Adhyaya 49

Verse 1

अर्जुन उवाच । अत्यद्भुतानि तीर्थानि लिंगानि च महामुने । श्रुत्वा तव मुखांभोजाद्भृशं मे हृष्यते मनः

アルジュナは言った。「大聖者よ、これらのティールタとリンガはまことに驚嘆すべきものです。あなたの蓮華のごとき御口よりそれを聞き、わが心は大いに歓喜しております。」

Verse 2

महीनगरकस्यापि स्थापितस्य त्वया मुने । यानि तीर्थानि मुख्यानि तानि वर्णय मे प्रभो

「聖者よ、あなたが建立されたマヒーナガラカについても、主よ、その地にある最も主要なティールタをわたしに説き明かしてください。」

Verse 3

नारद उवाच । श्रीमन्महीनगरके यानि तीर्थानि फाल्गुन । तानि वक्ष्यामि यत्रास्ते जया दित्यो रविः प्रभुः

ナーラダは言った。「おおパールグナよ、栄光あるマヒーナガラカにあるティールタ（聖地）を語ろう。そこには主なる太陽、ジャヤーディティヤが鎮まっておられる。」

Verse 4

जयादित्यस्य यो नाम कीर्तयेदिह मानवः । सर्वरोगविनिर्मुक्तो लभेत्सोऽपि हृदीप्सितम्

ここでジャヤーディティヤの御名を讃えて唱える者は、あらゆる病より解き放たれ、心に秘めた願いさえも成就する。

Verse 5

यस्य संदर्शनादेव कल्याणैरपि पूर्यते । मुच्यते चाप्यकल्याणैः श्रद्धावान्पार्थ मानवः

ただその御姿を拝するだけで、信心ある者は、ああパールタよ、吉祥に満たされ、災厄と不吉なる力からも解き放たれる。

Verse 6

तस्य देवस्य चोत्पत्तिं शृणु पार्थ वदामि ते । शृण्वन्वा कीर्तयन्वापि प्रसादं भास्कराल्लभेत्

聞け、パールタよ。わたしが語るその神の起源を。これを聞く者も、また唱える者も、バースカラ（太陽神）の御加護を得る。

Verse 7

अहं संस्थाप्य संस्थानमेतत्कालेन केनचित् । प्रयातो भास्करं लोकं दर्शनार्थी यदृच्छया

しかるべき時を経てこの聖なる座を स्थापितし終えると、わたしは偶然の縁に導かれ、ただ御姿を拝したい一心で、バースカラ（太陽神）の世界へと赴いた。

Verse 8

स मां प्रणतमासीनमभ्यर्च्यार्घेण भास्करः । प्रहसन्निव प्राहेदं देवो मधुरया गिरा

我が伏して座し礼拝していると、バースカラはアルギャの供物をもって我を敬い、やわらかな微笑みをたたえるかのように、甘美なる言葉で語られた。

Verse 9

कुत आगम्यते विप्र क्व च वा प्रतिगम्यते । क्व चायं नारदमुने कालस्ते विहृतोऽभवत्

「婆羅門よ、汝はいずこより来たり、いずこへ帰らんとするや。聖仙ナーラダよ、汝の遍歴の時はどこに費やされたのか。」

Verse 10

नारद उवाच । एवमुक्तो भास्करेण तं तदा प्राब्रवं वचः । भारते विहृतः खण्डे महीनगरकादपि । दर्शनार्थं तव विभो समायातोऽस्मि भास्कर

ナーラダ曰く。バースカラにかく問われて、我はその時答えた。「我はバーラタ・ヴァルシャを遍歴し、マヒーナガラカと呼ばれる地にまで遊行した。大いなる主よ、バースカラよ、ただ汝のダルシャナを得んがためにここへ参った。」

Verse 11

रविरुवाच । यत्त्वया स्थापितं स्थानं तत्र ये संति ब्राह्मणाः । तेषां गुणान्मम ब्रूहि किंगुणा ननु ते द्विजाः

ラヴィ（太陽神）曰く。「汝が स्थापितしたその聖地には、いかなる婆羅門が住まうのか。彼らの徳を我に語れ—その द्विज たちはいかなる गुण を具えるのか。」

Verse 12

नारद उवाच । एवं पृष्टो भगवता पुनरेवाब्रवं वचः

ナーラダ曰く。主にかく問われて、我は再びこの言葉を述べた。

Verse 13

यदि तान्भोः प्रशंसामि स्वीयान्स्तौतीति वाच्यता । निंदाम्यनर्हान्कस्माद्वा कष्टमेवोभयत्र च

もし彼らを讃えれば、人は「身内を持ち上げている」と言うであろう。だが、咎に当たらぬ者を非難するなら、いったい何のためか。いずれにせよ、両方とも厄介となる。

Verse 14

अथवा पारमाहात्म्ये सति तेषां महात्मनाम् । अल्पे कृते वर्णने स्याद्दोष एव महान्मम

あるいは――あの大いなる魂たちは無量の偉大さを具えているゆえ――もし私がわずかにしか語れぬなら、その大きな過ちはまさしく私に帰する。

Verse 15

मदर्चितद्विजेंद्राणां यदि स्याच्छ्रवणेप्सुता । ततः स्वयं विलोक्यास्ते गत्वेदं मे मतं रवे

もし私が礼拝し敬った最上のバラモンたちのことを真に聞きたいのなら、みずから赴いて彼らを見よ。これが私の熟慮した見解である、オー・ラヴィよ。

Verse 16

इति श्रुत्वा मम वचो रविरासीत्सुविस्मितः । स्वयं द्रक्ष्यामि चोवाच पुनःपुनरहर्पतिः

私の言葉を聞くと、ラヴィは大いに驚嘆した。すると昼の主は繰り返し言った。「我みずから見届けよう。」

Verse 17

सोऽथ विप्रतनुं कृत्वा मां विसर्ज्यैव भास्करः । प्रतपन्दिवि योगाच्च प्रयातोर्णवरोधसि

それからバースカラ（太陽神）はバラモンの身をとり、私を暇(いとま)して、天に輝きつつ、ヨーガの力によって大海の岸辺へと赴いた。

Verse 18

जटां त्रिषवणस्नानपिंगलां धारयन्नथ । वृद्धद्विजो महातेजा ददृशे ब्राह्मणैर्मम

三時の沐浴の行によって黄褐色を帯びた結髪（ジャター）を戴き、大神光を具えた老いたバラモンが、そのとき我がバラモンたちに見出された。

Verse 19

ततो हारीतप्रमुखाः प्रहर्षोत्फुल्ललोचनाः । उत्थाय ब्रह्मशालायास्ते द्विजा द्विजमाद्रवन्

そのときハーリタらは、歓喜に目を輝かせ、バラモンの広間から立ち上がって、そのバラモンの客人へと駆け寄った。

Verse 20

नमस्कृत्य द्विजाग्र्यं ते प्रहर्षादिदमब्रुवन्

彼らはその最勝のバラモンに礼拝し、歓喜のあまり次の言葉を述べた。

Verse 21

अद्य नो दिवसः पुण्यः स्थानमद्योत्तमं त्विदम् । यत्त्वया विप्रप्रवर स्वयमागमनं कृतम्

今日、我らの一日は福徳に満ち、この場所もまた今日、最上の聖地となりました。最勝のバラモンよ、あなた自らここへお越しくださったゆえです。

Verse 22

धन्यस्य हि गृहस्थस्य कृपयैव द्विजोत्तमाः । आतिथ्यवेषेणायांति पावनार्थं न संशयः

まことに、福徳ある家住の者のもとへは、最勝のバラモンたちがただ慈悲ゆえに、客人の姿をとって訪れ、その者を清めるために来るのである。疑いはない。

Verse 23

तत्त्वं गेहानि चास्माकं पादचंक्रमणेन च । दर्शनाद्भोजनात्स्थानादस्माभिः सह पावय

ゆえに、われらの家々をも清めたまえ――御足にてここを歩み、御眼のご覧により、供物の食を受け、われらと共にここに留まりたまうことによって。

Verse 24

अतिथिरुवाच । भोजनं द्विविधं विप्रा प्राकृतं परमं तथा । तदहं सम्यगिच्छामि दत्तं परमभोजनम्

客人は言った。「おお、バラモンたちよ、食には二種ある――世俗の食と、最上の食と。ゆえに我は、供えらるべき最上の食をまことに望む。」

Verse 25

इत्येतदतिथेः श्रुत्वा हारीतः पुत्रमब्रवीत् । अष्टवर्षं तु कमठं वेत्सि पुत्र द्विजोदितम्

客の言葉を聞いて、ハーリタは息子に言った。「我が子よ、バラモンが語った八歳のカマタを知っているか。」

Verse 26

कमठ उवात्र । तात प्रणम्य त्वां वक्ष्ये तादृक्परमभोजनम् । द्विजं च तर्पयिष्यामि दत्त्वा परमभोजनम्

カマタは言った。「父上、まず父上に礼拝し、かの『最上の食』とは何かを説き明かしましょう。そしてその最上の食を供えて、バラモンを満ち足らせます。」

Verse 27

सुतेन किल जातेन जायते चानृणः पिता । सत्यं करिष्ये तद्वाक्यं संतर्प्यातिथिमुत्तमम्

「まことに、子が生まれることで父は負い目を免れる。われはこの言葉を真実としよう――この最上の客人をしかるべく満たし奉ることによって。」

Verse 28

भोजनं द्विप्रकारं च प्रविभागस्तयोरयम् । प्राकृतं प्रोच्यते त्वेवमन्यत्परमभोजनम्

食は二種あり、その区分はこうである。ひとつは「プラークリタ」（自然・常の食）と呼ばれ、もうひとつは「パラマ・ボージャナ」（至上の食）と呼ばれる。

Verse 29

तत्र यत्प्राकृतं नाम प्रकृतिप्रमुखस्य तत् । चतुर्विंशतितत्त्वानां गणस्योक्तं हि तर्पणम्

そのうち「プラークリタ」と呼ばれるものは、プラクリティ（Prakṛti）およびプラクリティに始まるものに属する。これは二十四のタットヴァの群を満たす「タルパナ」（tarpaṇa）であると言われる。

Verse 30

षड्रसं भोजनं तच्च पंचभेदं वदंति च । येन भुक्तेन तृप्तं स्यात्क्षेत्रं यद्देहलक्षणम्

その食は六味を具え、また五種の別があるとも説かれる。それを食することにより、「クシェートラ」—すなわち身という田—は満たされる。

Verse 31

यथापरं परंनाम प्रोक्तं परमभोजनम् । परमः प्रोच्यते चात्मा तस्य तद्भोजनं भवेत्

「彼岸」が「至上」と名づけられるように、「パラマ・ボージャナ」もまた至上の食と説かれる。アートマン（Ātman）は「至上」と呼ばれるゆえ、その食はアートマンに属する。

Verse 32

ततो नानाप्रकारस्य धर्मस्य श्रवणं हि यत् । तदन्नं प्रोच्यते भोक्ता क्षेत्रज्ञः श्रवणौ मुखम्

ゆえに、さまざまな形のダルマを聴聞することが「食」と呼ばれる。享受する者はクシェートラジュニャ（kṣetrajña、田＝身を知る者）であり、両耳がその口であると説かれる。

Verse 33

तद्दास्यामि द्विजाग्र्याय पृच्छ विप्र यदिच्छसि । शक्तितस्तर्पयिष्यामि त्वामहं विप्रसंसदि

それは二度生まれし者のうち最勝の者に捧げよう。おおブラーフマナよ、望むことを問え。わが力の及ぶかぎり、ブラーフマナたちの集会において汝を満たそう。

Verse 34

नारद उवाच । कमठस्यैतदाकर्ण्य सोऽतिथिर्वचनं महत् । मनसैव प्रशस्यामुं प्रश्नमेनमथाकरोत्

ナーラダは言った。「カマタの偉大な言葉を聞いたその客人は、心中で彼を讃え、ついでこの問いを発した。」

Verse 35

कथं संजायते जंतुः कथं चापि प्रलीयते । भस्मतामथ संप्राप्य क्व चायं प्रति पद्यते

「生きとし生けるものは、いかにして生まれ、いかにして滅するのか。さらに灰となったのち、これはどこへ赴き—次の行路をいずこに得るのか。」

Verse 36

कमठ उवाच । गुरवे प्राङ्नमस्कृत्य धर्माय तदनंतरम् । छंदोगीतममुं प्रश्नं शक्त्या वक्ष्यामि ते द्विज

カマタは言った。「まず師（グル）に礼拝し、ついでダルマに礼拝する。そののち、聖なる韻律に歌われたこの問いに、我が力の及ぶかぎり答えよう、ブラーフマナよ。」

Verse 37

जनने त्रिविधं कर्म हेतुर्जंतोर्भवेत्किल । पुण्यं पापं च मिश्रं च सत्त्वराजसतामसम्

誕生の時、衆生の行路を定める因は三種の業であると言われる。すなわち福徳の業、罪の業、そして混合の業—それぞれサットヴァ・ラジャス・タマスの三グナに応ずる。

Verse 38

तत्र यः सात्त्विको नाम स स्वर्गं प्रतिपद्यते । स्वर्गात्कालपरिभ्रष्टो धनी धर्मी सुखी भवेत्

このうち「サットヴィカ」と呼ばれる者は天界に至る。やがて時の巡りにより天界より落ちると、富み、ダルマにかなった、幸福な人として生まれる。

Verse 39

तथा यस्तामसो नाम नरकं प्रतिपद्यते । भुक्त्वा बह्वीर्यातनाश्च स्थावरत्वं प्रपद्यते

同様に「ターマサ」と呼ばれる者は地獄に赴く。多くの苦罰を受けたのち、草木などの不動の存在（動かぬ形）となる。

Verse 40

महतां दर्शनस्पर्शैरुपभोगसहासनैः । महता कालयोगेन संसरन्मानवो भवेत्

大いなる聖者を見、触れ、その交わりに与り、座と享楽さえ共にし、さらに時の強き結びによって、輪廻をさまよう者は再び人となる。

Verse 41

सोऽपि दुःखदरिद्राद्यैर्वेष्टितो विकलेंद्रियः । प्रत्यक्षः सर्व लोकानां पापस्यैतद्धि लक्षणम्

彼もまた苦悩と貧困などに包まれ、諸根は損なわれる。これこそが、万人の目に明らかな罪のしるしである。

Verse 42

अथ यो मिश्रकर्मा स्यात्तिर्यक्त्वं प्रतिपद्यते । महतामेव संसर्गात्संसरन्मानवो भवेत्

また、業が混じり合う者は畜生の生を受ける。されど輪廻を巡るうち、ただ大いなる聖者との交わりによって、再び人となる。

Verse 43

यस्य पुण्यं पृथुतरं पापमल्पं हि जायते । स पूर्वं दुःखितो भूत्वा पश्चात्सौख्यान्वितो भवेत्

功徳が広大で罪がわずかな者は、まず苦しみを受け、その後に安楽に満たされる。

Verse 44

पापं पृथुतरं यस्य पुण्यमल्पतरं भवेत् । पूर्वं सुखी ततो दुःखी मिश्रस्यैतद्धि लक्षणम्

罪が多く功徳が少ない者は、先に楽しみ、後に苦しむ。これこそ混合の業のしるしである。

Verse 45

तत्र मानुषसंभूतिं शृणु यादृगसौ भवेत् । पुरुषस्य स्त्रियाश्चैव शुक्रशोणितसंगमे

今、人の受胎がいかに起こるかを聞け。男と女が和合し、精と血とが交わるときにそれは成る。

Verse 46

सर्वदोषविनिर्मुक्तो जीवः संसरते स्फुटम् । गुणान्वितमनोबुद्धिशुभाशुभसमन्वितः

生来のいかなる欠陥からも離れたジーヴァは、明らかにサンサーラをさまよう。グナを具え、心と知性を持ち、吉と不吉の傾向を伴う。

Verse 47

जीवः प्रविष्टो गर्भं तु कलले प्रतितिष्ठति । मूढश्च कलले तत्र मासमात्रं च तिष्ठति

個我（ジーヴァ）が胎内に入ると、カララ（kalala）という胚の液状の塊に安住する。そこで迷いのうちに、およそ一か月とどまる。

Verse 48

द्वितीयं तु तथा मासं घनीभूतः स तिष्ठति । तस्यावयवनिर्माणं तृतीये मासि जायते

第二の月にはそれは留まり、次第に凝り固まる。第三の月には、四肢と諸部分の形成が始まる。

Verse 49

अस्थीनि च तथा मासि जायंते च चतुर्थके । त्वग्जन्म पंचमे मासि पष्ठे रोम्णां समुद्भवः

第四の月には骨もまた生じる。第五の月には皮膚が形づくられ、第六の月には体毛の生長が起こる。

Verse 50

सप्तमे च तथा मासि प्रबोधश्चास्य जायते । मातुराहारपीतं च सप्तमे मास्युपाश्नुते

第七の月には、その内に覚知が目覚める。またその第七の月に、母が食し飲むものをも共に受ける。

Verse 51

अष्टमे नवमे मासि भृशमुद्विजते ततः । जरायुणा वेष्टितांगो मुखे बद्धकरांगुलिः

第八・第九の月には、彼は甚だしく苦悩しおののく。胎衣（jarāyu）に包まれ、四肢は囲い込まれ、指は口もと近くに縛られている。

Verse 52

मध्ये क्लीबस्तु वामे स्त्री दक्षिणे पुरुषस्तथा । तिष्ठत्युदरभागे च पृष्ठेरग्निमुखः किल

中央にあれば中性となり、左にあれば女、右にあれば男となる。腹の領域にとどまり、母の消化の火（アグニ）に顔を向けているという。

Verse 53

यस्यां तिष्ठत्यसौ योनौ तां च वेत्ति न संशयः । सर्वं स्मरति वृत्तांतं बहूनां जन्मनामपि

いかなる胎内に宿ろうとも、それは疑いなくその母を知る。さらに多くの生にわたる出来事の全てを、物語として憶えている。

Verse 54

अंधे तमसि किं दृश्यो गंधान्मोहं दृढं लभेत् । शीते मात्रा जले पीते शीतमुष्णं तथोष्णके

盲の闇の中で、いったい何が見えようか。香りにより、堅い迷妄に陥る。母が冷水を飲めば冷えを覚え、熱きものを取れば熱を覚える。

Verse 55

व्यायामे लभते मातुः क्लेशं व्याधेश्च वेदनाम् । अलक्ष्याः पितृमातृभ्यां जायंते व्याधयः पराः

母が身を労すれば、その疲れを受け、病の痛みをも知る。さらに父母より、微細にして見えがたき諸病が生じる。

Verse 56

सौकुमार्याद्रुजं तीव्रां जनयंति च तस्य ते । स्वल्पमप्यथ तं कालं वेत्ति वर्षशतोपमम्

その柔らかさゆえに、それらの苦は激しい痛みを生じさせる。しかもそこにおけるわずかな時さえ、百年にも等しく感じられる。

Verse 57

संतप्यते भृशं गर्भे कर्मभिश्च पुरातनैः । मनोरथांश्च कुरुते सुकृतार्थं पुनःपुनः

胎内において、有身の者は古き業の重みによって激しく責め苦しめられる。しかも幾度となく誓願を起こし、真の功徳（スクリタ）を成就せんと願う。

Verse 58

जन्म चेदहमाप्स्यामि मानुष्ये जीवितं तथा । ततस्तत्प्रकरिष्यामि येन मोक्षो भवेत्स्फुटम्

「もし我が人として生を受け、人の命を得るならば、解脱（モークシャ）が明白に確かなものとなるその修行の道を、まさに実践しよう。」

Verse 59

एवं तु चिंतयानस्य सीमंतोन्नयनादनु । मासद्वयं तद्व्रजति पीडतस्त्रियुगाकृति

このように思い続けるうち、シーマントーンナヤナ（髪を分ける儀礼）の後、さらに二か月がその存在に過ぎゆく――その姿は狭く押し詰められ、三重の屈曲に窮する。

Verse 60

ततः स्वकाले संपूर्णे सूतिमारुतचालितः । भवत्यवाङ्मुखो जंतुः पीडामनुभवन्पराम्

やがて時が満ちると、出産の風に押し動かされて、その生きものは下方へ向きを変え、甚だしい苦痛を味わう。

Verse 61

अधोमुखः संकटेन योनिद्वारेण निःसरेत् । पीडया पीडमानोऽपि चर्मोत्कर्तनतुल्यया

うつむきのまま、狭き胎門の難所を通って出でる。皮を剥がれるにも等しい痛みに責められながら。

Verse 62

करपत्रसमस्पर्शं करसंस्पर्शनादिकम् । असौ जातो विजानाति मासमात्रं विमोहितः

生まれたばかりのそれは、手や葉がかすめるような触れ合いを知るが、なお一か月ほどは迷いに沈む。

Verse 63

प्राक्कर्मवशगस्यास्य गर्भज्ञानं च नश्यति । ततः करोति कर्माणि श्वेतरक्तासितानि च

この存在は前世の業の支配により、胎内で憶えていた智慧が滅び、のちにあらゆる行い—清らかなもの、情熱のもの、闇のもの—をなす。

Verse 64

अस्थिपट्टतुलास्तंभस्नायुबंधेन यंत्रितम् । रक्तमांसमृदालिप्तं विण्मूत्रद्रव्यभाजनम्

この身は腱に縛られた仕掛けであり、骨は板や柱のごとく、血と肉の泥に塗れ、糞尿という不浄の物質を収める器である。

Verse 65

सप्तभित्तिसुसंबद्धं छन्नं रोम तृणैरपि । वदनैकमहाद्वारं गवाक्षाष्टविभूषितम्

それは七つの壁でよく組まれた家のようで、髪の毛を草の茅のごとく葺き、口をただ一つの大門とし、八つの窓で飾られている。

Verse 66

ओष्ठद्वयकपाटं च दंतार्गलविमुद्रितम् । नाडीस्वेदप्रवाहं च कफपित्तपरिप्लुतम्

二つの唇は扉の板のようで、歯という閂により封じられ、脈管には汗が流れ、痰と胆汁に満ちあふれている。

Verse 67

जराशोकसमाविष्टं कालवक्त्रानलस्थितम् । रागद्वेषादिभिर्ध्वस्तं षट्कौशिकसमुद्भवम्

老いと憂いに包まれ、時の大口の火中に置かれ、貪りと憎しみ等に打ち砕かれる—この身は六つの鞘（六層）より生じた。

Verse 68

एवं संजायते पुंसो देहगेहमिदं द्विज । यस्मिन्वसति क्षेत्रज्ञो गृहस्थो बुद्धिगेहिनी

かくして、ああ二度生まれし者よ、人にはこの「身の家」が成り立つ。その中に、田（場）を知る者（クシェートラジュニャ）は、家住者のごとく、 बुद्धि（知性）の住まいに宿る。

Verse 69

मोक्षं स्वर्गं च नरकमास्ते संसाधयन्नपि

彼は解脱、天、あるいは地獄を得る——なお努め励み、自らの果を成就しつつある時でさえ。