Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 5

Devanagari script

येन पूतमिदं सर्वं समग्रं सचराचरम् । यज्ञो यज्ञविदां श्रेष्ठो यज्ञांगो यज्ञदक्षिणः

Transliteration

yena pūtamidaṃ sarvaṃ samagraṃ sacarācaram | yajño yajñavidāṃ śreṣṭho yajñāṃgo yajñadakṣiṇaḥ

Translation

彼によって、この全宇宙—動くものも動かぬものも—ことごとく円満に清められる。彼こそが祭祀（ヤジュニャ）そのものであり、祭祀を知る者の中の最勝者。彼は祭祀の肢分であり、また祭祀のダクシナー（謝礼供物）でもある。

Word by Word

• येन: by whom/whereby
• येन: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, तृतीया (3rd/करण), एकवचन; सम्बन्ध/करणार्थ (by whom/whereby)

• पूतम्: purified
• पूतम्: Karma/Karta-anvaya (Predicate adjective/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पू (धातु) → पूत (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकृदन्त (past passive participle/क्त), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; अत्र 'इदम्' इत्यस्य विशेषणम्

• इदम्: this
• इदम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• सर्वम्: all
• सर्वम्: Karta-anvaya (Subject-qualifier/कर्तृविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषणम् (इदम्)

• समग्रम्: entire, complete
• समग्रम्: Karta-anvaya (Subject-qualifier/कर्तृविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: समग्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषणम्

• स-चर-अचरम्: with the moving and the unmoving (all beings)
• स-चर-अचरम्: Karta-anvaya (Subject-qualifier/कर्तृविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: स (अव्यय/उपसर्गसदृश) + चर (प्रातिपदिक) + अचर (प्रातिपदिक)
• Form: द्वन्द्वसमास (चर + अचर; 'स' = सह/ सहित); नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषणम्

• यज्ञः: sacrifice, yajña
• यज्ञः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यज्ञ (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• यज्ञ-विदाम्: of the knowers of yajña
• यज्ञ-विदाम्: Shashthi-sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: यज्ञ (प्रातिपदिक) + विद् (धातु) → विद्/विद्वस् (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुषसमास (यज्ञं वेदन्ति इति/यज्ञस्य विदः); पुल्लिङ्ग, षष्ठी (6th/सम्बन्ध), बहुवचन (plural)

• श्रेष्ठः: best, foremost
• श्रेष्ठः: Karta-anvaya (Subject-qualifier/कर्तृविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: श्रेष्ठ (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषणम् (यज्ञः)

• यज्ञ-अङ्गः: a limb/part of the sacrifice
• यज्ञ-अङ्गः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यज्ञ (प्रातिपदिक) + अङ्ग (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुषसमास (षष्ठी: यज्ञस्य अङ्गः); पुल्लिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• यज्ञ-दक्षिणः: the sacrificial fee/gift
• यज्ञ-दक्षिणः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यज्ञ (प्रातिपदिक) + दक्षिणा/दक्षिण (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुषसमास (यज्ञस्य दक्षिणा/दक्षिणः); पुल्लिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

Speaker

Devī (continued context from prior verse; deduced)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kedāra (Kedāranātha)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Sages; within verse the Goddess addresses the yajña assembly

Visual Art Cues

Scene: A visionary tableau: Śambhu pervading the yajña—fire, ladles, mantras, priests, and dakṣiṇā—shown as emanations from a radiant Śiva-form encompassing the cosmos.

Characters & Entities

• Śiva (implied as the referent of ‘yena’)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Śiva is presented as the inner reality of ritual—both means and end—so worship is not merely external performance but recognition of the divine essence.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Kedārakhaṇḍa’s Śaiva geography underlies the teaching: Kedāra is exalted as a place where Śiva, the very yajña, is realized.

What ritualistic prescription is mentioned?

No specific rite is prescribed; the verse gives a theological foundation that all yajña-elements are fulfilled in Śiva.