Adhyaya 45: Jaimini’s Cosmological Questions and the Opening of Markandeya’s Account of Primary Creation

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे पितापुत्रसंवादे जडोपाख्यानं नाम चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः । जैमिनिरुवाच सम्यगेतनमाख्यातं भवद्भिर्द्विजसत्तमाः । प्रवृत्तं च निवृत्तं च द्विविधं कर्म वैदिकम् ॥

かくして『吉祥なるマールカṇḍेय・プラーナ』において、父子の対話のうち、「ジャḍaの章」と名づけられた第四十四章は終わる。ジャイミニは言った。「おお二度生まれの中の最勝者よ、あなたは私に正しく説き明かしてくださった。ヴェーダの行為は二種である。すなわち、関与の道（pravṛtti）と離脱の道（nivṛtti）である。」

Verse 2

अहो पितृप्रसादेन भवतां ज्ञानमीदृशम् । येन तिर्यक्त्वमप्येतत् प्राप्य मोहस्तिरस्कृतः ॥

ああ、汝の父の恩寵によって、このような知が汝のものとなった—それにより、たとえ畜生の身に至った後でさえ、迷妄は捨て去られた。

Verse 3

धन्या भवन्तः संसिद्ध्यै प्रागवस्थास्थितं यतः । भवतां विषयोद्भूतैर्न मोहैश्चाल्यते मनः ॥

汝は幸いである。なぜなら、成就への備えにあらかじめ安立していたからだ。感官の対象より起こる迷いによって、汝の心は揺らがない。

Verse 4

दिष्ट्या भगवता तेन मार्कण्डेयेन धीमता । भवन्तो वै समाख्याताः सर्वसन्देहहृत्तमाः ॥

幸いにも、福徳と知慧を具えたマールカṇḍेयによって、汝はまことによく教え導かれた—彼はあらゆる疑いと闇とを除く者である。

Verse 5

संसारेऽस्मिन् मनुष्याणां भ्रमतामतिसङ्कटे । भवद्विधैः समं सङ्गो जायते नातपस्विनाम् ॥

この危難に満ちた輪廻（サンサーラ）において人々が道を迷いさまようとき、汝らのごとき苦行者・聖仙との交わりは、自ら苦行（タパス）を修めぬ者には容易に生じない。

Verse 6

यद्यहं सङ्गमासाद्य भवदिभर्ज्ञानदृष्टिभिः । न स्यां कृतार्थस्तन्नूनं न मेऽन्यत्र कृतार्थता ॥

もし、知に根ざした見解を具える汝らとの交わりを得た後でさえ、我が満たされぬというなら、他のいかなる所にも我に成就はないであろう。

Verse 7

प्रवृत्ते च निवृत्ते च भवतां ज्ञानकर्मणि । मतिमस्तमलां मन्ये यथा नान्यस्य कस्यचित् ॥

関与（pravṛtti）と離脱（nivṛtti）の両面において、また汝の知と行において、我は汝の理解を無垢清浄と見る—他の誰とも異なる。

Verse 8

यदि त्वनुग्रहवती मयी बुद्धिर्द्विजोत्तमाः । भवतां तत्समाख्यातुमर्हतेदमशेषतः ॥

もし汝、二度生まれし者（dvija）のうち最勝なる者よ、我に慈悲を垂れたもうなら、これら一切を余すところなく、完全に説き明かすべきである。

Verse 9

कथमेतत्समुद्भूतं जगत् स्थावरजङ्गमम् । कथञ्च प्रलयङ्काले पुनर्यास्यति सत्तमाः ॥

この世界—動くものと動かぬもの—はいかにして生起したのか。さらに滅尽の時（プララヤ）には、いかにして再び終極へ至り、還入（再吸収）するのか、徳ある者のうち最勝よ。

Verse 10

कथञ्च वंशाः देवर्षि-पितृभूतादिसम्भवाः । मन्वन्तराणि च कथं वंशानुचरितञ्च यत् ॥

そして、神々・聖仙（ṛṣi）・祖霊ピトリ（Pitṛ）・ブータ（bhūta）などに由来する諸系譜は、いかにして起こったのか。マヌヴァンタラ（Manvantara）はいかに説かれるべきか、またそれらの系譜に続く諸史伝はいかなるものか。

Verse 11

यावत्यः सृष्टयश्चैव यावन्तः प्रलयास्तथा । यथा कल्पविभागश्च या च मन्वन्तरस्थितिḥ ॥

創造はいくつあり、また滅尽（溶解）はいくつあるのか。カルパ（kalpa）の区分はいかなるものか。さらに、一つのマンヴァンタラ（manvantara）の期間と構造はいかなるものか――お告げください。

Verse 12

यथा च क्षितिसंस्थानं यत् प्रमाणञ्च वै भुवः । यथास्थिति समुद्राद्रि-निम्नगाः काननानि च ॥

また、大地の形状はいかなるもので、その真の広さはいかほどか。さらに、海洋・山岳・河川・森林はいかに配されているのか――お示しください。

Verse 13

भूर्लोकादिस्वर्लोकानां गणः पातालसंश्रयः । गतिस्तथार्कसोमादि-ग्रहर्क्षज्योतिषामपि ॥

（説き明かしてください）ブールローカ（Bhūrloka）からスヴァルガローカ（Svargaloka）に至る諸世界の体系と、パーターラ（Pātāla）に拠る地下の諸領域。さらに、太陽・月・諸惑星・星宿・光輝ある天体の運行の道筋をも。

Verse 14

श्रोतुमिच्छाम्यहं सर्वमेतदाहूतसम्प्लवम् । उपसंहृते च यच्छेषं जगत्यस्मिन् भविष्यति ॥

私はこれらすべてを聞きたい――招来され、万物を圧する大洪水について、そして世界が収められ退くとき、この宇宙にいかなる残余がとどまるのか。

Verse 15

पक्षिण ऊचुः प्रश्नभारोऽयमतुलो यस्त्वया मुनिसत्तम । पृष्टस्तं ते प्रवक्ष्यामस्तत् शृणुष्वेह जैमिने ॥

鳥たちは言った。「おお、聖仙のうち最勝なる方よ、あなたが問われた問いの重みは比類がない。われらが汝に説き明かそう。ここで聴け、ジャイミニよ。」

Verse 16

मार्कण्डेयेन कथितं पुरा क्रौष्टुकये यथा । द्विजपुत्राय शान्ताय व्रतस्त्राताय धीमते ॥

かつてマーラカンデーヤがクラウシュトゥキに語ったように――静謐なるバラモンの子、誓戒（ヴラタ）を護る者、賢者に（語ったように）。

Verse 17

मार्कण्डेयं महात्मानमुपासीनं द्विजोत्तमैः । क्रौष्टुकिः परिपप्रच्छ यदेतत् पृष्टवान् प्रभो ॥

クラウシュトゥキは、大いなる魂をもつマーラカンデーヤに問いかけた。彼は最勝のバラモンたちに侍されており――まさに先に（彼が）問うたその事柄についてである、主よ。

Verse 18

तस्य चाकथयत् प्रीत्या यन्मुनिर्भृगुनन्दनः । तत्ते प्रकथयिष्यामः शृणु त्वं द्विजसत्तम ॥

そして、ブリグ族の喜びたるその聖仙が、慈しみをもって彼に語ったこと――それを今、汝に語り伝えよう。聴け、二度生まれのうち最勝者よ。

Verse 19

प्रणिपत्य जगन्नाथं पद्मयोनिं पितामहम् । जगद्योनिं स्थितं सृष्टौ स्थितौ विष्णुस्वरूपिणम् । प्रलये चान्तकर्तारं रौद्रं रुद्रस्वरूपिणम् ॥

宇宙の主—ピターマハ、蓮華より生まれし者—世界の胎なる御方に礼拝して。創造においてはブラフマーとして安立し、維持においてはヴィシュヌの姿を取り、融解においてはルドラの形をもつ猛き終末の成就者となる。

Verse 20

मार्कण्डेय उवाच उत्पन्नमात्रस्य पुरा ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः । पुराणमेतद्वेदाश्च मुखेभ्योऽनुविनिः सृताः ॥

マールカンデーヤは言った。太古、出生が顕れざるブラフマーがただちに現れ出たとき、このプラーナと諸ヴェーダは彼の諸口より流れ出た。

Verse 21

पुराणसंहिताश्चक्रुर्बहुलाः परमर्षयः । वेदानां प्रविभागश्च कृतस्तैस्तु सहस्रशः ॥

至高の聖仙たちは多くのプラーナ要集を編み、またヴェーダをも分割した――まことに千の仕方によって。

Verse 22

धर्मज्ञानञ्च वैराग्यमैश्वर्यञ्च महात्मनः । तस्योपदेशेन विना न हि सिद्धं चतुष्टयम् ॥

ダルマ、霊的知、離欲、そして真の主宰の力――その大いなる霊（大我）の教示なくして、この四重の成就は達せられない。

Verse 23

वेदान् सप्तर्षयस्तस्माज्जगृहुस्तस्य मानसाः । पुराणं जगृहुश्चाद्या मुनयस्तस्य मानसाः ॥

彼より、七聖仙はヴェーダを意生の子として受け取り、また原初の賢仙たちも同様に、プラーナを意生（彼より生ずるもの）として受け取った。

Verse 24

भृगोः सकाशाच्च्यवनस्तेनोक्तञ्च द्विजन्मनाम् । ऋषिभिश्चापि दक्षाय प्रोक्तमेतन्महात्मभिः ॥

チャヤヴァナはそれをブリグから学び、二度生まれの者（ドヴィジャ）に教えた。また同じく、大いなる心をもつ聖仙たちによってダクシャにも教えられた。

Verse 25

दक्षेण चापि कथितमिदमासीत्तदा मम । तत्तुभ्यं कथयाम्यद्य कलिकल्मषनाशनम् ॥

これもまた、かつてダクシャによって我に語られた。同じその教え――カリの世の垢を滅するもの――を、今ここに汝に説き明かそう。

Verse 26

सर्वमेतन्महाभाग ! श्रूयतां मे समाधिना । यथाश्रुतं मया पूर्वं दक्षस्य गदतो मुने ॥

幸いなる者よ、聖仙よ、ダクシャが語るのを我がかつて聞いたそのままに、心を一つにして我よりこのすべてを聴け。

Verse 27

प्रणिपत्य जगद्योनिमजमव्ययमाश्रयम् । चराचरस्य जगतो धातारं परमं पदम् ॥

宇宙の胎蔵／根源――不生にして不滅、帰依処――に、また動くものと動かぬものの世界を支える者、至上の境地／住処に、礼拝して、

Verse 28

ब्रह्माणमादिपुरुषमुत्पत्तिस्थितिसंयमे । यत्कारणमनौपम्यं यत्र सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥

（我は礼拝する）梵天ブラフマー、原初のプルシャに――その因力は創造・維持・融解において働き――比類なく、万有は彼において安立する。

Verse 29

तस्मै हिरण्यगर्भाय लोकतन्त्राय धीमते । प्रणम्य सम्यग्वक्ष्यामि भूतवर्गमनुत्तमम् ॥

そのヒラニヤガルバ――智者にして世界秩序を統べる者――に正しく礼拝して、我はいま、無上なる諸存在／諸要素の類を正確に説き示そう。

Verse 30

महताद्यं विशेषान्तं सवैरूप्यं सलक्षणम् । प्रमाणैः पञ्चभिर्गम्यं स्रोतॊभिः षड्भिरन्वितम् ॥

この教説は、マハットに始まりヴィシェーシャに終わる一連の原理を、その諸類と規定標相とともに説くものである。五つのプラマーナ（正しい認識手段）によって知られ、六つの「流れ／経路」（ストロータス）と結び付く。

Verse 31

पुरुषाधिष्ठितं नित्यमनित्यमिव च स्थितम् । तच्छ्रूयतां महाभाग ! परमॆण समाधिना ॥

それは永遠でありプルシャに統御されているにもかかわらず、あたかも無常であるかのように現れる。ゆえに聞け、気高き者よ、最上の専念をもって。

Verse 32

प्रधानं कारणं यत्तदव्यक्ताख्यं महर्षयः । यदाहुः प्रकृतिं सूक्ष्मां नित्यां सदसदात्मिकाम् ॥

その因の原理はプラダーナと呼ばれ、また未顕（アヴィヤクタ）とも名づけられる。大聖仙はこれをプラクリティと説く。微細にして永遠、しかも有と無の両性を本質とする。

Verse 33

ध्रुवमक्षय्यमजरममेयं नान्यसंश्रयम् । गन्धरूपरसैर्हीनं शब्दस्पर्शविवर्जितम् ॥

それは確立していて朽ちず、老いず、量り知れず、他に依存しない。香・色・味を欠き、また声と触からも離れている。

Verse 34

अनाद्यन्तं जगद्योनिं त्रिगुणप्रभवाप्ययम् । असाम्प्रतमविज्ञेयं ब्रह्माग्रे समवर्तत ॥

始まりなく終わりなく、宇宙の根源—三グナの生起と融解の基盤—であるそれは、その時には直接には知られ得ず、ブラフマーに先立って存在していた。

Verse 35

प्रलयस्यानु तेनेदं व्याप्तमासीदशेषतः । गुणसाम्यात्ततस्तस्मात् क्षेत्रज्ञाधिष्ठितान्मुने ॥

溶解（プララヤ）の後、この宇宙の一切は、かの未顕現の原理によって遍く満たされた。ついで、グナの均衡より、クシェートラジュニャ（場を知る者）の主宰する臨在のもとに、ああ聖仙よ、創造が進展する。

Verse 36

गुणभावात् सृज्यमानात् सर्गकाले ततः पुनः । प्रधानं तत्त्वमुद्भूतं महान्तं तत् समावृणोत् ॥

さらに創造の時、グナがその様態を現し始めると、「プラダーナ」(Pradhāna)と呼ばれる原理が生起し、そのプラダーナがマハット（大原理）を包み込む。

Verse 37

यथा बीजं त्वचा तद्वदव्यक्तेनावृतो महान् । सात्त्विको राजसश्चैव तामसश्च त्रिधोदितः ॥

種子がその皮に覆われるように、マハットは未顕現（アヴィヤクタ avyakta）に覆われる。しかもそれは三種と説かれる—サットヴァ的、ラジャス的、タマス的。

Verse 38

ततस्तस्मादहङ्कारस्त्रिविधो वै व्यजायत । वैकारिकस्तैजसश्च भूतादिश्च सतामसः ॥

そこからまさに、三種のアハンカーラ（我執・自我原理）が生まれる—ヴァイカーリカ、タイジャサ、そしてタマス性のブーターディである。

Verse 39

महताचावृतः सोऽपि यथाव्यरक्तेन वै महान् । भूतादिस्तु विकुर्वाणः शब्दतन्मात्रकन्ततः ॥

このアハンカーラもまたマハットに覆われ、マハットが未顕現に覆われるのと同様である。ついでブーターディ（タマス性アハンカーラ）は変化して、音の微細要素—シャブダ・タンマートラ（śabda-tanmātra）—を生み出す。

Verse 40

ससर्ज शब्दतन्मात्रादाकाशं शब्दलक्षणम् । आकाशं शब्दमात्रन्तु भूतादिश्चावृणोत्ततः ॥

音の微細なる本質より、彼はākāśa（虚空・エーテル）を生じさせた。それは音を相（しるし）とする。ついでbhūtādiは、その音のみを性質として具える虚空を包み覆った。

Verse 41

स्पर्शतन्मात्रमेवेह जायते नात्र संशयः । बलवान् जायते वायुस् तस्य स्पर्शगुणो मतः ॥

ここに触の微細なる本質（sparśa-tanmātra）が生起する—疑いはない。ついで大いなるvāyu（風・気）が生まれ、その性質は触であると説かれる。

Verse 42

वायुश्चापि विकुर्वाणो रूपमात्रं ससर्ज ह । ज्योतिरुत्पद्यते वायोस् तद्रूपगुणमुच्यते ॥

vāyuもまた変化して、色（形相）の微細本質（rūpa-tanmātra）を生じた。vāyuよりjyotis（火・光）が起こり、その性質は色（形相）であると言われる。

Verse 43

स्पर्शमात्रस्तु वै वायूरूपमात्रं समावृणोत् । ज्योतिश्चापि विकुर्वाणं रसमात्रं ससर्ज ह ॥

触のみを相とするvāyuは、色（rūpa）によって包み覆われた。さらにjyotisも変化して、味の微細本質（rasa-tanmātra）を生じた。

Verse 44

सम्भवन्ति ततो ह्यापश्चासन् वै ता रसात्मिकाः । रसमात्रन्तु ता ह्यापो रूपमात्रं समावृणोत् ॥

それよりまことに水（āpas）が生起する。水は味を本性とする。そして味を相とするその水は、色（形相）を包み覆う。

Verse 45

आपश्चापि विकुर्वत्यो गन्धमात्रं ससर्जिरे । सङ्घातो जायते तस्मात्तस्य गन्धो गुणो मतः ॥

水もまた変化を受けて、香り（嗅覚）の微細要素（タンマートラ）を生じた。そこから複合した粗大元素が起こるゆえ、香りはその性質と見なされる。

Verse 46

तस्मिंस्तस्मिंस्तु तन्मात्रं तेन तन्मात्रता स्मृता । अविशेषवाचकत्वादविशेषास्ततः च ते ॥

各（元素）にはそれに対応する微細要素がある。ゆえにそれは「タンマートラ性」として記憶される。またそれが非特定（未分化）を表すがゆえに、それら（タンマートラ）は非特定と呼ばれる。

Verse 47

न शान्ता नापि घोरास्ते न मूढाश्चाविशेषतः । भूततन्मात्रसर्गोऽयमहङ्कारात्तु तामसात् ॥

それらは静でも猛でもなく、迷妄でもない—本質において非特定だからである。粗大なる諸存在の微細要素（bhūta-tanmātra）のこの生成は、我執（アハンカーラ）のターマサ（tāmasa）な側面から進行する。

Verse 48

वैकारिकादहङ्कारात् सत्त्वोद्रिक्तात्तु सात्त्विकात् । वैकारिकः स सर्गस्तु युगपत् सम्प्रवर्तते ॥

サットヴァが優勢でゆえにサーットヴィカであるヴァイカーリカ（vaikārika）の我執原理から、ヴァイカーリカの創造が生じ、それは同時に（ひとまとまりとして）展開する。

Verse 49

बुद्धीन्द्रियाणि पञ्चैव पञ्च कर्मेन्द्रियाणि च । तैजसानिन्द्रियाण्याहुर्देवा वैकारिका दश ॥

知覚の器官が五つ、行為の器官が五つある。器官はタイジャサ（taijasa）と説かれ、これを司る神々（主宰力）はヴァイカーリカ（サーットヴィカ）の流れより生ずる—ゆえに十である。

Verse 50

एकादशं मनस्तत्र देवा वैकारिका: स्मृता: । श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी ॥

そこでは、意（マナス）が第十一と数えられ、その主宰神々はヴァイカーリカ（vaikārika）として記憶される。（知覚の五根は）耳・皮膚・両眼・舌、そして第五として鼻である。

Verse 51

शब्दादीनामवाप्त्यर्थं बुद्धियुक्तानि वक्ष्यते । पादौ पायुरुपस्थश्च हस्तौ वाक् पञ्चमी भवेत् ॥

それらは、音などの感境を得るために知性（ブッディ）と結びつくと言われる。（行為の五根は）両足・肛門・生殖器・両手、そして第五として言語（発語）である。

Verse 52

गतिर्विसर्गो ह्यानन्दः शिल्पं वाक्यं च कर्म तत् । आकाशं शब्दमात्रन्तु स्पर्शमात्रं समाविशत् ॥

運動・排泄・快楽・手仕事（工芸）・言語が、それらの働きである。次いで、音のみを性質とする虚空（ākāśa）に、触のみの微細元素が入り込み、遍満した。

Verse 53

द्विगुणो जायते वायुः तस्य स्पर्शो गुणो मतः । रूपन्तथैवाविशतः शब्दस्पर्शगुणावुभौ ॥

風（vāyu）は二つの性質を具して生じ、その性質は触と見なされる。次いで色（rūpa）もまた入り、音と触の二性を併せ持つようになる。

Verse 54

द्विगुणस्तु ततश्चाग्निः स शब्दस्पर्शरूपवान् । शब्दः स्पर्शश्च रूपञ्च रस मात्रं समाविशत् ॥

次いで火（agni）が生じ、音・触・色（形相）の性質を具する。音・触・色は、ただ味（rasa）の微細元素の中へと入り込んだ。

Verse 55

तस्माच्चतुर्गुणा ह्यापो विज्ञेयास्ता रसात्मिकाः । शब्दः स्पर्शश्च रूपञ्च रसो गन्धं समाविशत् ॥

ゆえに、水は四つの性質を具え、その自性は「味」であると理解されるべきである。音・触・色（形）・味が（構成要素として）入り込み、そこから香（嗅）が成立した。

Verse 56

संहता गन्धमात्रेण आवृण्वंस्ते महीमिमाम् । तस्मात् पञ्चगुणा भूमिः स्थूला भूतेषु दृश्यते ॥

香（嗅）だけによって凝集すると、それらはこの大地を覆った。ゆえに地は五つの性質を具え、諸元素のうち最も粗大（最も堅固）と見なされる。

Verse 57

शान्ता घोराश्च मूढाश्च विशेषास्तेन ते स्मृताः । परस्परानुप्रवेशाद्धारयन्ति परस्परम् ॥

ゆえに、それらの特定化された元素（viśeṣa）は、静穏・恐るべきもの・迷妄をもたらすものとして記憶される。相互に浸透し合うことによって、互いを支える。

Verse 58

भूमेरन्तस्त्विदं सर्वं लोकालोकं घनावृतम् । विशेषाश्चेन्द्रियग्राह्या नियतत्वाच्च ते स्मृताः ॥

地の内において、まことにこの一切—ローカーローカ（世界と非世界との領域／境界）—は濃密な塊によって覆われている。また、特定化された元素は、形相が確定しているがゆえに、諸根（感官）によって把捉され得ると見なされる。

Verse 59

गुणं पूर्वस्य पूर्वस्य प्राप्नुवन्त्युत्तरॊत्तरम् । नानावीऱ्याः पृथग्भूताḥ सप्तैते संहतिं विना ॥

後に生ずるものは、それぞれ先にあるものの性質をそれぞれ獲得する。この七つは力が多様で別々に存在し、結合がなかったため（創造においては）効力を成さなかった。

Verse 60

नाशक्नुवन् प्रजाः स्रष्टुमसमागम्य कृत्स्नशः । समेत्यान्योन्यसंयोगमन्योन्याश्रयिणश्च ते ॥

彼らは完全に合一しないかぎり、衆生を創り出すことができなかった。集まり終えると、互いに依存しつつ相互の結合へと入った。

Verse 61

एकसङ्घातचिह्नाश्च संप्राप्यैक्यमशेषतः । पुरुषाधिष्ठितत्वाच्च अव्यक्तानुग्रहेण च ॥

一つの総体としての徴を帯び、完全に一体へと到達し、さらにプルシャ（Puruṣa）に主宰され、未顕（アヴィヤクタ）の恩寵により支えられていたがゆえに、

Verse 62

महदाद्या विशेषान्ता ह्यण्डमुत्पादयन्ति ते । जलबुद्बुदवत्तत्र क्रमाद्वै वृद्धिमागतम् ॥

それらの原理は、マハット（Mahat）に始まり、個別化された諸元素に終わって、宇宙卵を生み出した。そこにおいてそれは、水面の泡のように、次第に成長した。

Verse 63

भूतेभ्यो 'ण्डं महाबुद्धे ! वृहत्तदुदकेशयम् । प्राकृते 'ण्डे विवृद्धः सन् क्षेत्रज्ञो ब्रह्मसंज्ञितः ॥

諸元素より卵が生じた、ああ大いなる心の者よ—それは広大で、水の上に安住していた。そのプラークリタ（Prākṛta、物質的）なる卵が成長したとき、「田（場）を知る者」クシェートラジュニャ（Kṣetrajña）が現れ、ブラフマー（Brahmā）という名で知られた。

Verse 64

स वै शरीरी प्रथमः स वै पुरुष उच्यते । आदिकर्ता च भूतानां ब्रह्माग्रे समवर्तत ॥

彼こそまことに最初の有身者であり、ゆえにプルシャ（Puruṣa）と呼ばれる。また衆生の根源的な造作者として、ブラフマー（Brahmā）は初めにおいて出現した。

Verse 65

तेन सर्वमिदं व्याप्तं त्रैलोक्यं सचराचरम् । मेरुस्तस्यानुसंभूतो जरायुश्चापि पर्वताः ॥

その宇宙的原理／存在によって、動くもの・動かぬものを含む三界の一切は遍満された。かの宇宙卵より須弥山が生じ、諸山はあたかもその胎膜（jarāyu）であった。

Verse 66

समुदा गर्भसलिलं तस्याण्डस्य महात्मनः । तस्मिन्नण्डे जगत् सर्वं सदेवासुरमानुषम् ॥

大海は、その大いなる宇宙卵の胎内の水であった。その卵の内には、神々・阿修羅・人間を含む全世界があった。

Verse 67

दीपाद्यद्रिसमुद्राश्च राज्योतिर्लोकसंग्रहः । जलानिलानलाकाशैस्ततो भूतादिना बहिः ॥

そこには洲（島々）など、山と海があり、また光明と諸界を伴う世界群の配列があった。その外側には、水・風・火・空の層が次々にあり、さらにその外に、bhūta（諸元素）をはじめとして以後が続く。

Verse 68

वृतमण्डं दशगुणैरेकेकैकत्वेन तैः पुनः । महता तत्प्रमाणेन सहैवानेन वेष्टितः ॥

宇宙の球体はそれらの層によって囲まれ、各層は順次、前の層の十倍となる。その大いなる量とともに、まさにこの被覆の体系によって包まれている。

Verse 69

महांस्तैः सहितः सर्वैरव्यक्तेन समावृतः । एभिरावरणैरण्डं सप्तभैः प्राकृतैर्वृतम् ॥

マハット（Mahat）は、それらすべての原理とともに、不顕現（avyakta）によって覆われる。この七つの物質的（prākṛta）な被覆によって、宇宙卵は囲い込まれている。

Verse 70

अन्योन्यमावृत्य च ता अष्टौ प्रकृतयः स्थिताः । एषा सा प्रकृतिर्नित्या यदन्तः पुरुषश्च सः ॥

互いに覆い合いながら、その八つのプラクリティ（prakṛti）は存続する。これこそ永遠のプラクリティであり、内にあるものがプルシャ（Puruṣa）である。

Verse 71

ब्रह्माख्यः कथितो यस्ते समासात् श्रूयतां पुनः । यथा मग्नो जले कश्चिदुन्मज्जन् जलसम्भवः ॥

「ブラフマー（Brahmā）」と呼ばれるものは、汝に略して説いた。今ふたたび（より詳しく）聞け。たとえば水に沈んだ者が水より起ち上がり、あたかも水から生まれるかのように—

Verse 72

जलञ्च क्षिपति ब्रह्मा स तथा प्रकृतिर्विभु । अव्यक्तं क्षेत्रमुद्दिष्टं ब्रह्मा क्षेत्रज्ञ उच्यते ॥

ブラフマーが水を払い捨てるように、偉力あるプラクリティもまたそれを放ち出す。未顕現（Unmanifest）は「クシェートラ（kṣetra：場）」と宣言され、ブラフマーは「クシェートラジュニャ（kṣetrajña：場を知る者）」と呼ばれる。

Verse 73

एतत्समस्तं जानीयात् क्षेत्रक्षेत्रज्ञलक्षणम् । इत्येष प्राकृतः सर्गः क्षेत्रज्ञाधिष्ठितस्तु सः । अबुद्धिपूर्वः प्रथमः प्रादुर्भूतस्तडिद्यथा ॥

これら一切は、「クシェートラ（場）」と「クシェートラジュニャ（場を知る者）」の規定相として理解されるべきである。かくしてこれは、クシェートラジュニャに統御される物質的（プラークリタ）創造であり、（思量する）知性に先立って最初に生起し—稲妻のごとく忽然と現れる。