Adhyaya 102

Verse 1

[दाक्षिणात्य अधिक पाठका ह श्लोक मिलाकर कुल ५१ ६ “लोक हैं।] #द१-3८5>> | मु । बी आस एकोनशततमो<ध्याय: नवें दिनके युद्धके लिये उभयपक्षकी सेनाओंकी व्यूह-रचना और उनके घमासान युद्धका आरम्भ तथा विनाशसूचक उत्पातोंका वर्णन संजय उवाच तत: शान्तनवो भीष्मो निर्ययाँ सह सेनया । व्यूहं चाव्यूहत महत्‌ सर्वतोभद्रमात्मन:

サञ्जयは言った。ついで、シャンタヌの子ビ―シュマは軍勢を率いて陣営を出て進軍した。彼は沈着な号令のもと、軍を「サルヴァトーバドラ」—四方を守る大陣—として整え、第九日の激戦に向けた規律ある備えを示した。

Verse 2

कृपश्च कृतवर्मा च शैब्यश्वैव महारथ: । शकुनि: सैन्धवश्वैव काम्बोजश्न सुदक्षिण:

また、クリパとクリタヴァルマン、そして大車戦士シャイビヤ。さらにシャクニ、シンドゥ王ジャヤドラタ、カンボージャ王スダクシナ—これらの王たちは皆、全軍の前面、陣形の要所に立った。

Verse 3

भीष्मेण सहिता: सर्वे पुत्रैश्न॒ तव भारत । अग्रतः सर्वसैन्यानां व्यूहस्य प्रमुखे स्थिता:

サञ्जयは言った。「おお、バーラタよ。汝の子らは皆、ビ―シュマとともに全軍の最前に立ち、陣形の先頭部を占めた。そこにはまた、師クリパ、クリタヴァルマン、大車戦士シャイビヤ、シャクニ、シンドゥ王ジャヤドラタ、そしてカンボージャ王スダクシナもいた。これらの王たちはビ―シュマと汝の子らに並び、軍勢の頭として位置を定めた—来たる暴力の責めと統率の重荷を最も直接に負う場所である。」

Verse 4

द्रोणो भूरिश्रवा: शल्यो भगदत्तश्न मारिष । दक्षिणं पक्षमाश्रित्य स्थिता व्यूहस्य दंशिता:,आर्य! द्रोणाचार्य, भूरिश्रवा, शल्य तथा भगदत्त--ये कवच बाँधकर व्यूहके दाहिने पक्षका आश्रय लेकर खड़े थे

サञ्जयは言った。「尊き御方よ、ドローナ、ブーリシュラヴァー、シャリヤ、バガダッタ—鎧をまとい決意を固めて—陣形の右翼に陣取った。」

Verse 5

अश्वृत्थामा सोमदत्तश्नावन्त्यौ च महारथौ । महत्या सेनया युक्ता वाम॑ पक्षमपालयन्‌

サンジャヤは言った。「アシュヴァッターマ、ソーマダッタ、そしてナーヴァンティヤ――いずれも大車戦士――は大軍を率い、左翼の守備を受け持った。」

Verse 6

अश्वत्थामा, सोमदत्त तथा अवन्तीके दोनों राजकुमार महारथी विन्द और अनुविन्द-- ये विशाल सेनाके साथ व्यूहके वाम पक्षका संरक्षण कर रहे थे ।।

サンジャヤは言った。「アシュヴァッターマ、ソーマダッタ、そしてアヴァンティの二王子――ヴィンダとアヌヴィンダ、いずれも大車戦士――は大軍をもって陣形の左翼を守っていた。さらに、偉大なる王よ、バーラタの裔なるドゥルヨーダナ王は、トリガルタの兵に四方を囲まれつつ、陣のまさに中央に立ち、パーンダヴァらに対峙した。」

Verse 7

अलनम्बुषो रथश्रेष्ठ: श्रुतायुश्न महारथ: । पृष्ठत: सर्वसैन्यानां स्थितौ व्यूहस्य दंशितौ

サンジャヤは言った。「車戦士の中でも最上のアランブーシャと、大車戦士シュルターユ――二人は甲冑をまとい、全軍の後方、陣形の背後に立って、支援と防護に備えた。」

Verse 8

एवं च तं तदा व्यूहं कृत्वा भारत तावका: | संनद्धा: समदृश्यन्त प्रतपन्त इवाग्नय:,भारत! इस प्रकार व्यूहरचना करके उस समय आपके पुत्र कवच आदिसे सुसज्जित हो प्रजजलित अग्नियोंके समान दृष्टिगोचर हो रहे थे

サンジャヤは言った。「バーラタよ、かくしてその時に陣形を整えると、そなたの戦士たちは武具と甲冑を完備し、燃えさかる火のごとく、戦の熱と決意を放って見えた。」

Verse 9

ततो युधिषिरो राजा भीमसेनश्व पाण्डव: । नकुल: सहदेवश्न माद्रीपुत्रावुभावपि

サンジャヤは言った。「それから、ユディシュティラ王、パーンダヴァのビーマセーナ、さらにナクラとサハデーヴァ――マードリーの二子――も（進み出て/集い）、戦の成り行きが展開していった。」

Verse 10

धृष्टय्युम्नो विराटश्न सात्यकिश्व महारथ:

サンジャヤは言った。「ドリシュタデュムナ、ヴィラータ、そしてサーティヤキ――いずれもマハーラタ（大戦車武者）として――戦陣の中に在り/陣形へと進み出ていた。」

Verse 11

शिखण्डी विजयश्नैव राक्षसश्ष घटोत्कच:,महाराज! शिखण्डी, अर्जुन, राक्षस घटोत्कच, महाबाहु चेकितान तथा पराक्रमी कुन्तिभोज--ये विशाल सेनासे घिरे हुए वीर युद्धभूमिमें यथायोग्य स्थानपर खड़े थे

サンジャヤは言った。「大王よ、シカンディー、ヴィジャヤ、羅刹ガトートカチャ、アルジュナ、強き腕を持つチェキターナ、そして勇猛なるクンティボージャ――これらの英雄は大軍に囲まれ、戦場においてそれぞれ相応の持ち場に立っていた。」

Verse 12

चेकितानो महाबाहु: कुन्तिभोजश्न वीर्यवान्‌ । स्थिता रणे महाराज महत्या सेनया वृता:

サンジャヤは言った。「大王よ、強き腕のチェキターナと勇猛なるクンティボージャは、大軍に囲まれつつ、戦いの中で揺るがず立っていた。」

Verse 13

अभिमन्युर्महेष्वासो द्रुपदश्च महाबल: । युयुधानो महेष्वासो युधामन्युश्न वीर्यवान्‌

サンジャヤは言った。「アビマンニュは大弓の射手、ドルパダは剛力の持ち主、ユユダーナ（サーティヤキ）は大弓の射手、そしてユダーマニュは武勇で名高い。」

Verse 14

केकया भ्रातरश्रैव स्थिता युद्धाय दंशिता: । महाधनुर्धर अभिमन्यु, महाबली ट्रुपद, विशाल धनुष धारण करनेवाले युयुधान, पराक्रमी युधामन्यु और पाँचों भाई केकयराजकुमार--ये कवच धारण करके युद्धके लिये तैयार खड़े थे || १३ है ।।

サンジャヤは言った。「ケーカヤの兄弟たちもまた、武具を整え、戦いに備えて立っていた。大弓を執るアビマンニュ、剛力のドルパダ、巨大な弓を携えるユユダーナ、勇猛なるユダーマニュ、そしてケーカヤ王の五人の王子――皆、鎧をまとい、出陣の時を待っていた。」

Verse 15

तावकास्तु रणे यत्ता: सहसेना नराधिपा:

サンジャヤは言った。「大王よ、そなたの諸侯はそれぞれ自軍を率いて戦の備えを整え、ビシュマを先頭に立ててパーンダヴァ軍へと押し寄せた。王の中の王よ、同じくビーマセーナらパーンダヴァたちも、そなたの軍勢に攻めかかった。」

Verse 16

अभ्युद्ययू रणे पार्थान्‌ भीष्म कृत्वाग्रतो नूप । तथैव पाण्डवा राजन्‌ भीमसेनपुरोगमा:

大王よ、彼らは戦場に躍り出てビシュマを先頭に据え、パーンダヴァへと突撃した。王よ、同じくパーンダヴァもビーマセーナを先陣として、攻めかかった。

Verse 17

भीष्म योद्धुमभीप्सन्त: संग्रामे विजयैषिण: । क्ष्वेडा: किलकिला: शड्खान्‌ क्रकचान्‌ गोविषाणिका:

サンジャヤは言った。「戦場でビシュマと刃を交えんと望み、勝利を求めるパーンダヴァたちは、カウラヴァ軍へと進み出た。獅子の咆哮と鋭い鬨の声をあげ、法螺貝やさまざまな軍楽器を鳴らして、恐るべき轟きを起こし、己が決意を示して敵陣に挑んだ。」

Verse 18

भेरीमृदड़पणवान्‌ नादयन्तश्न पुष्करान्‌ । पाण्डवा अभ्यवर्तन्त नदन्तो भैरवान्‌ रवान्‌

サンジャヤは言った。「パーンダヴァたちは大太鼓、太鼓、パナヴァ、プシュカラの鼓を鳴らし、恐るべき鬨の声をあげて進軍した。ビシュマと戦場で相まみえ、勝利を得んとする彼らは、軍楽の轟きと獅子のごとき咆哮の中、カウラヴァ軍へと雪崩れ込んだ。」

Verse 19

भेरीमृदड़शड्खानां दुन्दुभीनां च निःस्वनै: | उत्कृष्टसिंहनादैश्व वल्गितैश्व पृथग्विधै:

サンジャヤは言った。「大太鼓、太鼓、法螺貝、戦鼓の轟きに、天を衝く獅子の咆哮とさまざまな誇りの叫びが交じる中、われらもまた、突如燃え上がる怒りと焦るような勢いに駆られて、一気に彼らへ襲いかかった。彼らの咆哮には、われらの咆哮で応えた。その時、両軍の兵の間に大いなる戦が起こった。」

Verse 20

वयं प्रतिनदन्तस्तानगच्छाम त्वरान्विता: । सहसैवाभिसंक्रुद्धास्तदा55सीत्‌ तुमुलं महत्‌

サञ्जयは言った。「我らは応じて咆哮を上げ、激しい勢いで彼らへと突進した。たちまち怒りが燃え上がり、巨大で騒然たる衝突が起こった。」

Verse 21

ततोडन्‍न्योन्यं प्रधावन्तः सम्प्रहारं प्रचक्रिरे । ततः: शब्देन महता प्रचकम्पे वसुन्धरा

サञ्जयは言った。「やがて両軍の戦士は互いに突進し、武器をもって激しく打ち合い始めた。その凄まじい轟音に、大地さえ震えたかのようであった。」

Verse 22

पक्षिणश्न महाघोरें व्याहरन्तो विब भ्रमु: । सप्रभश्नोदित: सूर्यो निष्प्रभ: समपद्यत

サञ्जयは言った。「鳥たちはこの上なく不吉な叫びを発し、惑乱して空を旋回し始めた。太陽もまた、輝きをもって昇ったはずなのに、その時は光を失ったかのようであった。」

Verse 23

ववुश्न वातास्तुमुला: शंसन्त: सुमहद्‌ भयम्‌ । घोराश्न घोरनिर्ह्नादा: शिवास्तत्र ववाशिरे

サञ्जयは言った。「大いなる恐怖を告げるかのように、激しく騒然たる風が勢いよく吹き始めた。雷霆のごとき凄まじい轟きが響き、そこではジャッカルが不吉な声で鳴いた。」

Verse 24

वेदयन्त्यो महाराज महद्‌ वैशसमागतम्‌ । दिश: प्रज्वलिता राजन्‌ पांसुवर्ष पपात च

サञ्जयは言った。「大王よ、不吉な兆しが、巨大な災厄の到来を告げていた。王よ、四方は燃え立つかのように見え、塵の雨があまねく降り注いだ。」

Verse 25

रुधिरेण समुन्मिश्रमस्थिवर्ष तथैव च । रुदतां वाहनानां च नेत्रेभ्य: प्रापतज्जलम्‌

サンジャヤは言った。「大王よ、血にまみれた骨が雨のように降り注いだ。泣き叫ぶ駿馬や他の乗り物の獣の眼からは、涙がこぼれ落ちた。」

Verse 26

सुखुवुश्व शकृन्मूत्रं प्रध्यायन्तो विशाम्पते । अन्तर्हिता महानादा: श्रूयन्ते भरतर्षभ

サンジャヤは言った。「民の主よ、彼らは不安な思いに沈み、糞尿を漏らした。だが、バーラタ族の雄牛よ、隠れた所から響くかのような大いなる咆哮が聞こえた。」

Verse 27

सम्पतन्तश्न दृश्यन्ते गोमायुबलवायसा:

サンジャヤは報告する。ジャッカルと力強い烏が、連れ立って急降下するのが見えた――戦の物語における凶兆であり、殺戮の近さと、暴力によってダルマが圧迫されるときに集まる道義の闇を示している。

Verse 28

ज्वलिताश्न महोल्का वै समाहत्य दिवाकरम्‌ | निपेतु: सहसा भूमौ वेदयन्त्यो महद्‌ भयम्‌,बड़ी-बड़ी प्रज्वलित उल्काएँ सूर्यदेवसे टकरा-कर महान्‌ भयकी सूचना देती हुई सहसा पृथ्वीपर गिर रही थीं

サンジャヤは言った。「巨大な燃えさかる流星が太陽にぶつかり、たちまち地上へと落ちた。まるで大いなる恐怖を告げ知らせるかのようであった。」

Verse 29

महान्त्यनीकानि महासमुच्छूये ततस्तयो: पाण्डवर्धार्तराष्ट्रयो: । चकम्पिरे शड्खमृदड़निःस्वनै: प्रकम्पितानीव वनानि वायुना

サンジャヤは言った。「それから、その大激突において、パーンダヴァ軍とダーラタラーシュトラ軍の巨大な陣列が盛り上がると、法螺貝の響きと太鼓の轟きに、まるで震えるかのようであった――強風に打たれて森が揺らぐように。あの不吉な刻、王たちと戦象と駿馬に満ち、互いに襲いかかる両軍の凄まじい轟音は、風にかき乱された大海の咆哮にも似ていた。」

Verse 30

नरेन्द्रनागाश्वसमाकुलाना- मभ्यायतीनामशिवे मुहूर्ते । बभूव घोषस्तुमुल श्चमूनां वातोद्धुतानामिव सागराणाम्‌

サञ्जयは語った。凶兆のその刻、王たち・戦象・軍馬でひしめく両軍が打ち合わんと前へうねり出たとき、恐るべき轟音が渦巻くように立ち上がった。進み来る大軍の喧噪は、烈風に煽られて荒れ狂う大海の雷鳴にも似て、権勢と驕りが自制を覆い隠すとき戦が放つダルマの闇と必然の破滅を告げていた。

Verse 96

अग्रतः सर्वसैन्यानां स्थिता व्यूहस्य दंशिता: । उधर राजा युधिष्ठिर, पाण्डुकुमार भीमसेन, माद्रीके दोनों पुत्र नकुल और सहदेव सब सेनाओं तथा व्यूहके अग्र भागमें कवच बाँधकर खड़े हुए

サञ्जयは語った。全軍の最前、戦陣（ヴ्यूーハ）の先頭には、指揮者たちが完全武装で立っていた。そこにはユディシュティラ王、パーンダヴァのビーマセーナ、そしてマードリーの二子ナクーラとサハデーヴァがいた。彼らは鎧を締め、陣の最前縁に位置して、迫る激突において己の義務を担う覚悟を示した。

Verse 98

इस प्रकार श्रीमह्याभारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत भीष्मवधपर्वमें भीष्य-दुर्योधनसंवादविषयक अद्वानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ

サञ्जयは語った。かくして、尊崇される『マハーバーラタ』の「ビーシュマ・パルヴァ」において、ビーシュマの討死に関わる章段のうち、ビーシュマとドゥルヨーダナの対話を扱う第九十二章は終わる。ここに付された結語（コロフォン）は、この物語単位の閉幕を示し、迫り来る破局の影の下で忠告と義務が量られる戦の道義的重みを際立たせる。

Verse 99

इति श्रीमहा भारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि परस्परव्यूहरचनायामुत्पातदर्शने एकोनशततमो<ध्याय:

かくして、尊崇される『マハーバーラタ』の「ビーシュマ・パルヴァ」—とりわけビーシュマの討死に関わる段—において、双方の陣形の組み立てと凶兆の出現を描く第百一章は終わる。結語（コロフォン）は、これを道義的緊張に満ちた転機として枠づける。すなわち、人の戦略と陣立て（ヴューーハ）は、天の徴（ウトパータ）の影の下に進み、戦の重い倫理的代価を予告するのである。

Verse 103

स्थिता: सैन्येन महता परानीकविनाशना: । धृष्टद्युम्न, राजा विराट और महारथी सात्यकि--ये शत्रुसेनाका विनाश करनेवाले वीर भी विशाल सेनाके साथ व्यूहमें य थास्थान स्थित थे

サञ्जयは語った。大軍とともに陣を敷き、敵軍の諸隊を滅ぼし得る勇士たち—ドリシュタデュムナ、ヴィラータ王、そして大車戦士サーティヤキ—は、戦陣の中でそれぞれ定められた位置に立っていた。この偈は、規律ある配置と連携した力を示し、個の武勇が秩序と義務、そして戦の共同の作法へと道義的に結びつけられていることを語る。

Verse 146

पाण्डवा: समरे शूरा: स्थिता युद्धाय दंशिता: । इस प्रकार शूरवीर पाण्डव भी समरांगणमें अत्यन्त दुर्जय महाव्यूहकी रचना करके कवच बाँध युद्धके लिये तैयार थे

サンジャヤは言った。「戦場の勇者たるパーンダヴァたちは、武具を整え、戦いへの決意を固めて陣に堅く立った。彼らは破り難い大陣形を布き、鎧を締めて、戦闘の備えを完うした。戦のただ中でダルマ（法）の重い要請に応える、規律ある準備の姿であった。」

Verse 266

रक्षसां पुरुषादानां नदतां भैरवान्‌ रवान्‌ | प्रजानाथ! वे सारे वाहन भारी चिन्तामें पड़कर मल-मूत्र करने लगे। भरतश्रेष्ठ) भयंकर गर्जना करनेवाले नरभक्षी राक्षसोंके महान्‌ शब्द सुनायी पड़ते थे; परंतु उनके बोलनेवाले अदृश्य थे

サンジャヤは言った。「おお、人々の主よ！人喰いの羅刹たちが恐るべき咆哮をあげるのが聞こえた。圧倒的な恐怖に打たれ、荷を負う獣たちは皆おびえ惑い、尿や糞を漏らした。おお、バラタ族の最勝者よ！肉を貪る鬼神の巨大で戦慄すべき声は確かに響いたが、声の主の姿は見えなかった。」

Verse 276

ध्वानश्ष विविधैनदिर्वाशन्तस्तत्र मारिष | चारों ओरसे गीदड़ और बलशाली कौए वहाँ टूटे पड़ते थे। आर्य! वहाँ कुत्ते भी नाना प्रकारकी आवाजमें भूँकते देखे जाते थे

サンジャヤは言った。「尊き御方よ、そこでは不吉な叫びや遠吠えがさまざまに起こっていた。四方からジャッカルと力強い烏が群がり落ち、犬もまた多様な声色で吠えているのが見えた。屠りの野に立ち現れるこのような兆しは、戦におけるアダルマ（不義）に伴う道義の闇と、迫り来る破滅を告げる。」