けよう。それによって、疑いなく汝の消耗の病はことごとく滅び去るであろう。

Verse 43

नादेयं किंचिदस्तीह देवदेवस्य शूलिनः । संप्रहृष्टस्य तद्वाक्यात्तस्मादाराधयस्व तम्

ここにおいて、神々の神たるシュ―リンは、歓喜しておられるとき「与えてはならぬ」ものなど何一つない。ゆえにその言葉の確かさにより、彼を礼拝せよ。

Verse 44

अष्टषष्टिषु तीर्थेषु सत्यं वासः सदा क्षितौ । तेषु संस्थाप्य तल्लिंगं तस्य नाशाय रात्रिप

まことに、六十八のティールタのうちには、地上に常住する御臨在がある。おお夜の王よ、その苦患を滅するため、それらのティールタにそのリンガを安置せよ。

Verse 45

आराधय ततो नित्यं श्रद्धापूतेन चेतसा । संप्राप्स्यसि न संदेहः क्षयव्याधि परिक्षयम्

ゆえに、信によって心を清め、日々たゆまず彼を礼拝せよ。疑いなく、身を蝕む病は完全に終息するであろう。

Verse 46

सूत उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा संप्रहृष्टो निशापतिः । तस्मिन्प्रभासके क्षेत्रे दिव्यलिंगानि शूलिनः । संस्थाप्य पूजयामास स्वनामांकानि भक्तितः

スータは語った。かの言葉を聞いて、夜の主（チャンドラ）は大いに歓喜した。プラバーサの聖域において、三叉戟を執る者（シヴァ）の神聖なるリンガを安置し、己の名を刻んだリンガとして、篤い信愛をもって礼拝した。

Verse 47

ततस्तुष्टो महादेवस्तस्य संदर्शनं गतः । प्रोवाच वरदोऽस्मीति प्रार्थयस्व यथेप्सितम्

そのとき満悦したマハーデーヴァは彼に御姿を示し、こう告げた。「我は恩寵を授ける者なり。望むままに願いを申せ。」

Verse 48

चन्द्र उवाच । परं क्षीणोऽस्मि देवेश यक्ष्मणाहं पदांतिकम् । प्राप्तस्तस्मात्परित्राहि नान्यत्संप्रार्थयाम्यहम्

チャンドラは言った。「神々の主よ、我は甚だしく衰え、ヤクシュマーの病により死の淵に至りました。ゆえにお救いください。ほかには何も願いません。」

Verse 49

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा भगवान्वृषभध्वजः । दक्षमाहूय तत्रैव ततः प्रोवाच सादरम्

その言葉を聞くと、牛を旗印とする福徳の主は、その場でダクシャを召し寄せ、ついで丁重に語りかけた。

Verse 50

एष चंद्रस्त्वया शप्तो जामाता न कृतं शुभम् । तस्मादनुग्रहं चास्य मम वाक्यात्समाचर

このチャンドラ――汝の婿――は汝により呪われ、善くは振る舞わなかった。ゆえに、わが言葉に従い、彼に恩寵を施せ。

Verse 51

दक्ष उवाच । मया धर्म्यमपि प्रोक्तो वाक्यमेष कुबुद्धिमान् । नाकरोन्मे पुरः प्रोच्य करिष्यामीत्य सत्यवाक्

ダクシャは言った。「我は彼に法（ダルマ）にかなう言葉も告げたが、この愚か者は行わなかった。わが前で『いたします』と誓いながら、言葉に背いたのだ。」

Verse 52

तेन शप्तस्तु कोपेन सुतार्थे वृषभध्वज । हास्येनापि मया प्रोक्तं नान्यथा संप्रजायते

おお、牡牛の旗を掲げる主よ。娘のために、彼は怒りにより月を呪った。たとえ我が戯れに語ったとしても、他の結果にはなり得ぬ――我が言葉は必ず成就する。

Verse 53

देवदेव उवाच । अद्यप्रभृति सर्वास्ताः सुता एष निशाकरः । समाः संवीक्षते नित्यं मम वाक्यादसंशयम्

देवदेवは言った。「今日よりこの月は、あのすべての娘たちを常に等しく見るであろう。わが命によって、疑いはない。」

Verse 54

तस्मात्पक्षं क्षयं यातु पक्षं वृद्धिं प्रगच्छतु । येन ते स्याद्वचः सत्यं मत्प्रसादसमन्वितम्

ゆえに、一方の半月は欠け、他方の半月は満ちよ。そうして汝の言葉は、わが恩寵を伴い真実となる。

Verse 55

ततो दक्षस्तथेत्युक्त्वा जगाम निजमन्दिरम् । देवोऽपि शंकरो भूयः प्रोवाच शशलांछनम्

そのときダクシャは「そのとおりに」と言って自らの住まいへ帰った。シャンカラもまた、兎の印を戴く月に向かって、ふたたび語りかけた。

Verse 56

भूयोऽपि प्रार्थयाभीष्टं मत्तस्त्वं शशलांछन । येन सर्वं प्रयच्छामि यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम्

兎の印を持つ月よ、望むものをもう一度わたしに願い求めよ。そうすれば、たとえ得難きものであっても、わたしはすべてを授けよう。

Verse 57

चन्द्र उवाच । यदि तुष्टोऽसि देवेश यदि देयो वरो मम । तत्स्थापितेषु लिंगेषु मया सर्वेषु सर्वदा । संनिधानं त्वया कार्यं लोकानां हित काम्यया

チャンドラは言った。「もし神々の主よ、あなたが満悦され、わたしに恩寵を授けられるなら、わたしが建立したすべてのリンガにおいて、常にあなたの聖なる臨在が顕現しますように。諸世界の利益を願って。」

Verse 58

देव उवाच । अष्टषष्टिषु लिंगेषु स्थापितेषु त्वया विभो । सोमवारेण सांनिध्यं करिष्ये वचनात्तव

主は言われた。「力ある者よ、汝が स्थापितした六十八のリンガにおいて、汝の願いのとおり、月曜日にはわたしの特別な臨在を授けよう。」

Verse 59

एवमुक्त्वा स देवेशस्ततश्चादर्शनं गतः । चन्द्रोऽपि हर्षसंयुक्तः समं पश्यति तास्ततः

こう語って神々の主は姿を消した。チャンドラもまた歓喜に満たされ、その後それらすべてを等しく見つめた。

Verse 60

सुता दक्षस्य विप्रेंद्रा शंकरस्य वचः स्मरन् । ततो हर्ष समायुक्ता वभूवुस्तदनंतरम्

おお最勝の婆羅門よ、ダクシャの娘たちは、シャンカラ（シヴァ）の御言葉を想い起こし、その直後ただちに歓喜に満たされた。

Verse 61

एवं सोमेश्वरास्तत्र बभूवुर्द्विजसत्तमाः । अष्टषष्टिषु तीर्थेषु तथान्येषु ततः परम्

かくして、最勝の婆羅門よ、そこにはソーメーシュヴァラが現れた――六十八の聖なるティールタにおいて、さらにそれを超える他の地においても同様であった。