Manvantaras and Indras; Sudharmā’s Liberation through Viṣṇu-Pradakṣiṇā; Supremacy of Hari-Bhakti

Verse 1

सनक उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि विभूतिं वैष्णवीं मुने । यां श्रृण्वतां कीर्तयतां सद्यः पापक्षयो भवेत् ॥ १ ॥

サナカは言った。「これより、聖仙よ、私はヴァイシュナヴァのヴィブーティ、すなわちヴィシュヌの神妙なる顕現の栄光を説こう。これを聞き、キールタンとして讃える者の罪はただちに滅する。」

Verse 2

वैवस्वतेंऽतरे पूर्वं शक्रस्य च बृहस्पतेः । संवादः सुमहानासीत्तं वक्ष्यामि निशामय ॥ २ ॥

ヴァイヴァスヴァタ・マンヴァンタラ以前、シャクラ（インドラ）とブリハスパティとの間に、まことに偉大な対話があった。心して聞け、今それを語ろう。

Verse 3

एकदा सर्वभोगाढ्यो विबुधैः परिवारितः । अप्सरोगणसंकीर्णो बृहस्पतिमभाषत ॥ ३ ॥

ある時、あらゆる享楽に満ち、神々に囲まれ、アプサラスの群れのただ中で、彼はブリハスパティに語りかけた。

Verse 4

इन्द्र उवाच । बृहस्पते महाभाग सर्वतत्त्वार्थकोविद । अतीतब्रह्मणः कल्पे सृष्टिः कीदृग्विधा प्रभो ॥ ४ ॥

インドラは言った。「おおブリハスパティよ、幸いに満ち、あらゆるタットヴァの義に通じた御方よ。主よ、ブラフマーの過去のカルパにおいて、創造はいかなる様であったのか。」

Verse 5

इन्द्रस्तु कीदृशः प्रोक्तो विवुधाः कीदृशाः स्मृताः । तेषां च कीदृशं कर्म यथावद्वक्तुमर्हसि ॥ ५ ॥

どうか順序正しく、しかも正確に説き明かしてください。インドラはどのような存在と語られ、神々（ヴィヴダ）とは何を指し、また彼らに定められた務めと行い（カルマ）はいかなるものか。

Verse 6

बृहस्पतिरुवाच । न ज्ञायते मया शक्र पूर्वेद्युश्चरितं विधेः । वर्तमानदिनस्यापि दुर्ज्ञेयं प्रतिभाति मे ॥ ६ ॥

ブリハスパティは言った。「おおシャクラよ、私は造物主（ブラフマー）が昨日なしたことすら知らぬ。まして今日の出来事でさえ、私には知りがたく思われる。」

Verse 7

मनवः समतीताश्च तान्वक्तुमपि न क्षमः । यो विजानाति तं तेऽद्य कथयामि निशामय ॥ ७ ॥

マヌたちはすでに過ぎ去り、私はそれを語り尽くすことさえできない。だが彼らを真に知る者がいる—今日はその者について汝に語ろう。心して聞け。

Verse 8

सुधर्म इति विख्यातः कश्चिदास्ते पुरे तव । भुञ्जानो दिव्यभोगांश्च ब्रह्मलोकादिहागतः ॥ ८ ॥

汝の都には、スダルマと名高い者が住んでいる。彼は天上の妙楽を享受し、ブラフマローカよりここへ来たのだ。

Verse 9

स वा एत द्विजानाति कथयामि निशामय । एवमुक्तस्तु गुरुणा शक्रस्तेन समन्वितः ॥ ९ ॥

その教えはまことに二度生まれし者（ドヴィジャ）に知られている。私が説き明かそう—よく聞け。師にこのように告げられ、シャクラは師を伴ってさらに進んだ。

Verse 10

देवतागणसंकीर्णः सुधर्मनिलयं ययौ ॥ १० ॥

神々の群れに取り囲まれつつ、彼はスダルマー—神々の集会の聖なる殿堂へと進んだ。

Verse 11

समागतं देवपतिं बृहस्पतिसमन्वितम् । दृष्ट्वा यथार्हं देवर्षे पूजयामास सादरम् ॥ ११ ॥

ブリハスパティを伴って神々の主が来臨するのを見て、天の聖仙は礼にかなって迎え、恭しく供養し礼拝した。

Verse 12

सुधर्मेणार्चितः शंक्रो दृष्ट्वा तच्छ्रियमुत्तमाम् । मनसा विस्मयाविष्टः प्रोवाच विनयान्वितः ॥ १२ ॥

スダルマーにより敬われたシャンカラは、その至上の輝きを見て心に驚嘆が満ち、謙虚に言葉を発した。

Verse 13

इंद्र उवाच । अतीतब्रह्मकल्पस्य वृत्तांतं वेत्सि चेद्बुध । तदाख्याहि समायात एतत्प्रष्टुं सयाजकः ॥ १३ ॥

インドラは言った。「賢者よ、もし過ぎ去ったブラフマー・カルパの顛末を知るなら、どうか語ってほしい。私は祭司たちと共に、これを問うために来た。」

Verse 14

गतनिद्रांश्च देवांश्च येन जानासि सुव्रत । तद्वदस्वाधिकः कस्मादस्मद्भ्योऽपि दिवि स्थितः ॥ १४ ॥

すぐれた誓戒を保つ方よ、眠りから目覚めた神々をあなたが知るその真理を語ってください。さらに、天に住し、私たちをも超えるその至上者とは誰なのか、明らかにしてください。

Verse 15

तेजसायशसा कीर्त्या ज्ञानेन च परंतप । दानेन वा तपोभिर्वा कथमेतादृशः प्रभो ॥ १५ ॥

おお、敵を焼き尽くす御方よ！霊的な光輝（テージャス）によってか、名声によってか、栄誉によってか、智慧によってか、布施によってか、あるいは苦行（タパス）によってか——いかなる手段で人はあなたのようになり得るのですか、主よ。

Verse 16

इत्युक्तो देवराजेन सुधर्मा प्रहसंस्तदा । प्रोवाच विनयाविष्टः पूर्ववृत्तं यथाविधि ॥ १६ ॥

神々の王にそのように問われると、スダルマーはその時ほほえみ、謙虚さに満たされて、先の出来事をしかるべき順序で語り始めた。

Verse 17

सुधर्म उवाच । चतुर्युगसहस्त्राणि ब्रह्मणो दिनमुच्यते । एकस्मिन् दिवसे शक्र मनवश्च चतुर्दश ॥ १७ ॥

スダルマは言った。「四つのユガの千周期が、ブラフマーの一日と説かれる。おおシャクラ（インドラ）よ、その一日のうちにマヌは十四人いる。」

Verse 18

इंद्राश्चतुर्दश प्रोक्ता देवाश्च विविधाः पृथक् । इंद्राणां चैव सर्वेषां मन्वादीनां च वासव ॥ १८ ॥

インドラは十四柱と説かれ、神々もまた種々にして、それぞれ別である。そしてそれらすべてのインドラ、またマヌらをはじめとする者たちにとって、（統べる者は）ヴァーサヴァである。

Verse 19

तुल्यता तेजसा लक्ष्म्या प्रभावेण बलेन च । तेषां नामानि वक्ष्यामि श्रृणुष्व सुसमाहितः ॥ १९ ॥

彼らは光輝において、ラクシュミー（福徳）において、威勢において、そして力において等しい。今よりその名を告げよう。心をよく収めて聴きなさい。

Verse 20

स्वायंभुवो मनुः पूर्वं ततः स्वारोचिषस्तथा । उत्तमस्तामसश्चैव रैवतश्चाक्षुषस्तथा ॥ २० ॥

まずスヴァーヤンブヴァ・マヌが現れ、次いで同様にスヴァーローチシャが来た。さらにウッタマとターマサ、またライヴァタとチャークシュシャが続いた。

Verse 21

वैवस्वतो मनुश्चैव सूर्यसावर्णिरष्टमः । नवमो दक्षसावर्णिः सर्वदेवहिते रतः ॥ २१ ॥

ヴァイヴァスヴァタこそ現代のマヌであり、第八はスーリヤサーヴァルニ、第九はダクシャサーヴァルニで、すべての神々の安寧に心を尽くす者である。

Verse 22

दशमो ब्रह्मसावर्णिर्द्धर्मसावर्णिकस्ततः । ततस्तु रुद्रसावर्णी रोचमानस्ततः स्मृतः ॥ २२ ॥

第十のマヌはブラフマ・サーヴァルニ、その後にダルマ・サーヴァルニカ。次いでルドラ・サーヴァルニが来て、その後に（マヌ）ローチャマーナが記憶される。

Verse 23

भौत्यश्चतुर्दशः प्रोक्त एते हि मनवः स्मृताः । देवानिंद्रांश्च वक्ष्यामि श्रृणुष्व विबुधर्षभ ॥ २३ ॥

かくしてバウティヤが第十四のマヌと説かれる。これらこそマヌたちとして記憶される者である。今、神々とインドラたちについても語ろう—聞け、智者の中の最勝者よ。

Verse 24

यामा इति समाख्याता देवाः स्वायंभुवेंऽतरे । शचीपतिः समाख्यातस्तेषामिंद्रो महापतिः ॥ २४ ॥

スヴァーヤンブヴァのマンヴァンタラにおいて、神々は「ヤーマ」と呼ばれた。また、シャチーの主シャチーパティが、彼らのインドラとして名高い大首領であった。

Verse 25

पारावताश्च तुषिता देवाः स्वारोचिषेंऽतरे । विपश्चिन्नाम देवेन्द्रं सर्वसंपत्समन्वितः ॥ २५ ॥

スヴァーローチシャ・マンヴァンタラにおいて、神々はパーラーヴァタとトゥシタの群であり、神々の主インドラはヴィパシュチトと名づけられ、あらゆる繁栄を具えていた。

Verse 26

सुधामानस्तथा सत्याः शिवाश्चाय प्रर्तदनाः । तेषामिंद्रः सुशांतिश्च तृतीये परिकीर्तितः ॥ २६ ॥

また、スダーマーナ、サティヤ、シヴァ、そしてプラルタダナという諸群がある。そのうち第三の群におけるインドラはスシャーンティであると宣言される。

Verse 27

सुताः पाराहराश्चैव सुत्याश्चासुधियस्तथा । तेषामिंद्रः शिवः प्रोक्तः शक्रस्तामसकेंऽतरे । विभानामा देवपतिः पञ्चमः परिकीर्तितः ॥ २७ ॥

スータ、パーラーハラ、スティヤ、そしてアスディヤの諸群において、インドラは「シヴァ」であると説かれる。またターマサ・マンヴァンタラの間期には「シャクラ」と呼ばれる。さらに、ヴィバーという名の देव主が第五として称えられる。

Verse 28

अमिताभादयो देवाः षष्ठेऽपि च तथा श्रृणु । आर्याद्या विबुधाः प्रोक्तास्तेषामिंद्रो मनोजवः ॥ २८ ॥

第六の群についても聞け。アミターバをはじめとする神々である。アーリヤをはじめとする賢者たちが説かれ、その中でインドラはマノージャヴァである。

Verse 29

आदित्यवसुरुद्राद्या देवा वैवस्वतंऽतरे । इन्द्रः पुरंदरः प्रोक्तः सर्वकामसमन्वितः ॥ २९ ॥

ヴァイヴァスヴァタ・マンヴァンタラにおいて、神々はアーディティヤ、ヴァス、ルドラなどであると説かれる。インドラはプランダラと宣言され、あらゆる願いを成就する力を具える。

Verse 30

अप्रमेयाश्च विबुधाः सुतपाद्याः प्रकीर्तिताः । विष्णुपूजाप्रभावेण तेषामिंद्रो बलिः स्मृतः ॥ ३० ॥

スータパーに始まる、量り知れぬと称えられる神々は、ヴィシュヌへの礼拝の威力によって、バリを自らのインドラ（主宰）とすると説かれる。

Verse 31

पाराद्या नवमे देवा इन्द्रश्चाद्भुत उच्यते । सुवासनाद्या विबुधा दशमे परिकीर्तिताः ॥ ३१ ॥

第九の群にはパーラに始まる神々があり、そのインドラは「アドブタ（驚異なる者）」と呼ばれる。第十の群にはスヴァーサナに始まる天の者たちが宣示される。

Verse 32

शांतिर्नाम च तत्रेंद्रः सर्वभोगसमन्वितः । विहंगॄमाद्या देवाश्च तेषामिंद्रो वृषः स्मृतः ॥ ३२ ॥

そこでは主宰（インドラ）は「シャーンティ」と名づけられ、あらゆる享楽を具えている。天の鳥ヴィハンガに始まる神々はその下にあり、彼らのインドラは「ヴリシャ」と記憶される。

Verse 33

एकादशे द्वादशे तु निबोधकथायामि ते । ऋभुनामा च देवेंद्रो हरिनाभास्तथा सुराः ॥ ३३ ॥

さて、第十一と第十二の群について、私が汝に語るゆえ聞け。名をリブ（Ṛbhu）という देवेंद्र（天帝）があり、また「ハリナーバ（Harinābha）」と呼ばれる神々もいる。

Verse 34

सुत्रामाद्यास्तथा देवास्त्रयोदशतमेऽन्तरे । दिवस्पतिर्महावीर्यस्तेषामिंद्रः प्रकीर्तितः ॥ ३४ ॥

同様に、第十三のマンヴァンタラにはスートラーマンに始まる神々が語られ、偉大なる威力をもつディヴァスパティが彼らのインドラとして讃えられる。

Verse 35

चतुर्दशे चाक्षुपाद्या देवा इन्द्रः शुचिः स्मृतः । एवं ते मनवः प्रोक्ता इंद्रा देवाश्च तत्त्वतः ॥ ३५ ॥

第十四のマンヴァンタラにおいて、神々は「チャークシュパ（Cākṣupa）」と呼ばれ、シュチ（Śuci）がインドラとして記憶される。かくして真実において、マヌたち、インドラたち、そして神々の群れが汝に説き示された。

Verse 36

एकस्मिन्ब्रह्यदिवसे स्वाधिकारं प्रभुंजते ॥ ३६ ॥

ブラフマーのただ一日のうちに、彼らは自らに割り当てられた権能と職分の領域を享受し、これを執り行う。

Verse 37

लेकेषु सर्वसर्गेषु सृष्टिरेकविधा स्मृता । कर्त्तारो बहवः संति तत्संख्यां वेत्ति कोविदः ॥ ३७ ॥

あらゆる世界、あらゆる創造の循環において、創造は本質において一つであると伝えられる。されど造作の担い手は多い—その総数を知る賢者がいったい誰であろうか。

Verse 38

मयि स्थिते ब्रह्मलोके ब्रह्माणां बहवो गताः । तेषां संख्या न संख्यातु शक्तोऽस्म्यद्य द्विजोत्तम ॥ ३८ ॥

我がブラフマローカに安住する間にも、多くのブラフマーたちは過ぎ去った。今なお、ああ最勝の二度生まれよ、我はその数を数え尽くすことができぬ。

Verse 39

स्वर्गलोकमपि प्राप्य यावत्कालं श्रृणुष्व मे । चत्वारो मनवोऽतीता मम श्रीश्चातिविस्तरा ॥ ३९ ॥

たとえスヴァルガローカに至ろうとも、時の許すかぎり我が言葉を聴け。すでに四人のマヌは過ぎ去り、我がシュリー（Śrī、吉祥と繁栄）もまた甚だ広大であった。

Verse 40

स्थातव्यं च मयात्रैव युगकोटिशतं प्रभो । ततः परं गमिष्यामि कर्मभूमिं श्रृणुष्व मे ॥ ४० ॥

主よ、私はここに百カローラのユガの間、留まらねばなりません。その後、私は業の地（人間の世界）へと参ります。私の言葉をお聞きください。

Verse 41

मया कृतं पुरा कर्म वक्ष्यामि तव सुव्रत । वदतां श्रृण्वतां चैव सर्वपापप्रणाशनम् ॥ ४१ ॥

優れた誓いを立てし者よ、私が昔行った行いについて語りましょう。それは、語る者と聞く者のすべての罪を滅ぼすものです。

Verse 42

अहमांस पुरा शक्र गृध्रः पापो विशेषतः । स्थितश्च भूमिभागे वै अमेध्यामिषभोजनः ॥ ४२ ॥

シャクラ（インドラ）よ、かつて私はハゲワシであり、とりわけ罪深く、地に住み、不浄な肉を食らっておりました。

Verse 43

एकदाहं विष्णुगृहे प्राकारे संस्थितः प्रभो । पतितो व्याधशस्त्रेण सायं विष्णोर्गृहांगणे ॥ ४३ ॥

主よ、ある時、私がヴィシュヌ神の寺院の塀の上に立っていたところ、夕暮れ時に猟師の武器に撃たれ、ヴィシュヌ神の聖域の庭に落ちました。

Verse 44

मयि कंठगतप्राणे भषणो मांसलोलुपः । जग्राह मां स्ववक्रेण श्वभिरन्यैश्चरन्द्रुतः ॥ ४४ ॥

私の命の息が喉元まで上がった時、肉に飢えたバシャナがその顎で私を捕らえ、他の犬たちも私に襲いかかりました。

Verse 45

वहन्मां स्वमुखेनैव भीतोऽन्यैर्भषणैस्तथा । गतः प्रदक्षिणा कारं विष्णोस्तन्मंदिरं प्रभो ॥ ४५ ॥

彼は私を自らの口にくわえ、また他者の脅しと嘲りに怯えつつ、主ヴィシュヌの御殿を右繞（プラダクシナー）して巡った、ああ主よ。

Verse 46

तेनैव तुष्टिमापन्नो ह्यंतरात्मा जगन्मयः । मम चापि शुनश्चापि दत्तावन्परमं पदम् ॥ ४६ ॥

その行いそのものによって、全宇宙に遍満する内なるアートマンは満悦し、私にもその犬にも、至高の境地を授け給うた。

Verse 47

प्रदक्षिणा कारतया गतस्यापीदृशं फलम् । संप्राप्तं विबुधश्रेष्ट किं पुनः सम्यगर्चनात् ॥ ४७ ॥

ただ機械的に右繞（プラダクシナー）した者でさえ、かくのごとき果報を得るのです、神々の中の最勝者よ。ましてや正しい作法による正しい礼拝の果は、いかばかりでしょうか。

Verse 48

इत्युक्तो देवराजस्तु सुधर्मेण महात्मना । मनसा प्रीतिमापन्नो हरिपूजा रतोऽभवत् ॥ ४८ ॥

大心のスダルマにこのように告げられると、神々の王は心中に歓喜を得て、ハリ（ヴィシュヌ）の礼拝に専心するようになった。

Verse 49

तथापि निर्जराः सर्वे भारते जन्मलिप्सवः । समर्चयंति देवेशं नारायणमनामयम् । तानर्चयन्ति सततं ब्रह्माद्या देवतागणाः ॥ ४९ ॥

それでもなお、不死の神々は皆、バーラタに生まれることを希い、神々の主たるナーラーヤナ—瑕なく病なき御方—を礼拝する。そしてその神々自身もまた、梵天をはじめとする神衆によって常に崇敬される。

Verse 50

नारायणानुस्मरणोद्यतानां महात्मनां त्यक्तपरिग्रहणाम् । कथं भवत्युग्रभवस्य बंधस्तत्सङ्गलुब्धा यदि मुक्तिभाजः ॥ ५० ॥

常にナーラーヤナを憶念し、所有への執着を捨てた大いなる魂に、激しい世俗の生成から生じる束縛がどうしてあり得ようか。たとえその交わりに引き寄せられても、なお解脱（モークシャ）の分を受ける者である。

Verse 51

ये मानवाः प्रतिदिनं परिमुक्तसङ्गा नारायणं गरुडवाहनमर्चयंति । ते सर्वपापनिकरैः परितो विमुक्ता विष्णोः पदं शुभतरं प्रतियांति हृष्टाः ॥ ५१ ॥

日々、世俗の執着を離れて、ガルダに乗る主ナーラーヤナを礼拝する人々は、あらゆる罪の群れからことごとく解き放たれ、歓喜してヴィシュヌの最上の吉祥なる住処へと至る。

Verse 52

ये मानवा विगतरागपरावरज्ञा नारायणं सुरगुरुं सततं स्मरंति । ध्यानेन तेन हतकिल्बिषचेतनास्ते मातुः पयोधररसं न पुनः पिबंति ॥ ५२ ॥

執着を離れ、高きものと低きものを識る人々は、諸天の師なるナーラーヤナを絶えず憶念する。その禅定によって罪垢は滅し、母の乳房の乳を再び飲むことはない（すなわち再生しない）。

Verse 53

ये मानवा हरिकथाश्रवणास्तदोषाः कृष्णांघ्रपद्मभजने रतचेतनास्च । ते वै पुंनति च जगंति शरीरसंगात् संभाषणादपि ततो हरिरेव पूज्यः ॥ ५३ ॥

ハリの物語（ハリ・カター）を聴くことで過失が洗い清められ、クリシュナの蓮華の御足への礼拝（バジャン）に心が没入する人々は、まことに諸世界を浄める。その人々と交わり語らうだけでも清められるゆえ、礼拝すべきはただハリのみである。

Verse 54

हरिपूजापरा यत्र महांतः शुद्धबुद्धयः । तत्रैव सकलं भद्रं यथा निम्ने जलं द्विज ॥ ५४ ॥

おお、二度生まれし者よ、清らかな बुद्धि（知性）を備えた大いなる人々がハリの礼拝に専心するところ、そこにこそ一切の吉祥が集まる。ちょうど水が低地に自然と集まるように。

Verse 55

हरिरेव परो बन्धुर्हरिरेव परा गतिः । हरिरेव ततः पूज्यो यतश्चेतन्यकारणम् ॥ ५५ ॥

ハリこそ唯一の至上の縁者、ハリこそ唯一の最高の帰依処にして究竟の目的である。ゆえにハリのみを礼拝すべきである。彼こそが意識そのものの原因だからである。

Verse 56

स्वर्गापवर्गफलदं सदानंदं निरामयम् । पृज्यस्य मुनिश्रेष्ठ परं श्रेयो भविष्यति ॥ ५६ ॥

おお、牟尼の中の最勝者よ。敬うに足る者にとって、この教え／修行は無上の善となる。天界と解脱の果を授け、常住の歓喜に安住し、あらゆる苦患を離れる。

Verse 57

पूजयंति हरिं ये तु निष्कामाः शुद्धमानसाः । तेषां विष्णुः प्रसन्नात्मा सर्वान्कामान् प्रयच्छति ॥ ५७ ॥

欲を離れ、清らかな心でハリを礼拝する者たちには、心より歓喜したヴィシュヌが、ふさわしい成就のすべてを授け給う。

Verse 58

यस्त्वेतच्छृणुयाद्वापि पठेद्वा सुसमाहितः । स प्राप्नोत्यश्वमेधस्य फलं मुनिवरोत्तम ॥ ५८ ॥

堅固な専念をもってこれを聴く者、あるいは誦する者は—おお、最上の牟尼よ—アシュヴァメーダ（馬祀）の功徳の果を得る。

Verse 59

इत्येतत्ते समाख्यातं हरिपूजाफलं द्विज । संकोचविस्तराभ्यां तु किमन्यत्कथयामि ते ॥ ५९ ॥

かくして、二度生まれし者よ、ハリ礼拝の果報を汝に説き明かした。要略であれ詳説であれ、これ以上何を汝に語ろうか。