Adhyaya 14

Verse 1

युधिष्ठिर उवाच । कृपासिंधो महाभाग सर्वव्यापिन्सुरेश्वर । कदा ह्यत्र तपस्तप्तं विष्णुनामिततेजसा

ユディシュティラは言った。「慈悲の海よ、幸いなる御方よ、遍く満ちる देव（神々）の主よ—無量の光輝をたたえるヴィシュヌは、いつここでタパス（苦行）を修したのですか。」

Verse 2

स्कंदाय कथितं चैव शर्वेण च महात्मना । आनुपूर्व्येण सर्वं हि कथयस्व त्वमेव हि

これは大いなる御心のシャルヴァ（シヴァ）によってスカンダに語られた。ゆえに汝みずから、順序正しく一切を説き明かせ。

Verse 3

व्यास उवाच । शृणु वत्स प्रवक्ष्यामि धर्म्मारण्ये नृपोत्तम । एकदात्र तपस्तप्तं विष्णुनाऽमिततेजसा

ヴィヤーサは言った。「聞け、愛し子よ。王の中の最勝者よ、我は説き明かそう。かつてこのダルマーラニヤにて、無量の光輝をもつヴィシュヌが苦行を修した。」

Verse 4

स्कंद उवाच । कथं देवसरोनाम पंपा चंपा गया तथा । वाराणस्यधिका चैव कथमश्वमुखो हरिः

スカンダは言った。「いかにして『デーヴァサラ』と名づけられたのか。さらにパンパー、チャンパー、ガヤーはいかに起こったのか。なぜヴァーラーナシーにも勝ると称されるのか。また、ハリはいかにしてそこで『アシュヴァムカ（馬面）』となったのか。」

Verse 5

ईश्वर उवाच । अत्र नारायणो देवस्तपस्तेपे सुदुष्करम् । दिव्यवर्षशतं त्रीणि जातः सुष्ठ्वाननश्च सः

イーシュヴァラは言った。「ここにて神なるナーラーヤナは、きわめて困難な苦行を修した。三百の天年のあいだその行に住し、最もすぐれた御顔をもって顕現された。」

Verse 6

तपस्तेपे महाविष्णुः सुरूपार्थं च पुत्रक । वाजिमुखो हरिस्तत्र सिद्धस्थाने महाद्युते

愛し子よ、マハーヴィシュヌは美しき御姿を得んがため、そこで苦行を修した。その大いに輝くシッダの聖地（siddha-sthāna）において、ハリはヴァージムカ、すなわち馬面として顕現した。

Verse 7

स्कंद उवाच । कारणं ब्रूहि नोद्य त्वमश्वाननः कथं हरिः । महारिपोश्च हंता च देवदेवो जगत्पतिः

スカンダは言った。「今日その理由を語ってください。大敵を討ち、神々の神にして宇宙の主であるハリは、いかにして馬の顔となったのですか。」

Verse 8

यस्य नाम्ना महाभाग पातकानि बहून्यपि । विलीयंते तु वेगेन तमः सूर्योदये यथा

幸いなる者よ、ただその御名によって—たとえ多くの罪であっても—日の出に闇が消えるように、たちまち溶け去る。

Verse 9

श्रूयंते यस्य कर्माणि अद्भुतान्यद्भुतानि वै । सर्वेषामेव जीवानां कारणं परमेश्वरः

その御業は驚異として語り継がれる—まことに驚異である。かの至上主こそ、あらゆる生きとし生けるものの究極の原因である。

Verse 10

प्राणरूपेण यो देवो हयरूपः कधं भवेत् । सर्वेषामपि तंत्राणामेकरूपः प्रकीर्तितः

生命の息吹プラーナそのものの姿である神が、どうして馬の姿となり得るのか。あらゆるタントラにおいて、ただ一つの本質の形として宣説されている。

Verse 11

भक्तिगम्यो धर्मभाजां सुखरूपः सदा शुचिः । गुणातीतोऽपि नित्योऽसौ सर्वगो निर्गुणस्तथा

正しき者は信愛によって彼に到達する。彼は至福そのものにして常に清浄。グナを超えながらも永遠で、遍在し、また無属性である。

Verse 12

स्रष्टासौ पालको हंता अव्यक्तः सर्वदेहिनाम् । अनुकूलो महातेजाः कस्मादश्वमुखोऽभवत्

彼は創造者にして守護者、また滅ぼす者—一切の有身の者に対しては未顕のまま。慈悲深く大いなる光輝を具す。されど、いかにして馬面となり給うたのか。

Verse 13

यस्य रोमोद्भवा देवा वृक्षाद्याः पन्नगा नगाः । कल्पेकल्पे जगत्सर्वं जायते यस्य देहतः

その御身の毛より神々が生ずるがごとく、樹木をはじめ諸々の生類、蛇族と山々もまた彼より起こる。劫ごとに、全宇宙はその御身より生まれ出づ。

Verse 14

स एव विश्वप्रभवः स एवात्यंतकारणम् । येनानीताः पुनर्विद्या यज्ञाश्च प्रलयं गताः

彼こそが宇宙の根源、彼こそが究竟の因。彼によって、滅尽に失われた智とヤジュニャ（祭祀）の法は再びもたらされた。

Verse 15

घातितो दुष्टदैत्योऽसौ वेदार्थं कृत उद्यमः । एवमासीन्महाविष्णुः कथमश्वमुखोऽभवत्

彼は悪しきダイティヤを討ち、ヴェーダの義のために奮励した。かくのごときマハーヴィシュヌが、いかにして馬面となり給うたのか。

Verse 16

रत्नगर्भा धृता येन पृष्ठदेशे च लीलया । कृत्या व्यवस्थितं सर्वं जगत्स्थावरजंगमम्

彼によって、宝を宿す大地は戯れのうちにその背に担われた。さらに彼の定め給う力により、動くものも動かぬものも、全世界は正しく配されて立っている。

Verse 17

स देवो विश्वरूपो वै कथं वाजिमुखोऽभवत् । हिरण्याक्षस्य हंता यो रूपं कृत्वा वराहजम्

まことに宇宙の姿を具えるその神は、いかにして馬面の顕現となったのか。ヒラニヤークシャを討つため、聖なる業としてヴァラーハ（猪）の姿を取り給うた御方である。

Verse 18

सुपवित्रं महातेजाः प्रविश्य जलसा गरे । उद्धृता च मही सर्वा ससागरमहीधरा

至浄にして大いなる光輝を放つ御方は水の深奥へと入り、そして大地のすべてが、海と山々を伴って引き上げられた。

Verse 19

उद्धृता च मही नूनं दंष्ट्राग्रे येन लीलया । कृत्वा रूपं वराहं च कपिलं शोकनाशनम्

まことに大地は、戯れのごとく御牙の先に載せられて引き上げられた。御方はヴァラーハの姿を取り、また（さらに）カピラとなって、憂いを滅する者となられた。

Verse 20

स देवः कथमीशानो हयग्रीवत्वमागतः । प्रह्लादार्थे स चेशानो रूपं कृत्वा भयावहम्

その主、至上の統御者はいかにしてハヤグリーヴァの位に至ったのか。さらにプラフラーダのために、同じ主は恐るべき相をお取りになった。

Verse 21

नारसिंहं महादेवं सर्वदुष्टनिवारणम् । पर्वताग्निसमुद्रस्थं ररक्ष भक्तसत्तमम्

ナーラシンハとして—あらゆる悪を退ける大いなる主として—御方は最勝の信愛者を守護した。たとえ山と火と海のただ中にあっても。

Verse 22

हिरण्यकशिपुं दुष्टं जघान रजनीमुखे । इंद्रासने च संस्थाप्य प्रह्लादस्य सुखप्रदम्

黄昏に、彼は邪悪なるヒラニヤカシプを討ち滅ぼし、さらにプラフラーダをインドラの玉座に据えて、安楽を授け給うた。

Verse 23

प्रह्लादार्थे च वै नूनं नृसिंहत्वमुपागतः । विरोचनसुतस्याग्रे याचकोऽसौ भवेत्तदा

まことにプラフラーダのために、彼はナーラシンハの御姿を現し、ついでヴィローチャナの子バリの前では、ヴァーマナとして乞い願う者となられた。

Verse 24

यज्ञे चैवाश्वमेधे वै बलिना यः समर्चितः । हृता वसुमती तस्य त्रिपदीकृतरोदसी

アシュヴァメーダの祭儀においてバリが正しく礼拝したその御方は、バリの地上の支配を奪い、天と地の二界を三歩にて量り尽くされた。

Verse 25

विश्वरूपेण वै येन पाताले क्षपितो बलिः । त्रिःसप्तवारं येनैव क्षत्रियानवनीतले

その宇宙の御姿によってバリはパーターラへと沈められ、また地上においてクシャトリヤは二十七度、彼によって滅ぼされた。

Verse 26

हत्वाऽददाच्च विप्रेभ्यो महीमतिमहौजसा । घातितो हैहयो राजा येनैव जननी हता

彼らを討ち果たしたのち、比類なき大威力の御方は大地をブラーフマナに授け給うた。さらに同じ御方が、英雄の母を殺したハイハヤ王をも討ち滅ぼされた。

Verse 27

येन वै शिशुनोर्व्यां हि घातिता दुष्टचारिणी । राक्षसी ताडका नाम्नी कौशिकस्य प्रसादतः

まことに彼の御働きにより、悪行の羅刹女ターダカーは討たれた――それはカウシカ（ヴィシュヴァーミトラ）の恩寵と命により成就した。

Verse 28

विश्वामित्रस्य यज्ञे तु येन लीलानृदेहिना । चतुर्दशसहस्राणि घातिता राक्षसा वलात्

またヴィシュヴァーミトラの祭祀において、神のリーラーとして人身を帯びた彼により、羅刹は一万四千、力強く討ち滅ぼされた。

Verse 29

हता शूर्पणखा येन त्रिशिराश्च निपातितः । सुग्रीवं वालिनं हत्वा सुग्रीवेण सहायवान्

彼によってシュールパナカーは打たれ、トリシラスもまた倒された。さらにヴァーリンを討って、スグリーヴァの助け手・盟友となった。

Verse 30

कृत्वा सेतुं समुद्रस्य रणे हत्वा दशाननम् । धर्म्मारण्यं समासाद्य ब्राह्मणानन्वपूजयत्

海に橋を架け、戦いにて十首（ラーヴァナ）を討ち果たしたのち、彼はダルマ林（ダルマーラニヤ）に至り、そこに住まうブラーフマナたちを正しく敬った。

Verse 31

शासनं द्विजवर्येभ्यो दत्त्वा ग्रामान्बहूंस्तथा । स्नात्वा चैव धर्म्मवाप्यां सुदानान्यददाद्गवाम्

彼は最勝のブラーフマナたちに施与の勅を授け、また多くの村々を寄進した。さらに聖なるダルマヴァーピーに沐浴し、すぐれた牛の布施を捧げた。

Verse 32

साधूनां पालनं कृत्वा निग्रहाय दुरात्मनाम् । एवमन्यानि कर्म्माणि श्रुतानि च धरातले

善き人々を守り、悪しき者どもを抑えたのちも、地上には彼にまつわる同様の功徳が数多く語り伝えられている。

Verse 33

स देवो लीलया कृत्वा कथं चाश्वमुखोऽभवत् । यो जातो यादवे वंशे पूतनाशकटादिकम्

万事をただ戯れ（リーラー）のごとく成し遂げるその神が、いかにして馬面（ハヤーナナ）となったのか。ヤーダヴァの系に生まれ、プータナーやシャカタらを滅した御方であるのに。

Verse 34

अरिष्टदैत्यः केशी च वृकासुरबकासुरौ । शकटासुरो महासुर स्तृणावर्तश्च धेनुकः

ダイティヤのアリシュタ、ケーシー、ヴリカーサラとバカーサラ、さらに大アスラのシャカターサラ、またトリナーヴァルタとデーヌカ——

Verse 35

मल्लश्चैव तथा कंसो जरासंधस्तथैव च । कालयवनस्य हंता च कथं वै स हयाननः । तारकासुरं रणे जित्वा अयुतषट्पुरं तथा

また力士たち、そしてカンサ、さらにジャラーサンダ、カーヤラヤヴァナを討った御方——それでもどうして馬面（ハヤーナナ）であろうか。戦にてターラカーサラを征し、また同様にアユタシャトプラを（得て）——

Verse 36

कन्याश्चोद्वाहिता येन सहस्राणि च षड् दश । अमानुषाणि कृत्वेत्थं कथं सोऽश्वमुखोऽभवत्

十六千もの乙女たちを娶られた御方である。かくも人ならぬ御業を成し遂げて、いかにして馬面（アシュヴァムカ）となったのか。

Verse 37

त्राता यः सर्वभक्तानां हंता सर्वदुरात्मनाम् । धर्मस्थापनकृत्सोऽपि कल्किर्विष्णुपदे स्थितः

彼はすべての帰依者を護り、あらゆる邪悪なる魂を滅ぼす者。ダルマを再び स्थापितする者—まさにそのカルキは、ヴィシュヌの至高の位に住まう。

Verse 38

एतद्वै महदाश्चर्य्यं भवता यत्प्रकाशितम् । एतदाचक्ष्व मे सर्वं कारणं त्रिपुरांतक

まことに、あなたが明かされたことは大いなる奇瑞です。どうかすべてを私に語ってください—その理由を、トリプラを滅ぼす者トリプラーンタカよ。

Verse 39

श्रीरुद्र उवाच । साधुपृष्टं महाबाहो कारणं तस्य वच्म्यहम् । हयग्रीवस्य कृष्णस्य शृणुष्वे काग्रमानसः

聖ルドラは言った。「よくぞ問うた、強き腕の者よ。私はその因を語ろう。心を一点に定め、ハヤグリーヴァの御姿なるクリシュナについて聴け。」

Verse 40

व्यास उवाच । पुरा देवैः समारब्धो यज्ञो नूनं धरातले । वेदमंत्रैराह्वयितुं सर्वे रुद्रपुरोगमाः

ヴィヤーサは言った。「昔、神々は地上にてヤジュニャ（祭祀）を始めた。ヴェーダの真言によって（神を）招請せんとして、皆ルドラを先頭に進んだ。」

Verse 41

वैकुण्ठे च गताः सर्वे क्षीराब्धौ च निजालये । पातालेऽपि पुनर्गत्वा न विदुः कृष्णदर्शनम्

彼らは皆、ヴァイクンタへ、また乳海—御自身の住処へと赴いた。さらに再びパーターラにまで至ったが、それでもクリシュナのダルシャナ（聖なる拝観）を得られなかった。

Verse 42

मोहाविष्टास्ततः सर्वे इतश्चेतश्च धाविताः । नैव दृष्टस्तदा तैस्तु ब्रह्मरूपो जनार्दनः

迷妄に覆われた彼らは、あちらこちらへ走り回った。だがその時、梵の姿なるジャナールダナは、彼らにはまったく見えなかった。

Verse 43

विचारयंति ते सर्वे देवा इन्द्रपुरोगमाः । क्व गतोऽसौ महाविष्णुः केनोपायेन दृश्यते

インドラを先頭とするすべての神々は思案した。「あのマハーヴィシュヌはどこへ行かれたのか。いかなる手立てで拝見できるのか。」

Verse 44

प्रणम्य शिरसा देवं वागीशं प्रोचुरादरात् । देवदेव महाविष्णुं कथयस्व प्रसादतः

彼らは頭を垂れて礼拝し、敬虔に神なるヴァーギーシャに申し上げた。「神々の神よ、御慈悲により、マハーヴィシュヌのことをお語りください。」

Verse 45

बृहस्पतिरुवाच । न जाने केन कार्येण योगारूढो महात्मवान् । योगरूपोऽभवद्विष्णुर्योगीशो हरिरच्युतः

ブリハスパティは言った。「あの大いなる魂が、いかなる目的でヨーガに入定されたのか、私は知らない。ヴィシュヌはヨーガそのものの姿となった――ハリ、失することなき、ヨーギーシャ（ヨーガ行者の主）アチュタである。」

Verse 46

क्षणं ध्यात्वा स्वमात्मानं धिषणेन ख्यापितो हरिः । तत्र सर्वे गता देवा यत्र देवो जगत्पतिः

ハリはしばし己が内なる自己を観想し、ディシャナー（霊智・洞察）によって顕わとなった。そこで諸神は皆、世の主にして諸界の主なる神のおられる場所へ赴いた。

Verse 47

तदा दृष्टो महाविष्णुर्ध्यानस्थोऽसौ जनार्दनः । ध्यात्वा कृत्यसमाकारं सशरं दैत्यसूदनम्

そのとき彼らは、大ヴィシュヌ—ジャナールダナ—が深い禅定に坐し、内にて務めにふさわしき姿、すなわち魔族を滅ぼす者として矢を備えた形を観想しているのを見た。

Verse 48

समास्थानं ततो दृष्ट्वा बोधोपायं प्रचक्रमे । आह तांश्च तदा वम्र्यो धनुर्गुणं प्रयत्नतः । छेत्स्यंति चेत्तच्छब्देन प्रबुध्येत हरिः स्वयम्

かく堅く定まっているのを見て、ヴァムリヤたちは目覚めさせる方便をめぐらした。彼らは他の者に言った。「力を尽くして弓の弦を断て。あの音が立てば、ハリは自ずから目覚めよう。」

Verse 49

देवा ऊचुः । गुणभक्षं कुरुध्वं वै येनासौ बुध्यते हरिः । क्रत्वर्थिनो वयं वम्र्यः प्रभुं विज्ञापयामहे

神々は言った。「弓の弦を噛み切れ、そうすればハリは目覚める。われらは祭祀の成就を求める。ヴァムリヤよ、われらが主に申し上げよう。」

Verse 50

वम्र्यः ऊचुः । निद्राभंगं कथाच्छेदं दम्पत्योर्मैत्रभेदनम् । शिशुमातृविभेदं वा कुर्वाणो नरकं व्रजेत्

ヴァムリヤたちは言った。「他者の眠りを破り、聖なる語らいを断ち、夫婦の和を裂き、あるいは幼子を母より引き離す者は、かかる行いにより地獄へ赴く。」

Verse 51

योगारूढो जगन्नाथः समाधिस्थो महाबलः । तस्य श्रीजगदीशस्य विघ्नं नैव तु कुर्महे

ジャガンナータは大いなる力を備え、ヨーガに確立してサマーディに住す。われらはその栄光ある世界の主に、決して障りをなさぬ。

Verse 52

ब्रह्मोवाच । भवतां सर्वभक्षत्वं देवकार्यं क्रियेत चेत् । कर्त्तव्यं च ततो वम्र्यो यज्ञसिद्धिर्यथा भवेत् । वम्रीशा सा तदा वत्स पुनरेवमुवाच ह

ブラフマーは言った。「もし汝らの食らい尽くす力が神々（デーヴァ）の御業のために用いられるなら、ヴァムリヤたちよ、祭祀（ヤジュニャ）が成就するようにそれを行え。」するとヴァムリヤの女王は、愛しき子よ、再び次のように語った。

Verse 53

वम्र्युवाच । दुःखसाध्यो जगन्नाथो मलयानिलसंनिभः । कथं वा बोध्यतां बह्मन्नस्माभिः सुरपूजितः

ヴァムリヤは言った。「ジャガンナータは目覚めさせ難く、マラヤの風のようにやわらかである。ブラフマンよ、神々に礼拝されるその御方を、いかにして我らが覚まし得ようか。」

Verse 54

नैव यज्ञेन मे कार्यं सुरैश्चैव तथैव च । सर्वेषु यज्ञकार्येषु भागं ददतु मे सुराः

「我には祭祀（ヤジュニャ）を自ら求める用はなく、また神々そのものを求めるのでもない。されど今後、あらゆる祭祀の行において、神々よ、我に分け前を授けよ。」

Verse 55

देवा ऊचुः । प्रदास्यामो वयं वम्र्यै भागं यज्ञेषु सर्वदा । यज्ञाय दत्तमस्माभिः कुरुष्वैवं वचो हि नः

デーヴァたちは言った。「我らは常にヴァムリヤに祭祀（ヤジュニャ）における分け前を授けよう。ゆえに今、我らの願いのままに行え。われらが与えたものは、ヤジュニャのためである。」

Verse 56

तथेति विधिनाप्युक्तं वम्री चोद्यममाश्रिता । गुणभक्षादिकं कर्म तया सर्वं कृतं नृप

かくして正しい作法により教え諭され、ヴァムリーはその務めに取りかかった。弓弦を噛み切ることをはじめとする一切の行いは、彼女によって成されたのである、王よ。

Verse 57

युधिष्ठिर उवाच । अस्य वा बोधने देवा गुणभंगे समाधिषु । एतदाश्चर्यं विप्रर्षे सत्यं सत्यवतीसुत

ユディシュティラは言った。「おお、賢者の中の最良の者よ、サティヤヴァティーの子よ、神々が彼を目覚めさせ、三昧の境地にある間に弓弦を切ったという、この驚くべき出来事は真実なのですか？」

Verse 58

व्यास उवाच । व्यग्रचित्ताः सुराः सर्वे आकृष्टं हरिकार्मु कम् । न जाने केन कार्येण विष्णुमायाविमोहिताः

ヴィヤーサは言った。「すべての神々は、心を乱し、ハリの弓を引いた。彼らが何の目的でヴィシュヌのマーヤー（幻力）に惑わされたのか、私には分からない。」

Verse 59

मुदितास्ताः प्रमुञ्चंति वल्मीकं चाग्रतो हरेः । कोटिपार्श्वे ततो नीतं वल्मीकं पर्वतोपमम्

喜び勇んで、彼らはハリの前に蟻塚を放った。そして、弓の先端の脇で、山のような大きさの蟻塚が運び去られた。

Verse 60

गुणे च भक्षिते तस्मिंस्तक्षणादेव दूषिते । ज्याघातकोटिभिः सार्द्धं शीर्षं छित्त्वा दिवं गतम्

そして、その弓弦が食い破られ、瞬く間に駄目になると、頭部は――弓弦の無数の激しい弾けと共に――切り落とされ、天へと昇っていった。

Verse 61

गते शीर्षे च ते देवा भृशमु द्विग्नमानसाः । धावंति सर्वतः सर्वे शिरआलोकनाय ते

頭部がなくなると、神々は心に大きな不安を抱き、皆、頭部を探すためにあらゆる方向へと走り出した。