Honoring the Mother (Mātṛpūjanam): Consent, Equity, and Dana to Restore Household Dharma

Verse 1

राजोवाच । नाधिकारो मया मीरु कृतो नृपपरिग्रहे । श्रमातुरस्य निद्रा मे प्रवृत्ता मुखदायिनी ॥ १ ॥

王は言った。「おおミールよ、王の所有に関して、我は何らの権利を主張してはいない。労苦に疲れ、眠りが我に訪れた――安らぎと慰めをもたらして。」

Verse 2

धर्मांगदं समाभाष्य मोहिनीं नय मंदिरम् । पूजयस्व यथान्या ममेषा पत्नी प्रिया मम ॥ २ ॥

ダルマーングダに告げて言った。「モーヒニーを家へ導け。ほかの女たちと同じように敬い仕えよ。彼女は我が妻、我が愛しき者である。」

Verse 3

निजं कमलपत्राक्ष सर्वरत्नविभूषितम् । निर्वातवातसंयुक्तं सर्वर्तुसुखदायकम् ॥ ३ ॥

蓮の葉のごとき眼をもつ者よ、これは自らの住まい（あるいは座）であり、あらゆる宝玉で飾られている。荒き風はなく、しかも心地よく風が通い、四季を通じて安楽を与える。

Verse 4

एवमादिश्य तनयमहं निद्रामुपागतः । शयनं प्राप्य कष्टात्ते अभाग्यो हि धनं यथा ॥ ४ ॥

かくして我が子を諭し、我は眠りに落ちた。苦労して床に就いたのに、あの不運な者は我よりすり抜けた――富が不幸な人を見捨てるがごとく。

Verse 5

विबुद्धमात्रः सहसा त्वत्समीपमुपागतः । यद्व्रवीषि वचो देवि तत्करोमि न संशयः ॥ ५ ॥

目覚めるや否や、ただちにあなたの御前に参じました。女神よ、あなたが仰せになる言葉は何であれ、疑いなくそのとおりにいたします。

Verse 6

मोहिन्युवाच । परिसांत्वय राजेंद्र इमान्दारान्सुदुःखितान् । ममोद्वाहेन निर्विण्णान्निराशान्कामभोगयोः ॥ ६ ॥

モーヒニーは言った。「王の中の王よ、深く嘆くこれらの妻たちを慰めてください。私との婚姻のゆえに、彼女らは恋と夫婦の歓びにおいて気力を失い、望みを絶ったのです。」

Verse 7

ज्येष्ठानां रूपयुक्तानां कलत्राणां विशांपते । मूर्घ्नि कीलं कनिष्ठाख्यं यो हि राजन्निखानयेत् ॥ ७ ॥

民の主よ、王よ。年長で美しい妻たちの頭に、「年少」と名づける杭を打ち込む者は、まことに重い過ちを負う。

Verse 8

न सद्गतिर्भवेत्तस्य न त सा विंदते परम् । पतिव्रताश्रुदग्धायाः का शांतिर्मे भविष्यति ॥ ८ ॥

彼には善き帰結はなく、彼女もまた至上に到ることはない。しかも我は――貞節なる妻の涙に焼かれて――いかなる安らぎが得られようか。

Verse 9

जनितारं हि मे भस्म कुर्य्युर्देव्यः पतिव्रताः । किं पुनः प्राकृतं भूप त्वादृशीं तथा ॥ ९ ॥

貞節の誓いに堅く立つ天なる妻たちは、まことに我が生みの親さえ灰と化し得る。ましてや王よ、そのように振る舞う汝のごとき凡夫に、いかほどのことができようか。

Verse 10

संध्यावलीसमा नारी त्रैलोक्ये नास्ति भूमिप । तव स्नेहनिबद्धांगी संभोजयति षड्रसैः ॥ १० ॥

王よ、三界にサンディヤーヴァリーに比肩する女はない。汝への愛に身も心も結ばれ、六味の供膳をもって仕え、汝を喜ばせる。

Verse 11

प्रियाणि चाटुवाक्यानि वदती तव गौववात् । एवंविधा हि शतशो नार्यः संति गृहे तव ॥ ११ ॥

彼女はただ気まぐれゆえに、汝に心地よい媚び言葉を語る。まこと、汝の家にはこのような女が幾百もいるのだ。

Verse 12

यासां न पादरजसा तुल्याहं भूपते क्वचित् । मोहिनी वचनं श्रुत्वा व्रीडितो ह्यभवन्नृपः ॥ १२ ॥

「王よ、我はかの高貴なる女たちの足下の塵にも及ばぬ。」モーヒニーの言葉を聞き、王はまことに恥じ入った。

Verse 13

सपुत्रायाः समीपे तु ज्येष्ठाया नृपतिस्तदा । इंगितज्ञः सुतो ज्ञात्वा दशावस्थागतं नृपम् ॥ १३ ॥

そのとき王は、子と共にいる長妃のもとへ赴いた。しるしと身振りを読み取ることに長けた王子は、王が危急の境に至ったことを悟った。

Verse 14

पितरं कामसंतप्तं मोहिन्यर्थे विमोहितम् । मातृः सर्वाः समाहूय संध्यावलिपुरोगमाः ॥ १४ ॥

父が欲望の熱に苦しみ、妖艶なるモーヒニー（Mohinī）のためにすっかり迷妄しているのを見て、彼らはサンディヤーヴァリー（Saṃdhyāvalī）を先頭に、すべての母なる女神たちを招集した。

Verse 15

कृतांजलिपुटो भूत्वा एवमाह प्रिय वचः । विमोहिनी मे जननी नवोढा ब्राह्मणः सुता ॥ १५ ॥

彼は合掌して恭敬を表し、ついで心地よい言葉をこう述べた。「わが母はヴィモーヒニー（Vimohinī）、新婚の乙女にして、ブラーフマナの娘である。」

Verse 16

सा च प्रार्थयते देव्यो राजानं रहसिस्थितम् । आत्मना सह खेलार्थं तन्मोदध्वं सुहर्षिताः ॥ १६ ॥

そしてその女神は、ひそかに隠棲する王に願い申し上げた。「戯れのために、わたし自身とともに、歓喜して楽しんでください。」

Verse 17

मातर ऊचुः । कोऽनुमोदयते पुत्र सर्पभक्षणमात्मनः । को हि दीपयते वह्निं स्वदेहे देहिनां वर ॥ १७ ॥

母たちは言った。「わが子よ、誰が人が蛇に呑まれて滅びることを是としようか。誰がまた、自らの身に火を燃え立たせようか。おお、身を持つ者のうち最勝なる者よ。」

Verse 18

को भक्षयेद्विषं घोरं कश्छिंद्यादात्मनः शिरः । कस्तरेत्सागरं बद्ध्वा ग्रीवायां दारुणां शिलाम् ॥ १८ ॥

誰が恐ろしい毒を呑もうか。誰が自らの首を断とうか。誰が苛烈な石を首に結びつけて大海を渡ろうか。

Verse 19

को गच्छेद्द्वीपिवदनं कः केशान्सुहरेर्हरेत् । को निषीदति धारायां खङ्गस्या काशभासिनः ॥ १९ ॥

誰が虎の顔に向かっていくだろうか。誰がライオンのたてがみを掴もうとするだろうか。誰がカシャ草のように輝く剣の刃の上に座るだろうか。

Verse 20

कानुमोदयते भर्त्रा सपत्न्याः क्रीडनं किल । सर्वस्यापि प्रदानेन नैतन्मनसि वर्तते ॥ २० ॥

夫が他の妻と戯れているとき、どうして喜びを感じることができようか。たとえすべてを与えられたとしても、この思いは彼女の心から離れないだろう。

Verse 21

वरं हि छेदनं मूर्ध्नस्तत्क्षणात्तु वरासिना । का दृष्ट्या दयितं कांतं निरीक्षेदन्ययाहृतम् ॥ २१ ॥

いっそその瞬間に鋭い剣で首を切り落とされる方がましである。愛する夫が他の女に奪われるのを、どうして女は見ていられようか。

Verse 22

का सा सीमंतिनी लोके भवेदेतादृशी क्वचित् । आत्मप्राणसमं कांतमन्यस्त्रीकुचपीडनम् ॥ २२ ॥

この世にこのような既婚女性がいるだろうか。自分の命と同じくらい大切な愛する夫に、他の女の胸を押し付けるなどということが。

Verse 23

संश्रुत्य सहते या तु किं पुनः स्वेन चक्षुषा । सर्वेषामेव दुःखानां दुःखमेतदनन्तकम् ॥ २३ ॥

ただ聞くだけで耐えられるなら、自分の目でそれを見るとはどういうことだろうか。これこそまさに終わりのない悲しみであり、あらゆる悲しみの中で最大のものである。

Verse 24

यद्भर्तान्यांगनासंक्तो दृश्यते स्वेन चक्षुषा । वरं सर्वा मृताः पुत्र युगपन्मातरस्तव ॥ २४ ॥

夫が他の女に執着しているのをその目で見るならば、息子よ、汝の母たちが皆一度に死んだほうがましであろう。

Verse 25

न तु मोहिनिसंयुक्तो दृश्योऽयं नृपतिः पतिः । धर्मांगद उवाच । यदि मे न पितुः सौख्यं करिष्यथ शुभाननाः ॥ २५ ॥

しかし、この王、我が主は、モヒニーと共にいる間は謁見できない。ダルマーンガダは言った。「おお、美しき顔立ちの方々よ、もし父上に幸福をもたらさぬのなら…」

Verse 26

विषमालोड्य पास्यामि युष्मत्सौख्यं मृते मयि । कर्मणा मनसा वाचा या पितुर्दुःखमाचरेत् ॥ २६ ॥

毒を調合し、私はそれをあおろう。我が死後、其の方らの幸福を見届けるために。行いにより、思考により、あるいは言葉により、父に悲しみをもたらす者は…

Verse 27

सा मे शत्रुर्वधार्हास्ति यदि संध्यावली भवेत् । सर्वासां साधिका देवी मोहिनी जनकप्रिया ॥ २७ ॥

もしそのサンディヤーヴァリーが存在するならば、彼女は私の敵であり、討たれるべき者だ。なぜなら彼女は女神モヒニーであり、すべての目的を成就させる者、ジャナカの愛しき人だからだ。

Verse 28

क्रीडार्थमागता बाला मन्दराचलमन्दिरात् । तत्पुत्रवचनं श्रुत्वा वेपमाना हि मातरः ॥ २८ ॥

その少女はマンダラ山の寺院から遊びに出てきていた。息子の言葉を聞いて、母たちは実に震え始めた。

Verse 29

ऊचुः सगद्गदां वाचं हितार्थं तनयस्य हि । अवश्यं तव वाक्यं हि कर्तव्यं न्यायसंयुतम् ॥ २९ ॥

彼らは息の詰まる声で、子の益のために言った。「まことに、汝の言葉は必ず成し遂げられるべきだ。ただし正理・正義（ニャーヤ）にかなうならば。」

Verse 30

किं तु दानप्रदो भूत्वा मोहिनीं यातु ते पिता । यो भार्यामुद्वहेद्भर्ता द्वितीयामपरामपि ॥ ३० ॥

しかし、汝の父は布施（ダーナ）を施す者となってモーヒニーのもとへ行くがよい。妻を迎える夫は、さらに別の妻を—第二の妻をも—迎えることがあるからだ。

Verse 31

ज्येष्ठायै द्विगुणं तस्या दद्यच्चैवान्यथा ऋणी । अनुज्ञाप्य यदा भर्ता ज्येष्ठामन्यां समुद्वहेत् ॥ ३१ ॥

彼は長妻に、他の妻に与える分の二倍を与えるべきである。さもなくば、彼はダルマにおいて負い目を負う。長妻の同意を得て、夫が長妻のほかに別の女を娶るとき、この規定を守るべきである。

Verse 32

तदा ज्येष्ठाभिलषितं देयमाहुः पुराविदः । ज्येष्ठया सहितः कुर्यादिष्टापूर्तं नरोत्तमः ॥ ३२ ॥

そのとき、古き伝承に通じた賢者たちは「長妻の望むものを与えるべきだ」と説く。さらに、すぐれた男は長妻とともに、イシュタとプールタの功徳行を修すべきである。

Verse 33

एष धर्मोऽन्यथाऽन्यायो जायते धर्मसंक्षयः । श्रुत्वा तु मातृवचनं प्रहष्टेनान्तरात्मनो ॥ ३३ ॥

これこそが真のダルマである。これに背けば不義となり、そこからダルマの衰えが生じる。しかし母の言葉を聞くや、彼は心の奥で歓喜した。

Verse 34

एकैकस्यै ददौ साग्रां कोटिं कोटिं सुतस्तदा । सहस्रं नगराणां च ग्रामाणां प्रददौ तथा ॥ ३४ ॥

そのとき王子は、各々に満ち足りた財宝を、クロールに次ぐクロールとして授け、さらに千の都と村々をも賜った。

Verse 35

चतुरश्वतरीभिश्चपृथग्युक्ता नृपात्मजः । एकैकस्य ददावष्टौ रथान्कांचनमालिनः ॥ ३५ ॥

王子はさらに、四頭立ての馬をそれぞれ別々に繋いだ戦車を贈り、各人に金の花鬘で飾られた戦車を八乗ずつ授けた。

Verse 36

वाससामयुतं प्रादाद्येषां मूल्यं शताधिकम् । शुद्धस्य मेरुजातस्य अक्षयस्य नुपात्मजः ॥ ३६ ॥

王子アクシャヤは、各々の価値が百を超える衣を添えて施しをなし、さらに須弥山より出づると伝えられる清浄の黄金、尽きることなきものを授けた。

Verse 37

कांचनस्य ददौ लक्षमेकैकं प्रतिमातरम् । दासानां च शतं साग्रं दासीनां च नृपात्मजः ॥ ३७ ॥

王子は一人ひとりに金を一ラクずつ与え、さらに男の僕を百余、女の侍女をも百余授けた。

Verse 38

धेनूनां घटदोग्ध्रीणामेकैकस्यै तथायुतम् । युगंधराणां भद्राणां शतानि दश वै पृथक् ॥ ३८ ॥

壺いっぱいの乳を出す乳牛は、各人に一万頭と伝えられ、また吉祥なるユガンダラーの牛は別に十百、すなわち千頭であった。

Verse 39

दशप्रकारं नृपते धान्यं च प्रददौ सुतः । वाटीनां तु सहस्राणां शतं प्रादाद्धसन्निव ॥ ३९ ॥

王よ、その御子は十種の穀物を施し、さらにほほえむかのように、小さな園地（果樹園の区画）を十万も与えた。

Verse 40

कुंभायुतं सर्पिषस्तु तैलस्य च पृथग्ददौ । अजाविकमसंख्यातमेकैकस्यै न्यवेदयत् ॥ ४० ॥

彼は澄ましバター（ギー）を千壺、また別に油を千壺施し、さらに各人に数えきれぬほどの山羊と羊を割り当てた。

Verse 41

सहस्रेण सहस्रेण सुवर्णस्य व्यभूषयत् । आखंडलास्त्रयुक्तस्य भूषणस्य सुभक्तिमान् ॥ ४१ ॥

真実のバクティを具える者は、幾千幾万の金片をもって、アーカンダラ（インドラ）の武器を備えたその装身具を荘厳に飾り立てた。

Verse 42

धात्रीप्रमाणैर्हरैश्च मौक्तिकैर्दीप्तिसंयुतैः । प्रददौ संहतान्कृत्वा वलयान्पंच सप्त च ॥ ४२ ॥

彼は腕輪を—五つと七つの数にて—ひとまとまりに作り、光沢ある真珠と「ダートリー」ほどの大きさと呼ばれる宝石をはめ込み、燦然と輝くものとして捧げた。

Verse 43

पंचाशच्च शते द्वे तु भौक्तिकानि महीपते । संध्यावल्यां स्थितानीह शीतांशुप्रतिमानि च ॥ ४३ ॥

王よ、このサンディヤー・ヴァリーには、真珠のごとき宝が百五十二あり、ここに安住して月のように輝いている。

Verse 44

एकैकस्यै ददौ पुत्रो हारयुग्मं मनोहरम् । कुंकुमं चंदनं भूरि कर्पूरं प्रस्थसंख्यया ॥ ४४ ॥

母たち一人ひとりに、王子は心奪う一対の首飾りを捧げ、さらにクンクマ（サフラン）と白檀を豊かに、そして儀礼の量目「プラスタ」に量った樟脳をも授けた。

Verse 45

कस्तूरिकां तथा ताभ्यो भूयसीं प्रददौ सुतः । मातॄणामविशेषेण पितुः सुखमभीप्सयन् ॥ ४५ ॥

さらに王子は、母たちを分け隔てなく、カストゥーリー（麝香）を多く授け、父の歓びをこそ願い求めた。

Verse 46

भाजनानि विचित्राणि जलपात्राण्यनेकशः । घृतक्षीरस्य पात्राणि पेयस्य विविधस्य च ॥ ४६ ॥

また、さまざまに妙なる器が数多く備えられた。水の器は幾重にもあり、ギー（ghṛta）と乳の器、さらに種々の飲み物の器もあった。

Verse 47

चतुर्द्दशशतं प्रादात्सहस्रेण समन्वितम् । स्थालीनां कांचनीनां हि सकुंभानां नृपात्मजः ॥ ४७ ॥

王子は黄金の調理鍋（スタ―リー）を千四百口施し、さらに壺（クンバ）を千口添えて与えた。

Verse 48

एकैकस्यै ददौ भूप शतानि त्रीणि पंच च । करेणूनां सवेगानां मांसविक्रांतकंधराम् ॥ ४८ ॥

王よ、彼は一人ひとりに、疾駆する雌象を三百五頭授けた。肩と首は逞しく、肉厚で力に満ちていた。

Verse 49

विंशतिं विंशतिं प्रादादुष्ट्रीणां च शतं शतम् । शिबिकानां सवेषाणां पुंसां पीवरगामिनाम् ॥ ४९ ॥

彼は施しとして二十ずつ、また二十ずつを与え、雌の駱駝を百ずつ、また百ずつ施した。さらに輿（こし）をその装具一式とともに与え、随行して運ぶための屈強な担ぎ手の男たちも添えた。

Verse 50

प्रददौ दश सप्ताश्वान्मातॄणां सुखयायिनः । एवं दत्वा बहुधनं बह्वीभ्यो नृपनंदनः ॥ ५० ॥

彼は母神たち（マートリ）に、乗り心地のよい馬を十と七、すなわち十七頭与えた。かくして王子は、多くの女たちに豊かな財を施し、なお施与の行を続けた。

Verse 51

धन्यो धनपतिप्रख्यश्चक्रे तासां प्रदक्षिणाः । कृतांजलिपुटो भूत्वा इदं वचनमब्रवीत् ॥ ५१ ॥

財宝の主クベーラのごとく輝くダンニャは、彼女たちの周りを右繞（プラダクシナー）して礼拝した。ついで合掌し、恭しく次の言葉を述べた。

Verse 52

ममोपरोधात्प्रणतस्य मूर्ध्नापतिं समुद्दिश्य यथा भवत्यः । ब्रुवंतु सर्वाः पितरं ममाद्य स्वैरेण संभुंक्ष्व नरेश मोहिनीम् ॥ ५२ ॥

私の願いにより、私が頭を垂れて服するこの時、あなたがたは思うままに夫君に申し上げよ。さらに今、皆で我が父にこう告げよ――「王よ、この惑わしの麗人ヴィモーヒニーを、心のままにお楽しみください」と。

Verse 53

न चास्मदीया भवता किलेर्ष्या स्वल्पापि कार्या मनसि प्रतीता । विमोहिनीं ब्रह्मसुतां सुशीलां रमस्व सौख्येन रहः शतानि ॥ ५३ ॥

そして私に対して、心にわずかな嫉みすら抱かぬように。梵天ブラフマーの徳高き娘にして、人を惑わすヴィモーヒニーを、安らかに、ひそやかに、幾百の夜にわたり楽しみ給え。

Verse 54

तत्पुत्रवाक्यं हि निशम्य सर्वाः संहृष्टलोम्न्यो नृपनाथमूचुः । स्वभूदुहित्रा सुचिरं रमस्व विदेहपुत्र्येव रघुप्रवीरः ॥ ५४ ॥

その子の言葉を聞くや、皆は歓喜に身の毛もよだち、王なる主に申し上げた。「スヴァブーの娘と久しく歓び給え。ラグ族の勇者がヴィデーハの王女と歓び合ったように。」

Verse 55

न शल्यभूता कुशकेतुपुत्री त्वत्संगमाद्विद्धि न संशयोऽत्र । पुत्रौजसा दुःखविमुक्तभावात्समीरितं वाक्यमिदं प्रतीहि ॥ ५५ ॥

疑いなく知りなさい。クシャケートゥの娘は、あなたと交わることによって、もはや苦痛の棘ではない。子の力と生命力により憂いを離れたゆえ、私の述べたこの言葉を受け入れなさい。

Verse 56

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे मातृसन्मानं नाम अष्टादशोऽध्यायः ॥ १८ ॥

かくして『シュリー・ブリハン＝ナーラディーヤ・プラーナ』後分（ウッタラ・バーガ）における「母を敬う」と名づけられた第十八章は終わる。