Adhyaya 17

Verse 1

नारद उवाच । ततस्तयोः समायोगः सेनयोरुभयोरभूत् । युगांते समनुप्राप्ते यथा क्षुब्धसमुद्रयोः

ナーラダは言った。「そのとき両軍は全面的に相まみえた。まるで劫の終わりが到来したとき、二つの大海が波立ち、かき乱されるがごとく。」

Verse 2

सुरासुराणां संमर्दे तस्मिन्परमदारुणे । तुमुलं सुमहत्क्रांते सेनयोरुभयोरपि

神々とアスラの最も凄惨な激突において、両軍が大いなる勢いで進撃すると、戦場は広大な轟きと激しい混乱に満ちた。

Verse 3

गर्जतां देवदैत्यानां शंखभेरीरवेण च । तूर्याणां चैव निर्घोषैर्मातंगानां च बृंहितैः

神々と阿修羅の咆哮、法螺貝と大鼓の轟き、戦の楽器の雷鳴、そして象の喇叭の声によって、戦場は一面に鳴り響いた。

Verse 4

हेषितैर्हयवृंदानां रथनेमिस्वनेन च । घोषेण चैव तूर्याणां युगांत इव चाभवत्

群れ馬のいななき、戦車の車輪の轟き、戦の楽器の喧噪によって、それはまるで一つのユガの終末のようであった。

Verse 5

रोषेणाबिपरीतांगास्त्यक्तजीवितचेतसः । समसज्जन्त तेन्योन्यं प्रक्रमेणातिलोहिताः

憤怒に駆られて身をよじり、命への執着を捨てた心で、彼らは互いに迫り合った――前へ前へと押し進み、怒りと血により真紅に染まっていた。

Verse 6

रथा रथैः समासक्ता गजाश्चापि महागजैः । पत्तयः पत्तिभिश्चैव हयाश्चापि महाहयैः

戦車は戦車と組み合い、象は大象とぶつかり、歩兵は歩兵と交わり、馬は強き馬と衝突した――それぞれが近接の戦いで同等の相手に遭った。

Verse 7

ततः प्रासाशनिगदाभिंडिपालपरश्वधैः । शक्तिभिः पट्टिशैः शूलैर्मुद्गरैः कणयैर्गुडैः

それより彼らは、槍・剣・棍棒・ビンディパーラ・斧・投げ槍・戦斧・三叉戟（トリシューラ）・大槌、そして重き投擲武器をもって、休みなく互いを打ち据えた。

Verse 8

चक्रैश्च शक्तिभिश्चैव तोमरैरंकुशैरपि । कर्णिनालीकनाराचवत्सदंतार्द्धचंद्रकैः

チャクラの円刃とシャクティの武器、投げ槍、トーマラとアンクシャ（鉤棒）、さらに諸種の矢—カルニン、ナーリーカ、ナーラーチャ、ヴァツァダンタ、そして半月形の鏃をもつ矢—によって、彼らは戦場を切り裂く矢の斉射で満たした。

Verse 9

भल्लैर्वेतसपत्रैश्च शुकतुंडैश्च निर्मलैः । वृष्टिभिश्चाद्भुताकारैर्गगनं समपद्यत

バッラの矢、葦の葉のような矢柄、清らかな「鸚鵡の嘴」矢、そして驚くべき形の矢の雨が降りそそぎ、虚空そのものが満ちて占め尽くされた。

Verse 10

संप्रच्छाद्य दिशः सर्वास्तमोमयमिवाभवत् । प्राज्ञायंत न तेऽन्योन्यं तस्मिंस्तमसि संकुले

四方を覆い尽くして、まるで闇そのものとなった。入り乱れる暗黒の中で、彼らは互いを見分けることができなかった。

Verse 11

अदृश्यभूतास्तमसि न्यकृंतंत परस्परम् । ततो भुजैर्ध्वजैश्छत्रैः शिरोभिश्च सकुंडलैः

闇の中で姿を失い、彼らは互いを斬り伏せた。やがて戦場には、腕、旗印、天蓋の傘、そして耳飾りをなお付けた首が散り敷かれた。

Verse 12

गजैस्तुरंगैः पादातैः पतद्भिः पतितैरपि । आकाशशिरसो भ्रष्टैः पंकजैरिव भूश्चिता

大地は象と馬と歩兵で散り満ち—倒れゆく者、すでに倒れた者—まるで「天の頭」から落ちた蓮華が地を敷き詰めたかのようであった。

Verse 13

भग्नदंता भिन्नकुंभाश्छिन्नदीर्घमहाकराः । गजाः शैलनिभाः पेतुर्धरण्यां रुधिरस्रवाः

山のごとき象たちは大地に倒れ伏した。牙は折れ、こめかみは裂け、長く猛き鼻は断たれ、血は滔々と流れ出た。

Verse 14

भग्नैषाश्च रथाः पेतुर्भग्नाक्षाः शकलीकृताः । पत्तयः कोटिशः पेतुस्तुरंगाश्च सहस्रशः

折れた轅の戦車は倒れ、車軸も砕けて木片となった。歩兵は億のごとく倒れ、馬もまた幾千と斃れた。

Verse 15

ततः शोणितनद्यश्च हर्षदाः पिशिताशिनाम् । वैतालानंददायिन्यो व्यजायंत सहस३शः

そのとき血の河が幾千も湧き起こり、肉を食らう者らを歓ばせ、ヴェターラたちに喜悦を与えた。

Verse 16

तस्मिंस्तथाविधे युद्धे सेनानीर्ग्रसनोऽरिहा । बाणवर्षेण महता देवसैन्यमकंपयत्

かくのごとき戦において、将軍グラサナ—敵を滅する者—は、巨大な矢の雨をもって神々の軍勢を震撼させた。

Verse 17

ततो ग्रसनमालोक्य यमः क्रोधविमूर्छितः । ववर्ष शरवर्षेण विशेषादग्निवर्चसा

そのときグラサナを見たヤマは、怒りにくらみ、ことさらに火の輝きを帯びた矢の雨を降り注がせた。

Verse 18

स विद्धो बहुभिर्षाणैर्ग्रसनोऽतिपराक्रमः । कृतप्रतिकृताकांक्षी धनुरानम्य भैरवम्

多くの矢に貫かれながらも、比類なき勇猛のグラサナは報復を願い、恐るべき弓を引き絞った。

Verse 19

शरैः सहस्रैश्च पञ्चलक्षैश्चैव व्यताडयत् । ग्रसनेन विमुक्तांस्ताञ्छरान्सोपि निवार्य च

彼は幾千—まことに五十万—の矢を放って打ち、さらにグラサナの放った矢も阻み退けた。

Verse 20

बाणवृष्टिभिरुग्राभिर्यमो ग्रसनमर्दयत् । कृतांतशरवृष्टीनां संततीः प्रतिसर्पतीः । चिच्छेद शरवर्षेण ग्रसनो दानवेश्वरः

激しい矢の雨でヤマはグラサナを苦しめた。だがダーナヴァの主グラサナは、自らの矢雨をもって、迫り来る死の矢の絶え間ない奔流を断ち切った。

Verse 21

विफलां तां समालोक्य यमः स्वशरसंततिम्

自らの連続する矢の斉射が無駄となったのを見て、ヤマは……

Verse 22

प्राहिणोन्मुद्गरं दीप्तं ग्रसनस्य रथं प्रति । स तं मुद्गरमायांतमुत्पत्य रथसत्तमात्

彼は燃え輝く槌（むどがら）をグラサナの戦車めがけて投げ放った。それが迫り来るのを見て、グラサナは自らの優れた戦車から跳び上がった。

Verse 23

जग्राह वामहस्तेन लीलया ग्रसनोऽरिहा । तेनैव मुद्गरेणाथ यमस्य महिषं रुषा

敵を滅ぼす者グラサナは、左手でそれを戯れに受け止め、怒りを込めてその槌でヤマの野牛を打った。

Verse 24

ताडयामास वेगेन स पपात महीतले । उत्पत्याथ यमस्तस्मान्महिषान्निपतिष्यतः

彼が激しく打つと、野牛は地に倒れた。ヤマは倒れようとする野牛から飛び上がった。

Verse 25

प्रासेन ताडयामास ग्रसनं वदने दृढम् । स तु प्राप्तप्रहारेण मूर्छितो न्यपतद्भुवि

彼は槍でグラサナの顔を強く打った。その一撃を受けてグラサナは気絶し、大地に倒れ伏した。

Verse 26

ग्रसनं पतित दृष्ट्वा जंभो भीमपराक्रमः । यमस्य भिंडिपालेन प्रहारमकरोद्धृदि

グラサナが倒れたのを見て、恐るべき武勇を持つジャンバは、投槍でヤマの胸を打った。

Verse 27

यमस्तेन प्रहारेण सुस्राव रुधिरं मुखात् । अतिगाढ प्रहारार्त्तः कृतांतोमूर्छितोऽभवत्

その一撃により、ヤマの口から血が流れ出した。あまりに激しい打撃に苦しみ、クリターンタ（終わらせる者）は気絶して倒れた。

Verse 28

कृतांतमर्दितं दृष्ट्वा गदापाणिर्धनादिपः । वृतो यक्षायुतगणैर्जंभं प्रत्युद्ययौ रुषआ

クリターンタ（閻魔）が打ち砕かれたのを見て、財宝の主ダナーディパ（クベーラ）は棍棒を執り、幾千のヤクシャの軍勢に囲まれ、怒りに燃えてジャンバへと進み出た。

Verse 29

जंभो रुषा तमायांतं दानवा नीकसंवृतः । जग्राह वाक्यं राज्ञस्तु यता स्निग्धेन भाषितम्

ジャンバは怒り、ダーナヴァの軍列に囲まれつつ彼の進軍を見たが、それでも王の言葉—節度ある慈しみをもって語られた言葉—に耳を傾けた。

Verse 30

ग्रसनो लब्धसंज्ञोऽथ यमस्य प्राहिणोद्गदाम् । मणिहेमपरिष्कारां गुर्वी परिघमर्दिनीम्

そのときグラサナは意識を取り戻し、宝珠と黄金で飾られ、鉄の棒さえ砕くほどの重き棍棒を、閻魔に向けて投げ放った。

Verse 31

तामापतंतीं संप्रेक्ष्य गदां महिषवाहनः । गदायाः प्रतिघातार्थं जगज्ज्वलनभैरवम्

その棍棒が迫り来るのを見て、水牛に乗る閻魔は衝撃を防がんと、世界が燃え上がるかのごとき、恐るべき炎光を備えた。

Verse 32

दंडं मुमोच कोपेन ज्वालामालासमाकुलम् । स गदां वियति प्राप्य ररासांबुधरोद्धतम्

怒りにより、炎の花鬘に包まれた杖を放った。空中で棍棒に達すると、それは荒れ狂う嵐雲のごとく轟き吼えた。

Verse 33

संवट्टश्चाभवत्ताभ्यां शैलाभ्यामिव दुःसहः । ताभ्यां निष्पेषनिर्ह्राद जडीकृतदिगंतरम्

両者の間に、山と山とが衝突するかのごとき、耐え難い圧砕の衝撃が起こった。その擦り砕く雷鳴により、十方の空間は痺れて静止した。

Verse 34

जगद्व्याकुलतां यातं प्रलयागमशंकया । क्षणात्प्रशांतनिर्ह्रादं ज्वलदुल्कासमाचितम्

世界は、滅尽（プララヤ）の到来を疑い恐れて騒然となった。だが瞬く間に轟きは鎮まり、天空には燃えさかる流星が散り満ちた。

Verse 35

निष्पेषणं तयोर्भीमम भूद्गनगोचरम् । निहत्याथ गदां दण्डस्ततो ग्रसनमूर्धनि

二人の凄まじい圧砕の激突は、シヴァのガナたちにとってさえ見ものとなった。ついで杖は棍棒を打ち落とし、さらにグラサナの頭上へと落ちかかった。

Verse 36

पपात पौरुषं हत्वा यथा दैवं पुरार्जितम् । सतु तेन प्रहारेण दृष्ट्वा सतिमिरादिशः

その武勇の力は崩れ落ちた。まるで久しく積もりし宿業の定めが打ち倒したかのように。さらにその一撃により、彼の目には諸方位が闇に覆われて見えた。

Verse 37

पपात भूमौ निःसंज्ञो भूमिरेणुविभूषितः । ततो हाहारवो घोरः सेनयोरुभयोरभूत्

彼は地に倒れ、気を失い、身は土埃にまみれた。すると両軍から、恐るべき「嗚呼（ああ）！」の叫びが一斉に湧き起こった。

Verse 38

ततो महूर्तमात्रेण ग्रसनः प्राप्य चेतनाम् । अपश्यत्स्वां तनुं ध्वस्तां विलोलाभरणांबराम्

その時、一瞬（ムフルタ）の間に、グラサナは意識を取り戻した。彼は自分の体が打ち砕かれ、装飾品や衣服が乱れ散っているのを見た。

Verse 39

स चापि चिंतयामास कृतप्रतिकृतक्रियाम् । धिगस्तु पौरुषं मह्यं प्रभोरग्रेसरः कथम्

彼は自分の行いとその報いについて考えた。「私の武勇など忌々しい！主の最も優れた方の前に立ちはだかろうなどと、どうして思い上がったのか。」

Verse 40

मय्याश्रितानि सैन्यानि जिते मयि जितानि च । असंभावितरूपो हि सज्जनो मोदते सुखम्

「私に頼っていた軍勢は、私が敗れれば敗北する。自惚れのない本性を持つ善き人は、満足の中に喜びを見出すものだ。」

Verse 41

संभावितस्त्वशक्तश्चेत्तस्य नायं परोऽपि वा । एवं संचिंत्य वेगेन समुत्तस्थौ महाबलः

「だが、無能でありながら崇められるならば、この世もあの世も真にその者のものではない。」このように考え、その怪力無双の者は素早く立ち上がった。

Verse 42

मुद्गरं कालदण्डाभं गृहीत्वा गिरिसंनिभम् । ग्रसनो घोरसंकल्पः संदष्टौष्ठपुटच्छदः

恐ろしい決意を抱いたグラサナは、死神（カーラ）の杖にも似た、山のような棍棒を掴んだ。唇を強く噛みしめ、彼は凄まじい攻撃の構えをとった。

Verse 43

रथेन त्वरितोऽगच्छदाससादांतकं रणे । समासाद्य यमं युद्धे ग्रसनो भ्राम्य मुद्गरम्

彼は素早く戦車に乗り、戦場でアンタカに迫って対峙した。戦いの中でヤマに肉薄すると、グラサナは棍棒を振り回して旋回させた。

Verse 44

वेगेन महता रौद्रं चिक्षेप यममूर्धनि । विलोक्य मुद्गरं दीप्तं यमः संभ्रांतलोचनः

凄まじい勢いと猛き怒りをもって、それをヤマの頭上へ投げ放った。燃え輝く棍棒を見て、ヤマは驚愕し目を見開いた。

Verse 45

वंचयामास दुर्द्धर्षं मुद्गरं तं महाबलः । तस्मिन्नपसृते दूरं चंडानां भीमकर्मणाम्

その大力の者は、抗しがたい棍棒を巧みにかわした。それが遠くへ逸れ去ると、凶猛で恐るべき業をなす戦士たちが押し寄せた。

Verse 46

याम्यानां किंकराणां च अयुतं निष्पिपेष ह । ततस्तदयुतं दृष्ट्वा हतं किंकरवाहिनी

彼はヤマの従者をアユタ（1万）も打ち砕いた。すると、その一万が討たれたのを見て、従者の軍勢はたじろいだ。

Verse 47

दशार्बुदमिता क्रुद्धा ग्रसनायान्वधावत । ग्रसनस्तु समालोक्य तां किंकरमयां शुभाम्

憤怒に燃え、十アルブダの軍勢がグラサナへと殺到した。だがグラサナは、ヤマの従者から成るその壮麗な軍団を見据えた。

Verse 48

मेने यमसहस्राणि तादृग्रूपबला हि सा । विगाह्य ग्रसनं सेना ववर्ष शरवृष्टिभिः

その軍勢は数千の閻魔の如き姿と力を有していた。グラサナに突入し、軍勢は矢の雨を降らせた。

Verse 49

कल्पांतघोरसंकाशो बभूव स महारणः । केचिच्छैलेन बिभिदुः केचिद्बाणैरजिह्यगैः

その大戦は劫末の恐怖の如く、凄惨なものとなった。ある者は岩を投じて打ち、ある者は狂いなき矢で貫いた。

Verse 50

पिपिषुर्गदया केचित्कोचिन्मुद्गरवृष्टिभिः । केचित्प्रासप्रहारैश्च ताडयामासुरुद्धताः

ある者は棍棒で粉砕し、ある者は槌の雨を降らせた。またある者は激怒し傲慢に、槍の突きで攻撃した。

Verse 51

अपरे किंकरास्तस्य ललंबुर्बाहुमंडले । शिलाभिरपरे जघ्नुर्द्रुमैरन्ये महोच्छ्रयैः

彼の従者の中には、その腕の周りにしがみつく者もいた。他の者は石で打ち、またある者は高くそびえる木々で打った。

Verse 52

तस्यापरे च गात्रेषु दशनांश्चन्यपातयन् । अपरे मुष्टिभिः पृष्ठं किंकरास्ताडयंति च

ある者は彼の手足を打ち、その歯を折った。また、閻魔の従者である他の者たちは、拳で彼の背中を殴り続けた。

Verse 53

एवं चाभिद्रुतस्तैः स ग्रसनः क्रोधमूर्छितः । उत्साद्य गात्रं भूपृष्ठे निष्पिपेष सहस्रशः

かくして彼らに襲われたグラサナは、怒りにくらみ、身を大地に投げ伏して、彼らを幾千ともなく踏み砕いた。

Verse 54

कांश्चिदुत्थाय जघ्नेऽसौ मुष्टिभिः किंकरान्रणे । कांश्चित्पादप्रहारेण धावन्नन्यानचूर्णयत्

起き上がると、彼は戦場でヤマの眷属の幾人かを拳で打ち倒し、また走りながら足蹴にして他の者どもを粉砕した。

Verse 55

क्षणैकेन स तान्निन्ये यमलोकायभारत । स च किंकरयुद्धेन ववृधेऽग्निरिवैधसा

ただ一瞬にして、ああバーラタよ、彼は彼らをヤマの国へ送り、眷属との戦いによってなお強まり、薪を得た火のごとく燃え盛った。

Verse 56

तमालोक्य यमोऽश्रांतं श्रांतंस्तांश्च हतान्स्वकान् । आजगाम समुद्यम्य दंडं महिषवाहनः

彼が少しも疲れず、しかも自らの眷属が疲弊して討たれているのを見て、牛（バッファロー）に乗るヤマは、杖（ダンダ）を掲げて進み出た。

Verse 57

ग्रसनस्तु तमायांतमाजघ्ने गदयोरसि । अचिंतयित्वा तत्कर्म ग्रसनस्यांतकोऽरिहा

しかしグラサナは迫り来るヤマの胸をガダー（棍棒）で打った。その所業を忍びがたく、敵を討つアンタカ（ヤマ）は、グラサナへと意を向けた。

Verse 58

व्याघ्रान्दंडेन संजघ्ने स रथान्न्य पतद्भुवि । ततः क्षणेन चोत्थाय संचिंत्यात्मानमुद्धतः

彼は杖をもって猛き襲撃者らを打ち伏せ、戦車は地に倒れた。すると刹那、驕れる者は再び起ち上がり、心身を整えて自らを収めた。

Verse 59

वायुवेगेन सहसा ययौ यमरथं प्रति । पदातिः स रथं तं च समारुह्य यमं तदा

風のごとき速さで、彼は忽ちヤマの戦車へと突進した。徒歩でありながらその車に跳び乗り、その時ヤマへと迫った。

Verse 60

योधयामास बाहुभ्यामाकृष्य बलिनां वरः । यमोऽपि शस्त्राण्युत्सृज्च बाहुयुद्धे प्रवर्तते

強者の中の最強は両腕で組みつき、引き寄せて戦った。ヤマもまた武器を投げ捨て、徒手の組討ちに入った。

Verse 61

ग्रसनं कटिवस्त्रे तु यमं गृह्य बलोत्कटः । भ्रामयामास वेगेन संभ्रमाविष्टचेतसम्

そのとき力に酔うグラサナは、ヤマの腰布をつかみ、勢いよく振り回した。ヤマの心は動揺に包まれた。

Verse 62

विमोच्याथ यमः कष्टात्कंठेऽवष्टभ्य चासुरम् । बाहुभ्यां भ्रामयामास सोऽप्यात्मानममोचयत्

やがてヤマは辛うじて身を解き、アスラの喉を押さえて両腕で振り回した。だがその魔もまた身をよじって逃れた。

Verse 63

ततो जघ्नतुरन्योन्यं मुष्टिभिर्निर्दयौ च तौ । दैत्येंद्रस्यातिवीर्यत्वात्परिश्रांततरो यमः

そこで二人は無慈悲に拳で殴り合った。ダイティヤの王が圧倒的な力を持っていたため、ヤマはさらに疲弊した。

Verse 64

स्कंधे निधाय दैत्यस्य मुखं विश्रांतिमैच्छत । तमा लक्ष्य ततो दैत्यः श्रांतमुत्पाट्य चौजसा

悪魔の顔を自分の肩に乗せ、ヤマは一時の休息を求めた。その様子に気づいたダイティヤは、力任せに疲れたヤマを掴み上げ、引き裂いた。

Verse 65

निष्पिपेष महीपृष्ठे विनिघ्नन्पार्ष्णिपाणिभिः । ततो यमस्य वदनात्सुस्राव रुधिरं बहु

彼は踵と拳で打ちつけながら、ヤマを大地に押し潰した。すると、ヤマの口から大量の血が流れ出した。

Verse 66

निर्जीवमिति तं दृष्ट्वा ततः संत्यज्य दानवः । जयं प्राप्योद्धतं नादं मुक्त्वा संत्रास्य देवताः

彼が死んだようになったのを見て、ダーナヴァは彼を放置した。勝利を得たと思い込み、彼は猛々しい叫び声を上げ、神々を恐怖させた。

Verse 67

स्वकं सैन्यं समासाद्य तस्थौ गिरिरिवाचलः

自分の軍隊に戻り、彼は山のように動かずにしっかりと立った。

Verse 68

नादेन तस्य ग्रसनस्य संख्ये महायुधैश्चार्दितसर्वगात्राः । गते कृथांते वसुधां च निष्प्रभे चकंपिरे कांदिशिकाः सुरास्ते

その戦場において、グラサナの轟きに揺さぶられ、また大いなる武器により全身を打ち砕かれ、さらにクリターンタ（閻魔）が去り大地が翳ったとき、かの神々は恐れ震え、混乱のうちに四方へ逃げ散った。