शिवस्य विश्वव्याप्तिः—अष्टमूर्तिः पञ्चब्रह्म च | Śiva’s Cosmic Pervasion: Aṣṭamūrti and the Pañcabrahma Forms

Verse 1

तस्य देवादिदेवस्य मूर्त्यष्टकमयं जगत् । तस्मिन्व्याप्य स्थितं विश्वं सूत्रे मणिगणा इव । शर्वो भवस्तथा रुद्र उग्रो भीमः पशोः पतिः

この宇宙は、神々の神たる彼の八相の顕現によって成り立つ。全世界は彼に遍満され、ただ一筋の糸に宝珠の群れが連なるがごとく、彼のうちに安住する。彼はシャルヴァ、バヴァ、ルドラ、ウグラ、ビーーマ、そしてパシュパティ—一切の縛られた魂の主である。

Verse 3

ब्रह्मा विष्णुस्तथा रुद्रो महेशानस्सदाशिवः । मूर्तयस्तस्य विज्ञेया याभिर्विश्वमिदं ततम् । अथान्याश्चापि तनवः पञ्च ब्रह्मसमाह्वयाः । तनूभिस्ताभिराव्याप्तमिह किंचिन्न विद्यते

ブラフマー、ヴィシュヌ、ルドラ、マヘーシャーナ、そしてサダーシヴァ—これらは彼の顕現の姿と知るべきであり、それらによってこの宇宙は遍く満たされている。さらに「五ブラフマン」と総称される五つの別なる身相もあり、その身によって、ここに彼の遍在せぬものは何一つない。

Verse 5

ईशानः पुरुषो ऽघोरो वामः सद्यस्तथैव च । ब्रह्माण्येतानि देवस्य मूर्तयः पञ्च विश्रुताः । ईशानाख्या तु या तस्य मूर्तिराद्या गरीयसी । भोक्तारं प्रकृतेः साक्षात्क्षेत्रज्ञमधितिष्ठति

イーシャーナ、プルシャ、アゴーラ、ヴァーマ、サद्योजात—これらは主の五つのブラフマン相（五顕現）として名高い。中でもイーシャーナと称される御姿は最初にして最も尊く、プラクリティのうちに直接に経験する「田を知る者」クシェートラジュニャ（kṣetrajña）を主宰する。

Verse 7

स्थाणोस्तत्पुरुषाख्या या मूर्तिर्मूर्तिमतः प्रभोः । गुणाश्रयात्मकं भोग्यमव्यक्तमधितिष्ठति । धर्माद्यष्टांगसंयुक्तं बुद्धितत्त्वं पिनाकिनः । अधितिष्ठत्यघोराख्या मूर्तिरत्यंतपूजिता

不動なる主スथाणुにおいて、タットプルシャと名づけられる御姿は、グナの依り処として成り、経験される対象たる不顕（アヴ்யक्त）を主宰する。さらに、最も崇拝されるアゴーラの御姿は、ダルマをはじめとする八支を具えた、ピナーカ持つ者（シヴァ）の बुद्धि原理（ブッディ・タットヴァ）を主宰する。

Verse 9

वामदेवाह्वयां मूर्तिं महादेवस्य वेधसः । अहंकृतेरधिष्ठात्रीमाहुरागमवेदिनः । सद्यो जाताह्वयां मूर्तिं शम्भोरमितवर्चसः । मानसः समधिष्ठात्रीं मतिमंतः प्रचक्षते

アーガマに通じた者たちは、マハーデーヴァのヴァーマデーヴァと名づけられる御姿が、我執（アハンカーラ）を主宰すると説く。さらに賢者は、無量の光輝を具えるシャンブが、サद्योजातと名づけられる御姿によって、マナス（心意）を主宰すると宣言する。

Verse 11

श्रोत्रस्य वाचः शब्दस्य विभोर्व्योम्नस्तथैव च । ईश्वरीमीश्वरस्येमामीशाख्यां हि विदुर्बुधाः । त्वक्पाणिस्पर्शवायूनामीश्वरीं मूर्तिमैश्वरीम् । पुरुषाख्यं विदुस्सर्वे पुराणार्थविशारदाः

賢者たちは、これを主（イーシュヴァラ）の至高の主権力における「イーシャ（Īśā）」の相と知る。すなわち聴覚・言語・音声、そして遍満する虚空（エーテル）を司るのである。さらにプラーナ文献の義に通じた者は、「プルシャ（Puruṣa）」の相こそ、皮膚・手・触覚・生命の風（プラーナ）を統べる主の支配的な御身であると知る。

Verse 13

चक्षुषश्चरणस्यापि रूपस्याग्नेस्तथैव च । अघोराख्यामधिष्ठात्रीं मूर्तिमाहुर्मनीषिणः । रसनायाश्च पायोश्च रसस्यापां तथैव च । ईश्वरीं वामदेवाख्यां मूर्तिं तन्निरतां विदुः

賢者たちは、眼と足、また可視の形相と火を司る主宰の神的形態（ムールティ）は「アゴーラー（Aghorā）」と名づけられると説く。さらに、舌と排泄の器官、また味（精髄）と水を司り、それらの働きに安住する、女神の主権的形態は「ヴァーマデーヴィー（Vāmadevī）」であると知る。

Verse 15

घ्राणस्य चैवोपस्थस्य गंधस्य च भुवस्तथा । सद्यो जाताह्वयां मूर्तिमीश्वरीं संप्रचक्षते । मूर्तयः पञ्च देवस्य वंदनीयाः प्रयत्नतः । श्रेयोर्थिभिर्नरैर्नित्यं श्रेयसामेकहेतवः

彼らは、嗅覚と生殖器、香り、そして大地を司る、サドヨージャータ（Sadyojātā）と呼ばれる主宰女神の御姿を説き明かす。最高の善を求める人々は、主の五つの御形を常に努めて礼拝すべきである。なぜならそれらは、あらゆる真の吉祥の唯一の因だからである。

Verse 17

ईशानश्च महादेवो मूर्तयश्चाष्ट विश्रुताः

イーシャーナ—マハーデーヴァ—には、広く名高い八つの顕現（ムールティ）がある。

Verse 19

भूम्यंभोग्निमरुद्व्योमक्षेत्रज्ञार्कनिशाकराः । अधिष्ठिता महेशस्य शर्वाद्यैरष्टमूर्तिभिः । चराचरात्मकं विश्वं धत्ते विश्वंभरात्मिका । शार्वीर्शिवाह्वया मूर्तिरिति शास्त्रस्य निश्चयः

大地・水・火・風・虚空、そしてクシェートラジュニャ（場を知る者、内なる覚知の自己）、太陽と月—これらはすべて、シャルヴァに始まる主マヘーシャの八つのムールティによって司られる。その万有を支える力により、動くものと動かぬものから成る全宇宙は保たれている。聖典は確言する—これこそ「シャールヴィー」の御形であり、また「シヴァ」とも名づけられる。

Verse 21

संजीवनं समस्तस्य जगतस्सलिलात्मिका । भावीति गीयते मूर्तिभवस्य परमात्मनः । बहिरंतर्गता विश्वं व्याप्य तेजोमयी शुभा । रौद्री रुद्राव्यया मूर्तिरास्थिता घोररूपिणी

彼女は全宇宙を蘇生させる力であり、水の本性を帯びる。ゆえに、形となる至上のアートマンの顕現力として「バーヴィー」と讃え歌われる。外にも内にも一切界に遍満し、吉祥にしてテージャスの光輝に満ちる。彼女は不滅のルドラーとして—姿においてロウドリー—恐るべき相をもって立つ。

Verse 23

स्पंदयत्यनिलात्मदं बिभर्ति स्पंदते स्वयम् । औग्रीति कथ्यते सद्भिर्मूर्तिरुग्रस्य वेधसः । सर्वावकाशदा सर्वव्यापिका गगनात्मिका । मूर्तिर्भीमस्य भीमाख्या भूतवृंदस्य भेदिका

彼女は生命の息（風）を動かし、それを支え、みずからその動きとして脈動する。ゆえに賢者はこれを、創造者ウグラの猛き相「アウグリー」と呼ぶ。彼女はあらゆる空間を与え、万物に遍満し、虚空（天）の本性である。これはまた、名高き「ビーマー」と称されるビーマの相であり、衆生の群（とその束縛）を打ち砕く。

Verse 25

सर्वात्मनामधिष्ठात्री सर्वक्षेत्रनिवासिनी । मूर्तिः पशुपतेर्ज्ञेया पशुपाशनिकृंतनी । दीपयंती जगत्सर्वं दिवाकरसमाह्वया । ईशानाख्यमहेशस्य मूर्तिर्दिवि विसर्पति

彼女は一切の有身の自己の内に主宰として坐し、あらゆる聖なる場（クシェートラ）に住する。彼女はパシュパティの御姿、パシュ（魂）を縛る絆を断ち切る者として知られるべきである。「ディヴァーカラ」の名により全宇宙を照らし、またマヘーシュヴァラの「イーシャーナ」と呼ばれるこの御姿は、天界に広がり輝きわたる。

Verse 27

आप्याययति यो विश्वममृतांशुर्निशाकरः । महादेवस्य सा मूर्तिर्महादेवसमाह्वया । आत्मा तस्याष्टमी मूर्तिः शिवस्य परमात्मनः । व्यापिकेतरमूर्तीनां विश्वं तस्माच्छिवात्मकम्

全宇宙を養い、繁栄させる者—甘露のごとき光を宿す月—それは「マハーデーヴァ」と名づけられるマハーデーヴァの顕現の御姿である。これは至上我たるシヴァの第八の御姿、すなわちその御自身のアートマンである。ゆえに、遍満する御姿においても、また区別された（限定された）御姿においても、この宇宙全体はシヴァの本性を帯びている。

Verse 29

वृक्षस्य मूलसेकेन शाखाः पुष्यंति वै यथा । शिवस्य पूजया तद्वत्पुष्यत्यस्य वपुर्जगत् । सर्वाभयप्रदानं च सर्वानुग्रहणं तथा । सर्वोपकारकरणं शिवस्याराधनं विदुः

木の根に水を注げば枝葉が育つように、シヴァを礼拝すれば、シヴァの顕現の身であるこの世界全体もまた栄える。賢者は、シヴァへのアーラーダナは万有に無畏を与え、すべてに恩寵を垂れ、あらゆる利益をもたらすと知る。

Verse 31

यथेह पुत्रपौत्रादेः प्रीत्या प्रीतो भवेत्पिता । तथा सर्वस्य संप्रीत्या प्रीतो भवति शंकरः । देहिनो यस्य कस्यापि क्रियते यदि निग्रहः । अनिष्टमष्टमूर्तेस्तत्कृतमेव न संशयः

この世で父が、子や孫などに向けられる愛情によって喜ぶように、同じくシャンカラは、あらゆる生きとし生けるものへの善意と慈愛によって満悦される。もし何らかの有身の者が不当に抑圧され、拘束されるなら、その害はまさしく八相の主（アシュタムールティ）御自身に加えられたものにほかならない—疑いはない。

Verse 33

अष्टमूर्त्यात्मना विश्वमधिष्ठाय स्थितं शिवम् । भजस्व सर्वभावेन रुद्रः परमकारणम्

八相の自己として宇宙を主宰し支えるシヴァを礼拝せよ。全身全霊をもって彼を崇めよ。ルドラこそが至上の原因、万有の背後にある究竟のパティである。