Adhyaya 3

Verse 1

लोमश उवाच । दाक्षायणी गता तत्र यत्र यज्ञो महानभूत् । तत्पितुः सदनं गत्वा ना नाश्चर्यसमन्वितम्

ローマシャは語った。「ダクシャーヤニーは、大いなるヤジュニャ（供犠）が営まれているその地へ赴いた。父の邸に入ると、そこは数多の不思議に満ちていた。」

Verse 2

द्वारि स्थिता तदा देवा अवतीर्य निजासनात् । नंदिनो हि महाभागा देवलोकं निरीक्ष्य च

そのとき諸天は、それぞれの座から降りて門口に立った。大いに幸いなるナンディンも、天界を見渡したのち、同じく（その様子を）見守った。

Verse 3

मातरं पितरं दृष्ट्वा सुहृत्संबंधि वांधवान् । अभिवाद्यैव पिरतं मातरं च मुदान्विता

母と父、また友や親族・縁者を見て、彼女は歓喜に満ち、父母に恭しく礼拝し、敬意をもって挨拶した。

Verse 4

बभाषे वचनं देवी प्रस्तापसदृशं तदा । अनाहूतस्त्वया कस्माच्छंभुः परमशोभनः

そのとき女神は場にふさわしい言葉を告げた。「なぜあなたは、至上に輝くシャンブ（Śambhu）を招かなかったのですか。」

Verse 5

येन पूतमिदं सर्वं समग्रं सचराचरम् । यज्ञो यज्ञविदां श्रेष्ठो यज्ञांगो यज्ञदक्षिणः

彼によって、この全宇宙—動くものも動かぬものも—ことごとく円満に清められる。彼こそが祭祀（ヤジュニャ）そのものであり、祭祀を知る者の中の最勝者。彼は祭祀の肢分であり、また祭祀のダクシナー（謝礼供物）でもある。

Verse 6

द्रव्यं मंत्रादिकं सर्वं हव्यं कव्यं च यन्मयम् । विना तेन कृतं सर्वमपवित्रं भविष्यति

供物の諸資具と諸マントラ等すべて、またハヴィヤ（神々への供物）とカヴィヤ（祖霊への供物）も、ことごとく彼の自性にほかならない。彼なくしてなされる一切は、不浄となるであろう。

Verse 7

शंभुना हि विना तात कथं यज्ञः प्रवर्तते । एते कथं समायाता ब्रह्मणा सहिताः पितः

「父上、シャンブ（Śambhu）なくして、いかにして祭祀は進みましょうか。しかも父上、これらの神々は、ブラフマー（Brahmā）を伴って、いかにしてここへ来られたのですか。」

Verse 8

हे भृगो त्वं न जानासि हे कश्यप महामते । अत्रे विशिष्ठ एकस्त्वं शक्र किं कृतमद्यते

おおブリグよ、汝は知らぬのか。大いなる思慮のカश्यパよ。アトリよ。ヴァシシュタよ——ここではただ汝のみが最も卓越している。シャクラよ、今日は何がなされたのか。

Verse 9

हे विष्णो त्वं महादेवं जानासि परमेश्वरम् । ब्रह्मन्किं त्वं न जानासि महादेवस्य विक्रमम्

おおヴィシュヌよ、汝は至上の主たるマハーデーヴァを知っている。おおブラフマーよ、マハーデーヴァの威力を知らぬのか。

Verse 10

पुरा पंचमुखो भूत्वा गर्वितोसि सदाशिवम् । कृतश्चतुर्मुखस्तेन विस्मृतोऽसि तदद्भुतम्

かつて汝は五つの顔となり、サダーシヴァに対して驕り高ぶった。だが彼によって四つの顔とされた——その不思議なる出来事を忘れたのか。

Verse 11

भिक्षाटनं कृतं येन पुरा दारुवने विभुः । शप्तोयं भिक्षुको रुद्रो भवद्भिः सखिभिस्तदा

かつて主としてダールの森で托鉢の遊行をなされた御方——その折、乞士として現れたルドラは、汝らと友らによって呪詛された。

Verse 12

शप्तेनापि च रुद्रेण भवद्भिर्विस्मृतं कथम् । यस्यावयवमात्रेण पूरितं सचराचरम्

ルドラが語られ、名をもって呼ばれているというのに、どうしてその真理を忘れ得ようか。彼の存在のほんの一分によってさえ、動くものも動かぬものも含む全宇宙は遍く満たされ、充溢している。

Verse 13

लिंगभूतं जगत्सर्वं जातं तत्क्षणमेव हि । लयानाल्लिंगमित्याहुः सर्वे देवाः सवासवाः

まことに、全宇宙はその瞬間にリンガ（Liṅga）の本性となった。滅尽（融解）を悟らせるしるしであるがゆえに、インドラをはじめ諸天は皆これを「リンガ」と称える。

Verse 14

सर्वे देवाश्च संभूता यतो देवस्य शूलिनः । सोऽसौ वेदांतगो देवस्त्वया ज्ञातुं न पार्यते

その神—三叉戟を執るシュ―リン（Śūlin）—より、まことに諸天はことごとく生じた。ヴェーダーンタの真意に安住するその御神は、汝の驕りや限られた見解では尽く知り得ない。

Verse 15

तस्या वचनमाकर्ण्य दक्षः क्रुद्धोऽब्रवीद्वचः । किं त्वया बहुनोक्तेन कार्यं नास्तीह सांप्रतम्

彼女の言葉を聞くや、ダクシャは怒って言った。「長々と語って何になる。今ここでは、何の用もない。」

Verse 16

गच्छ वा तिष्ठवा भद्रे कस्मात्त्वं हि समागता । अमंगलो हि भर्ता ते अशिवोसौ सुमध्यमे

「行くもよい、留まるもよい、やさしき者よ——なぜここへ来たのだ。汝の夫は不吉である。あれは『アシヴァ』（aśiva、吉祥ならざる者）だ、細腰の者よ。」

Verse 17

अकुलीनो वेदबाह्यो भूतप्रेतपिशाचराट् । तस्मान्नाकारितो भद्रे यज्ञार्थं चारुभाषिणि

「あれは高貴な家柄でもなく、ヴェーダの外にあり、ブータ・プレータ・ピシャーチャの群れの王である。ゆえに、いとしき甘言の者よ、この祭祀のために彼は招かれていない。」

Verse 18

मया दत्तासि सुश्रोणि पापिना मंदबुद्धिना । रुद्रायाविदितार्थाय उद्धताय दुरात्मने

ああ、麗しき腰の乙女よ。罪深く愚かなこの私が、礼を知らず驕り高く邪なる性のルドラに、そなたを与えてしまった。

Verse 19

तस्मात्कायं परित्यज्य स्वस्था भव शुचिस्मिते । दक्षेणोक्ता तदा पुत्री सा सती लोकपूजिता

ゆえにこの身を捨て、安らぎに住せよ、清らかな微笑みの者よ。こうしてダクシャは、世に崇められる娘サティに告げた。

Verse 20

निंदायुक्तं स्वपितरं विलोक्य रुषिता भृशम् । चिंतयंती तदा देवी कथं यास्यामि मंदिरे

自らの父が誹りの言葉に満ちているのを見て、女神は激しく憤った。やがて思い巡らし、「どうして我が家へ戻り、シヴァに相まみえようか」と。

Verse 21

शंकरं द्रष्टुकामांह किं वक्ष्ये तेन पृच्छिता । यो निंदति महादेवं निंद्यमानं श्रृणोति यः । तावुभौ नरके यातो यावच्चन्द्रदिवाकरौ

「シャンカラにお会いしたいが、問われたなら何と答えよう。マハーデーヴァを罵る者、また罵られるのを聞き流す者——その二人は、月と太陽の続く限り地獄に堕ちる。」

Verse 22

तस्मात्तयक्ष्याम्यहं देहं प्रवेक्ष्यामि हुताशनम्

「ゆえにこの身を捨て、供犠の火の中へ入ろう。」

Verse 23

एवं मीमांसमाना सा शिवरुद्रेतिभाषिणी । अपमानाभिभूता सा प्रविवेश हुताशनम्

このように考え、彼女は「シヴァよ、ルドラよ！」と唱えながら、屈辱に打ちひしがれ、祭火に入った。

Verse 24

हाहाकारेण महता व्याप्तमासीद्दिगंतरम् । सर्वे ते मंचमारूढाः शस्त्रैर्व्याप्ता निरंतराः

「ああ！」という大きな叫び声で、あらゆる方角が満たされた。壇上の者たちは皆、武器を手にし、絶えず取り囲まれていた。

Verse 25

शस्त्रैः स्वैर्जध्नुरात्मानं स्वानि देहानि चिच्छिदुः । केचित्करतले गृह्य शिरांसि स्वानि चोत्सुकाः

彼らは自らの武器で自分自身を打ち、自分の体を切り裂いた。ある者たちは熱心に、切り落とした自分の首を手のひらに乗せた。

Verse 26

नीराजयंतस्त्वरिता भस्मीभूताश्च जज्ञिरे । एवमूचुस्तदा सर्वे जगर्ज्जुरतिभीषणम्

急いで動き回り、狂乱したように旋回する仕草をして、彼らは灰と化した。そして彼ら全員がこのように語り、最も恐ろしい咆哮を上げた。

Verse 27

शस्त्रप्राहारैः स्वांगानि चिच्छिदुश्चातिभीषणाः । ते तथा विलयं प्राप्ता दाक्षायण्या समं तदा

武器の一撃で彼らは自らの手足を切り落とした――見るも恐ろしい光景であった。こうして彼らはその時、ダークシャーヤニー（サティー）と共に滅びを迎えた。

Verse 28

गणास्तत्रायूते द्वे च तदद्भुतमिवाभवत् । ते सर्व ऋषयो देवा इंद्राद्याः समरुद्गणाः

そこに二万のガナが現れ、まことに驚異の光景となった。すべてのリシと神々—インドラをはじめ、マルットの群れを伴う諸神—がそこに集った。

Verse 29

विश्वेऽश्वनौ लोकपालास्तूष्णींबूतास्तदाभवन् । विष्णुं वरेण्यं केचिच्च प्रार्थयंतः समंततः

そのとき、ヴィシュヴェデーヴァたち、アシュヴィン双神、そして世界の守護神らは沈黙した。ある者たちは四方から、最も勝れたヴィシュヌに祈り願い始めた。

Verse 30

एवं भूतस्तदा यज्ञो जातस्तस्य दुरात्मनः । दक्षस्य ब्रह्मबंधोश्च ऋषयो भयमागताः

かくして祭祀（ヤジュニャ）はそのような有様となった。これは邪なる心をもつダクシャ、名ばかりのバラモン「ブラフマ・バンドゥ」に下った報いである。リシたちは恐怖にとらわれた。

Verse 31

एतस्मिन्नंतरे विप्रा नारदेन महात्मना । कथितं सर्वमेवैतद्दक्षस्य च विचेष्टितम्

その間に、婆羅門たちよ、大いなる魂をもつナーラダが、ダクシャの振る舞いと過ちを含め、この一切を語り告げた。

Verse 32

तदाकर्ण्येश्वरो वाक्यं नारदस्य मुखोद्गतम् । चुकोप परमं क्रुद्ध आसनादुत्पतन्निव

ナーラダの口から発せられた言葉を聞くや、主（イーシュヴァラ）は激しく憤り、あまりの怒りに座から跳ね起きんばかりであった。

Verse 33

उद्धृत्य च जटां रुद्रो लोकसंहारकारकः । आस्फोटयामास रुषा पर्वतस्य शिरोपरि

そのとき宇宙の壊滅を司るルドラは、己が結髪（ジャター）を持ち上げ、憤怒して山の頂にそれを打ちつけた。

Verse 34

ताडनाच्च समुद्भूतो वीरभद्रो महायशाः । तथा काली समुत्पन्ना भूतकोटिभिरावृता

その打撃から、偉名高きヴィーラバドラが生じた。さらにカーリーも現れ、無数のブータ（霊衆）に取り囲まれていた。

Verse 35

कोपान्निःश्वसितेनैव रुद्रस्य च महात्मनः । जातं ज्वराणां च शतं सन्निपातास्त्रयोदश

大いなる魂をもつルドラの怒りの吐息だけで、百の熱病が生じ、さらに十三の致命的なサンニパータ（重篤な病苦）が現れた。

Verse 36

विज्ञप्तो वीरभद्रेण रुद्रो रौद्रपराक्रमः । किं कार्यं भवतः कार्यं शीघ्रमेव वद प्रभो

そのときヴィーラバドラは、凄まじき威力のルドラに申し上げた。「御身のために何をなすべきでしょうか。直ちにお命じください、主よ。」

Verse 37

इत्युक्तो भगवान्रुद्रः प्रेषयामास सत्वरम् । गच्छ वीर महा बाहो दक्षयज्ञं विनाशय

かく告げられると、福徳なるルドラはただちに彼を遣わした。「行け、勇士よ、強き腕の者よ——ダクシャの祭祀（ヤジュニャ）を滅ぼせ。」

Verse 38

शासनं शिरसा धृत्वा देवदेवस्य शूलिनः । कालिकाऽलिहितो वीरः सर्वभूतैः समावृतः । वीरभद्रो महातेजा ययौ दक्षमखं प्रति

神々の神、三叉戟を執るシヴァの命を頭上に戴き、カーリーの印を受け、あらゆるブータの群に囲まれた勇士――大いなる光輝を放つヴィーラバドラは、ダクシャの祭祀へと赴いた。

Verse 39

तदानीमेव सहसा दुर्निमित्तानि चाभवन् । रूक्षो ववौ तदा वायुः शर्कराभिः समावृतः

その時まさに、にわかに凶兆が現れた。荒々しい風が起こり、砂利と塵を巻き上げて吹きすさんだ。

Verse 40

असृग्वर्षति देवश्च तिमिरेणाऽवृता दिवशः । उल्कापाताश्च बहवः पेतुरुर्व्यां सहस्रशः

天より血の雨が降り、昼の光は闇に覆われた。さらに多くの流星が、幾千とも知れず大地へと落ちた。

Verse 41

एवंविधान्यरिष्टानि ददृशुर्विबुधादयः । दक्षोऽपि भयमापन्नो विष्णुं शरणमाययौ

このような災いと凶兆を見て、神々らは皆おののいた。ダクシャもまた恐れに囚われ、ヴィシュヌのもとへ帰依を求めて赴いた。

Verse 42

रक्षरक्ष महाविष्णो त्वं हि नः परमो गुरुः । यज्ञोऽसि त्वं सुरश्रेष्ठ भयान्मां परिमोचय

「お守りください、お守りください、マハーヴィシュヌよ。あなたこそまことに我らの至上の師。神々の中の最勝者よ、あなた自身が祭祀そのもの――この恐れより私を解き放ちたまえ。」

Verse 43

दक्षेण प्रार्थ्य मानो हि जगाद मधुसूदनः । मया रक्षा विदातव्या भवतो नात्र संशयः

ダクシャがこのように懇願すると、マドゥスーダナ（ヴィシュヌ）は答えた。「汝に護りを授けるのはまさに我である——これに疑いはない。」

Verse 44

अपूज्या यत्र पूज्यंते पूजनीयो न पूज्यते । त्रीणी तत्र प्रवर्तंते दुर्भिक्षं त्वया धर्ममजानताः । ईश्वरावज्ञया सर्वं विफलं च भविष्यति

「ふさわしからぬ者が礼拝され、礼拝されるべき者が礼拝されぬところには、三つの禍が起こる。飢饉、そして汝がダルマを知らぬことから来る破滅である。主を侮れば、すべては無果となろう。」

Verse 45

अपूज्या यत्र पूज्यं ते पूजनीयो न पूज्यते । त्रीणी तत्र प्रवर्तंते दुर्भिक्षं मरणं भयम्

「ふさわしからぬ者が礼拝され、礼拝されるべき者が礼拝されぬところには、三つの災いが起こる。飢饉、死、そして恐怖である。」

Verse 46

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन माननीयो वृषध्वजः । अमानितान्महेशात्त्वां महद्भयमुपस्थितम्

「ゆえに、あらゆる努力を尽くして、牛を旗印とするヴリシャドヴァジャ（シヴァ）を敬うべきである。マヘーシャを辱めたがゆえに、大いなる恐れが今や汝に迫っている。」

Verse 47

अधुनैव वयं सर्वे प्रभवो न भवामहे । भवतो दुर्न्नयेनेव नात्र कार्या विचारणा

「まさに今この時より、我らは皆、力も主権も保てなくなる——ただ汝の誤った振る舞いのゆえである。これ以上の思案は要らぬ。」

Verse 48

विष्णोस्तद्वचनं श्रुत्वा दक्षश्चिंतापरोऽभवत् । विविर्णवदनो भूत्वा तूष्णीमासीद्भुवि स्थितः

ヴィシュヌの言葉を聞くや、ダクシャは憂いに沈んだ。顔色は落ち、地に立ったまま黙然としていた。

Verse 49

वीरभद्रो महाबाहू रुद्रेणैव प्रचोदितः । काली कात्यायनीशाना चामुंडा मुंडमर्द्दिनी

大いなる腕を持つヴィーラバドラは、まさにルドラ自らに促されて現れた。さらにカーリー、カーティヤーヤニー、イーシャーナ、そしてムンダを討つチャームンダーも伴った。

Verse 50

भद्रकाली तथा भद्रा त्वरिता वैष्णवी तथा । नवदुर्गादिसहितो भूतानां च गणो महान्

また、バドラカーリー、バドラー、トゥヴァリター、ヴァイシュナヴィーも来た。さらにナヴァドゥルガーらを伴う、強大なる衆生の大軍が続いた。

Verse 51

शाकिनी डाकिनी चैव भूतप्रमथगुह्यकाः । तथैव योगिनीचक्रं चतुः षष्ट्या समन्वितम्

さらにシャーキニーとダーキニー、ブータ、プラマタ、グヒヤカらもいた。加えて、六十四のヨーギニーを具えたヨーギニーの輪もまた揃っていた。

Verse 52

निजन्मुः सहसा तत्र यज्ञवाटं महाप्रभम् । वीरभद्रसमेता सर्वे हरपराक्रमाः । दशबाहवस्त्रिनेत्रा जटिला रुद्रभूषणाः

たちまち彼らはそこへ入り、光輝に満ちた大いなる祭祀の囲いへと踏み込んだ。ヴィーラバドラを伴う一同は、ハラ（シヴァ）の武威を帯び、十の腕、三つの眼、結髪の髻をなし、ルドラの印を身に飾っていた。

Verse 53

पार्षदाः शंकरस्यैते सर्वे रुद्रस्वरूपिणः । पंचवक्त्रा नीलकंठाः सर्वे ते शस्त्रपाणयः

これらはシャンカラの眷属であり、皆ルドラそのものの姿を帯びていた――五つの顔、青き喉、そして皆が武器を手にしていた。

Verse 54

छत्रचामरसंवीताः सर्वे हरपराक्रमाः । दशबाहवस्त्रिनेत्रा जटिला रुद्रभूषणाः

天蓋とヤクの尾の払子に囲まれ、皆がハラの武勇を示した――十の腕、三つの眼、ジャターの結髪、そしてルドラの印を飾っていた。

Verse 55

अर्धचंद्रधराः सर्वे सर्वे चैव महौजसः । सर्वे ते वृषभारूढाः सर्वे ते वेषभूषणाः

皆が半月を戴き、皆がまことに大いなる光輝と力を備えていた。皆が牡牛に乗り、皆がそれぞれの装束と飾りで荘厳されていた。

Verse 56

सहस्रबाहुर्भुजगाधिपैर्वृतस्त्रिलोचनो भीमबलो भयावहः । एभिः समेतश्च तदा महात्मा स वीरभद्रोऽभिजगाम यज्ञम्

千の腕を持ち、蛇王たちに囲まれ、三つの眼を備え、力は凄絶にして畏怖すべき大霊ヴィーラバドラは、彼らと共にその時、祭祀（ヤジュニャ）へと進み向かった。

Verse 57

युग्यानां च सहस्रेण द्विप्रमाणेन स्यंदनम् । सिंहानां प्रयुतेनैव वाह्यमानं च तस्य तत्

その戦車は象ほどの大きさで、轭につながれた千頭の馬に引かれ、さらに無数（プラユタ）の獅子によっても押し進められていた。

Verse 58

तथैव दंशिताः सिंहा बहवः पार्श्वरक्षकाः । शार्दूला मकरा मत्स्या गजाश्चैव सहस्रशः । छत्राणि विविधान्येव चामराणि तथैव च

同じく、武装した多くの獅子が左右の護衛として立った。虎、マカラ、魚、そして幾千もの象もまた集い、さまざまな天蓋の傘とヤクの尾の払子（チャーマラ）も備えられていた。

Verse 59

मूर्द्धनिध्रियमाणानि सर्वतोग्राणि सर्वशः । ततो भेरीमहानादाः शंखाश्च विविधस्वनाः । पटहा गोमुखाश्चैव श्रृंगाणि विविधानि च

頭上高く捧げ持ち、その先端をあらゆる方角へ向けると、やがて大太鼓ベーリーの轟きが起こり、さまざまな音色の法螺貝（シャンク）が鳴り、さらにパタハの鼓、ゴームカの角笛、種々のラッパが響き渡った。

Verse 60

ततोऽवाद्यंत तान्येव घनानि सुषिराणि च । कलगानपराः सर्वे सर्वे मृदंगवादिनः

やがて、それらの楽器が奏でられた――堅く響く打楽の器も、空洞を鳴らす管・吹奏の器も。皆が拍節ある歌に心を寄せ、皆がムリダンガ（mṛdaṅga）の鼓手であった。

Verse 61

अनेकलास्यसंयुक्ता वीरभद्राग्रतोभवन् । रणवादित्रनिर्घोषैर्जगर्जुरमितौजसः

さまざまな舞を携えて、彼らはヴィーラバドラ（Vīrabhadra）の前を進んだ。戦の楽器の轟音の中、測り知れぬ威力をもつ者たちは咆哮した。

Verse 62

तेन नादेन महता नादितं भुवनत्रयम् । एवं सर्वे समायाता गणा रुद्रप्रणोदिताः

その大いなる咆哮によって、三界は鳴り響いた。かくして、ルドラ（Rudra）に駆り立てられたすべてのガナ（Gaṇa）は、ともに集結した。

Verse 63

यज्ञवाटं च दक्षस्य विनाशार्थं प्रहारिणः । रजसा चाऽवृतं व्योम तमसा च वृता दिशः

ダクシャの祭祀の場を滅ぼさんと打ちかかる破壊者たちは進み来たり、塵は虚空を覆い、闇は四方の方角を包み込んだ。

Verse 64

सप्तद्वीपवती पृथ्वी चचाल साद्रिकानना । ते दृष्ट्वा महदाश्चर्य्यं लोकक्षयकरं तदा

七つの大陸を具える大地は、山々と森とともに震え動いた。諸世界を滅ぼし得るかと思われるその大いなる異変を見て、彼らはその時、畏れ驚いて立ちすくんだ。

Verse 65

उत्तस्थुर्युगपत्सर्वे देवदैत्यनिशाचराः । ते वै ददृशुरायांतीं रुद्रसेना भयावहाम्

神々もダイティヤも夜にさまよう者たちも、皆いっせいに立ち上がった。彼らは、見るだに恐ろしいルドラの軍勢が迫り来るのを目にした。

Verse 66

पृथ्वीं केचित्समायाता गगने केचिदागताः । दिशश्च प्रदिशश्चैव समावृत्य तथापरे

ある者は地上に降り、ある者は天空に現れた。さらに他の者たちは広がって、四方の正方位と中間の方位とを覆い尽くした。

Verse 67

अनंता ह्यक्षयाः सर्वे शूरा रुद्रसमा युधि । एवंभूतं च तत्सैन्यं रुद्रैश्च परिवारितम् । दृष्ट्वो चुर्विस्मिताः सर्वे यामोऽद्य शस्त्रपाणयः

その勇士たちは尽きることなく、枯れることもなく、戦においてルドラに等しかった。かくのごとき軍勢が、数多のルドラに囲まれていた。それを見て皆は驚愕し、「今日こそ武器を手に進み出ねばならぬ」と思った。

Verse 68

इंद्रो हि गजमारूढो मृगारूढः सदागतिः । यमो महिषमारूढो यमदंडसमन्वितः

インドラは象に乗り、常に動くヴァーユは鹿に乗り、ヤマは水牛に乗って懲罰の杖を携え—皆、備えて立っていた。

Verse 69

कुबेरः पुष्पकारूढः पाशी मकरमेव च । अग्निर्बस्तमारूढो निरृतिः प्रेतमेव च

クベーラは天の車プシュパカに乗り、縄（パーシャ）を携えるヴァルナはマカラに乗った。アグニは山羊に、ニルリティはプレータに乗った。

Verse 70

तथान्ये सुरसंघाश्च यक्षचारणगुह्यकाः । आरुह्य वाहनान्येव स्वानिस्वानि प्रतिपिनः

同様に、他の神々の群れ—ヤクシャ、チャーラナ、グヒヤカ—もまた、それぞれ自らの隊ごとに、自らの乗り物に乗り上がった。

Verse 71

स्वेषामुद्योगमालोक्य दक्षश्चाश्रुमुखस्ततः । दंडवत्पतितो भूमौ सर्वानेवाभ्यभाषत

彼らの断固たる出立の備えを見て、ダクシャは涙にくれた。ついで杖のごとく地に伏し（ダンダヴァットの全身礼）、一同に語りかけた。

Verse 72

युष्मद्बलेनैव मया यज्ञः प्रारंभितो महान् । सत्कर्मसिद्धये यूयं प्रमाणं सुमहाप्रभाः

「ただ汝らの力によってこそ、我はこの大いなるヤジュニャを始め得た。正しき行いを成就させるため、汝ら—おお、まことに光輝ある者たち—こそ権威であり証明である。」

Verse 73

विष्णो त्वं कर्मणः साक्षाद्यज्ञानां परिपालकः । धर्मस्य वेदगर्भस्य ब्रह्मण्यस्त्वं च माधव

おおヴィシュヌよ、汝は祭式の行為の背後に直に顕れる力、そのヤジュニャ（供犠）を護る者。ヴェーダを胎蔵とするダルマを支える者であり、またマーダヴァよ、汝はブラフマンと聖なる大義に帰依する。

Verse 74

तस्माद्रक्षा विधातव्या यज्ञस्याऽस्य महाप्रभो । दक्षस्य वचनं श्रुत्वा उवाच मधुसूदनः

それゆえ、大いなる主よ、このヤジュニャには護りを設けねばならぬ。ダクシャの言葉を聞いて、マドゥスーダナは答えた。

Verse 75

मया रक्षा विधातव्या धर्मस्य परिपालने । तत्सत्यं तु त्वयोक्तं हि किं तु तस्य व्यतिक्रमः

ダルマを護り保つための守護は、まさに我が為すべきこと。汝の言は真である—だが、その（ダルマそのもの）に背くことがどうしてあり得ようか。

Verse 76

यातस्त्वद्यैव यज्ञस्य यत्त्वयोक्तं सदाशिवम् । नैमिषेऽनिमिषक्षेत्रे तदा किं न स्मृतं त्वया

汝は今日このヤジュニャへ赴いた—それなのに、かつて汝自身がナイミシャ、まばたきせぬ者（聖仙）たちの地で語ったサダーシヴァを、なぜ想い起こさなかったのか。

Verse 77

योऽयं रुद्रो महातेजा यज्ञरूपः सदाशिवः । यज्ञबाह्यः कृतो मूढ तच्च दुर्म्मत्रितं तव

この大いなる光威を具えたルドラこそ、供犠そのものを身とするサダーシヴァである。しかるに迷妄の汝は、彼をヤジュニャの「外」に置いた—それは汝の邪なる讒言、誤れる企てである。

Verse 78

रुद्रकोपाच्च को ह्यत्र समर्थो रक्षणे तव । न पश्यामि च तं विप्र त्वां वै रक्षति दुर्म्मतिम्

ルドラの憤怒に対して——ここで汝を守り得る者が誰かあろうか。おお婆羅門よ、真に汝を護る者を我は見ぬ、迷妄の心の者よ。

Verse 79

किं कर्म्म किमकर्म्मेति तन्न पश्यसि दुर्म्मते । समर्थं केवलं कर्मन भविष्यति सर्वदा

迷える者よ、何が正しい行いで何が不行い（無為）かを汝は見分けぬ。行いのみは、それ自体では、いついかなる時も真に成就の力とはならぬ。

Verse 80

सेश्वरं कर्म विद्ध्योतत्समर्थत्वेन जायते । न ह्यन्यः कर्म्मणो दाता ईश्वरेण विना भवेत्

知れ、行いは主（イーシュヴァラ）と結ばれてこそ、その力を得て成就する。イーシュヴァラなくして、行いの力と果を授ける他の与え手はあり得ぬ。

Verse 81

ईश्वरस्य च ये भक्ताः शांतास्तद्गतमानसाः । कर्म्मणो हि फलं तेषां प्रयच्छति सदाशिवः

また、イーシュヴァラの भक्तたちで、静謐にして心を彼に帰一させる者には、サダーシヴァ自らがその行いの果を授け給う。

Verse 82

केवलं कर्म चाश्रित्य निरीश्वरपरा जनाः । निरयं ते च गच्छंति कोटियज्ञशतैरपि

ただ儀礼の行いのみに依り、無神の見解に執する人々は、なお地獄へと堕ちる——たとえ幾億百千万の供犠（ヤジュニャ）を修しても。

Verse 83

पुनः कर्ममयैः पाशैर्बद्धा जन्मनिजन्मनि । निरयेषु प्रपच्यंते केवलं कर्म्मरूपिणः

業によって作られた縄の輪により、再びまた再び、生まれ変わりごとに縛られる。業のみを己の本体とみなす者は、諸地獄にて煮えたぎる苦を受ける。