Adhyaya 35

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे व्यासशिष्योत्पत्तिवर्णनं नाम चतुस्त्रिंशत्तमो ऽध्यायः सूत उवाच देवमित्रश्च शाकल्यो महात्मा द्विजपुङ्गवः / चकार संहिताः पञ्च बुद्धिमान्वेदवित्तमः

かくして『シュリー・ブラフマाण्ड・マハープラーナ』、ヴァーユが説く前分・第二アヌシャṅガパーダにおける「ヴィヤーサの弟子たちの出現の叙述」と名づけられた第三十四章。スータは語った――デーヴァミトラとシャーカリヤは、大いなる魂を備えた最勝の二度生まれで、智慧に富み、ヴェーダに最も通じ、五つのサンヒターを編んだ。

Verse 2

पञ्च तस्याभवञ्छिष्या मुद्गलो गोखलस्तथा / खलीयान्सुतपा वत्सः शैशिरेयश्च पञ्चमः

彼には五人の弟子がいた。ムドガラ、ゴーカラ、カリーヤーン、スुतパー、ヴァツァ、そして第五がシャイシरेーヤである。

Verse 3

प्रोवाच संहितास्तिस्रः शाको वैणो रथीतरः / निरुक्तं च पुनश्चक्रे चतुर्थं द्विजसत्तमः

最勝のバラモン、シャーカ・ヴァイナ・ラティータラは三つのサンヒターを宣説し、さらに第四として『ニルクタ』を改めて編んだ。

Verse 4

तस्य शिष्यास्तु चत्वारः पैलश्चेक्षलकस्तथा / धीमाञ्छ तबलाकश्च गजश्चैव द्विजोत्तमाः

その弟子は四人、パイラ、イークシャラカ、賢きタバラーカ、そしてガジャであり、皆、最上の二度生まれであった。

Verse 5

बाष्कलिस्तु भरद्वाजस्तिस्रः प्रोवाच संहिताः / त्रयस्तस्याभवञ्च्छिष्या महात्मानो गुणान्विताः

バラドヴァージャの系譜のバーシュカリは三つのサンヒターを宣説し、彼には徳を備えた大いなる魂の弟子が三人いた。

Verse 6

धीमांश्च त्वापनापश्च पान्नगारिश्च बुद्धिमान् / तृतीयश्चार्जवस्ते च तपसा शंसितव्रताः

ディーマーン、アーパナーパ、賢きパンナガーリ、そして第三のアールジャヴァ—彼らは苦行により称えられる誓戒の持ち主であった。

Verse 7

वीतरागा महातेजाः संहिताज्ञानपारगाः / इत्येते बहूवृचाः प्रोक्ताः संहिता यैः प्रवर्तिताः

彼らは離欲にして大いなる光威を備え、サンヒターの智に通達していた。ゆえに、サンヒターを興し伝えた者として「バフーヴリチャ」と称された。

Verse 8

वैशंपायनशिष्यो ऽसौ यजुर्वेदमकल्पयत् / षडशीतिस्तु तेनोक्ताः संहिता यजुषां शुभाः

ヴァイシャンパーヤナのその弟子は、儀則にかなってヤジュル・ヴェーダを編纂した。彼によってヤジュスの吉祥なるサンヒターが八十六説かれた。

Verse 9

शिष्येभ्यः प्रददौ ताश्च जगूहुस्ते विधानतः / एकस्तत्र परित्यक्तो या५वल्क्यो महातपाः

彼はそれらのサンヒターを弟子たちに授け、弟子たちは作法どおりに受け取った。だがその中で、大苦行者ヤージュニャヴァルキヤただ一人が退けられた。

Verse 10

षडशीतिस्तथा शिष्याः संहितानां विकल्पकाः / सर्वेषामेव तेषां वै त्रिधा भेदाः प्रकीर्त्तिताः

同様に、八十六人の弟子たちはサンヒターの諸異本を編み出した。彼らすべてについて、三種の分岐が説き示されている。

Verse 11

त्रिधा भेदास्तु ते वेदभेदे ऽस्मिन्नवमे शुभे / उदीच्या मध्यदेश्याश्च प्राच्यश्चैव पृथग्विधाः

この吉祥なる第九のヴェーダ分岐において、その差別は三つ—ウディーチャ（北方）、マディヤデーシャ（中土）、プラーチャ（東方）—として、それぞれ別様である。

Verse 12

श्यामायनिरुदीच्यानां प्रधानः संबभूव ह / मध्यदेशप्रतिष्ठाता चासुरिः प्रथमः स्मृतः

ウディーチャの中ではシャーマーヤニが首位となった。またマディヤデーシャに伝統を確立したアースリは、第一の者として記憶される。

Verse 13

आलंबिरादिः प्राच्यानां त्रयोदेश्यादयस्तु ते / इत्येते चरकाः प्रोक्ताः संहिता वादिनो द्विजाः

東方の人々にはアーランビラら、またトラヨーデーシュヤらがあり、彼らは「チャラカ」と称され、サンヒターを唱える二度生まれの者である。

Verse 14

ऋषय ऊचुः चरकाध्वर्यवः केन कारणं ब्रूहि तत्त्वतः / किं चीर्णं कस्य वा हेतोश्चरकत्वं हि भेजिरे

聖仙たちは言った。「スータよ、アドヴァリュたちがいかなる因によってチャラカとなったのか、真実のままに語れ。彼らは何を修し、いかなる理由でチャラカの位を受けたのか。」

Verse 15

सूत उवाच कार्यमासीदृषीणां च किञ्चिद्ब्राह्मणसत्तमाः / मेरुपृष्ठं समासाद्य तैस्तदा त्विति मन्त्रितम्

スータは言った。「最上のバラモンたちよ、仙人たちには一つの務めがあった。彼らはメール山の背に至り、その時互いに『汝（tv）』と言い交わして協議した。」

Verse 16

यो वात्र सप्तरात्रेण नागच्छेद्द्विजसत्तमः / स कुर्याद्ब्रह्महत्यां वै समयो नः प्रकीर्तितः

ここにおいて七夜のうちに来ない者は、たとえ最上の二度生まれであっても、まことにブラフマ殺し（brahmahatyā）の罪を負う。これが我らの定めた期限である。

Verse 17

ततस्ते सगणाः सर्वे वैशंपायनवर्जिताः / प्रययुः सप्तरात्रेण यत्र संधिः कृतो ऽभवत्

それから彼らは皆、従者の群れとともに、ただヴァイシャンパーヤナを除いて、七夜のうちに、盟約が結ばれた場所へと旅立った。

Verse 18

ब्रह्मणानां तु वचनाद्ब्रह्महत्यां चकार सः / शिष्यानथ समानीय स वैशंपायनो ऽब्रवीत्

バラモンたちの言葉に従い、彼はブラフマハティヤー（婆羅門殺し）の贖罪を引き受けた。ついで弟子たちを集め、ヴァイシャンパーヤナは語った。

Verse 19

ब्रह्महत्यां चरध्वं वै मत्कृते द्विजसत्तमाः / सर्वे यूयं समागम्य ब्रूत कामं हितं वचः

おお最上の二度生まれ（ドヴィジャ）たちよ、我がためにブラフマハティヤーの贖罪行を行え。皆集い、望むままに益ある言葉を述べよ。

Verse 20

याज्ञवल्क्य उवाच अहमेकश्चरिष्यामि तिष्ठन्तु मुनयस्त्विमे / बलेनोत्थापयिष्यामि तपसा स्वेन भावितः

ヤージュニャヴァルキヤは言った。「この贖罪は私ひとりで行う。ここにいるムニたちは留まれ。自らのタパスにより鍛えられた力で、私はこの負い目を担い上げよう。」

Verse 21

एव मुक्तस्ततः क्रुद्धो या५वल्क्यम थात्यजत् / उवाच यत्त्वयाधीतं सर्वं प्रत्यर्पयस्व मे

そう言われると彼は怒り、ヤージュニャヴァルキヤを見限って言った。「お前が学んだものはすべて、私に返しなさい。」

Verse 22

एवमुक्तः सरूपाणि यजूंषि गुरवे ददौ / रुधिरेण तथाक्तानि च्छर्दित्वा ब्रह्मवित्तमाः

そう命じられると、彼はヤジュスの聖句をそのままの姿で師に返した。すると梵を知る最上の弟子たちは、それらを血とともに吐き出して返し奉った。

Verse 23

ततः स ध्यानमास्थाय सर्यमाराधयद्द्विजः / सूर्ये ब्रह्म यदुत्पन्नं तं गत्वा प्रतितिष्ठति

その後、その二度生まれの者は瞑想に入り、太陽神スーリヤを礼拝した。太陽において生じたブラフマンに到達し、そこに堅く安住した。

Verse 24

ततो यानि गतान्यूर्ध्वं यजूष्यादित्यमडलम् / तानि तस्मै ददौ तुष्टः सूर्यो वै ब्रह्मरातये

次に、アーディティヤの円盤の上方へ昇っていたヤジュスの聖句を、満足した太陽神スーリヤはブラフマラーティに授けた。

Verse 25

अश्वरूपाय मार्त्तण्डो याज्ञवक्ल्याय धीमते / यजूंष्यधीयते तानि ब्राह्मणा येन केनचित्

太陽神マールタンダは馬の姿となり、賢智なるヤージュニャヴァルキヤにそれらのヤジュス聖句を授けた。これらは諸ブラーフマナが学び誦するものである。

Verse 26

अश्वरूपाय दत्तानि ततस्ते वाजिनो ऽमवन् / ब्रह्महत्या तु यैश्चीर्णा चरणाच्चरकाः स्मृताः

馬の姿に授けられたことで、それらのヴァージン（誦読の系統）は保たれた。また、ブラフマ殺し（brahmahatyā）の罪の贖いを行った者たちは、チャラナにより「チャラカ」と記憶される。

Verse 27

वैशंपायनशिष्यास्ते चरकाः समुदाहृताः / इत्येते चरकाः प्रोक्ता वाजिनस्तु निबोधत

それらのチャラカはヴァイシャンパーヤナの弟子であると称された。かくしてチャラカが説かれた。次にヴァージンについても知れ。

Verse 28

या५वल्क्यस्य शिष्यास्ते कण्वो बौधेय एव च / मध्यन्दिनस्तु सापत्यो वैधेयश्चाद्धबौद्धकौ

ヤージュニャヴァルキヤの弟子は、カンヴァとバウデーヤ、またマディヤンディナ、サーパティヤ、ヴァイデーヤ、アッダバウッダカである。

Verse 29

तापनीयश्च वत्साश्च तथा जाबालकेवलौ / आवटी च तथा पुण्ड्रो वैणोयः सपराशरः

ターパニーヤとヴァツァたち、またジャーバーラカの二人、さらにアーヴァティー、プンドラ、ヴァイノーヤ、そしてパラーシャラである。

Verse 30

इत्येते वाजिनः प्रोक्ता दशपञ्च च सत्तमाः / शतमेकाधिकं ज्ञेयं यजुषां ये विकल्पकाः

かくしてこれらのヴァージナ（諸流派）は、十五と七、すなわち二十二と説かれ、ヤジュスの異伝は百一と知るべきである。

Verse 31

पुत्रमध्यापयामास सुमन्तुमथ जैमिनिः / सुमन्तुश्चापि सुत्वानं पुत्रमध्यापयत्पुनः

ジャイミニは子スーマントゥに教え授け、スーマントゥもまた子スートヴァーンに改めて教え授けた。

Verse 32

सुकर्माणं ततः सुन्वान्पुत्रमध्यापयत्पुनः / स सहस्रमधीत्याशु सुकर्माप्यथ संहिताः

その後スンヴァーンは子スカルマーに教え授け、スカルマーはたちまち千の（教え）を学び、さらにサンヒターも会得した。

Verse 33

प्रोवाचाथ सहस्रस्य सुकर्मा सूर्यवर्चसः / अनध्यायेष्वधीयानांस्तञ्जघान शतक्रतुः

そのとき、千の中で太陽のごとく輝くスカルマーが語った。しかも不誦読期（アナディヤーヤ）に学ぶ者たちを、百祭主シャタクラトゥ（インドラ）が討った。

Verse 34

प्रायोपवेशमकरोत्ततो ऽसौ शिष्यकारमात् / क्रुद्धं दृष्ट्वा ततः शक्रोवरं सो ऽथ पुनर्ददौ

その後、弟子のために彼はプラーヨーパヴェーシャ（断食入定）を行った。怒りを見たシャクラ（インドラ）は、再び恩寵の願いを授けた。

Verse 35

भविष्यतो महावीर्यौं शिष्यौ ते ऽतुलवर्चसौ / अधीयातां महाप्राज्ञौ सहस्रं संहिता उभौ

未来において、汝には大いなる武威と比類なき光輝を備えた二人の弟子が現れる。二人は大智者となり、千のサンヒターを学ぶであろう。

Verse 36

एते सुरा महाभागाः संक्रुद्धा द्विजसत्तम / इत्युक्त्वा वासवः श्रीमान्सुकर्माणं यशस्विनम्

「最勝のバラモンよ、これらの福徳ある神々は激しく憤っている。」そう告げて、吉祥なるヴァーサヴァ（インドラ）は名高きスカルマーに語った。

Verse 37

शान्तक्रोधं द्विजं दृष्ट्वा क्षिप्रमन्तर धात्प्रभुः / तस्य शिष्यो ऽभवद्धीमान् पौष्यञ्जिर्द्विजसत्तमाः

怒りの鎮まったバラモンを見て、主はたちまち姿を隠した。かくして彼の弟子は、賢者パウシュヤンジとなった、最勝の二度生まれよ。

Verse 38

हिरण्यनाभः कौशल्यो द्वितीयो ऽभून्नराधिपः / अध्यापयत पौष्याञ्जिः सहस्रार्द्धं तुसंहिताः

コーサラのヒラニヤナーバは第二の王となった。パウシュヤンジは弟子たちに、聖なる「トゥ・サンヒター」を半千（五百）篇教授した。

Verse 39

ते नाम्नोदीच्यसामानः शिष्याः पौष्यञ्जिनः शुभाः / सत्त्वानि पञ्च कौशिल्यः संहिताना मधीतवान्

彼らはパウシュヤンジの吉祥なる弟子で、「ウディーチャサーマナ」と名づけられていた。カウシリヤは諸サンヒターの五つの「サットヴァ」（要部）を学んだ。

Verse 40

शिष्या हिरण्यनाभस्य स्मृतास्तु प्राच्यसामगाः / लौगाक्षिः कुशुमिश्चैव कुशीदिर्लाङ्गलिस्तथा / पौष्यञ्जि शिष्याश्चत्वारस्तेषां भेदान्निबोधत

ヒラニヤナーバの弟子は「プラーチャ・サーマガ」として記される—ラウガークシ、クシュミ、クシーディ、そしてラーンガリ。さらにパウシュヤンジにも四人の弟子がいた；その分派の違いを知れ。

Verse 41

नाडायनीयः सहतण्डिपुत्रस्तस्मादनोवैननामा सुविद्वान् / सकोतिपुत्रः सुसहाः सुनामा चैतान्भेदान्वित्तलौगाक्षिणस्तु

ラウガークシの系統の分派は次のとおりである—ナーダーヤニーヤ（サハタṇḍिの子）、そこから博学なるアノヴァイナ、ついでスコーティの子、さらにスサハーとスナーマ。これらがラウガークシの分派である。

Verse 42

त्रयस्तु कुशुमेः शिष्या औरसः स पराशरः

クシュミには三人の弟子がいた。そのうちパラーシャラは彼の実子（アウラサ）であった。

Verse 43

नाभिर्वित्तस्तु तेजस्वी त्रिविधा कौशुमाः स्मृताः / शौरिषुः शृङ्गिपुत्रश्च द्वावेतौ तु चिरव्रतौ

ナービルヴィッタは光輝ある聖仙であり、カウシュマの伝承には三つの分派があると स्मṛti に説かれる。シャウリシュとシュリンギプトラ—この二人は久しく誓戒を守る修行者であった。

Verse 44

राणायनीयिः सौमित्रिः सामवेदविशारदौ / प्रोवाच संहितास्ति स्रः शृङ्गिपुत्रौ महात्पाः

ラーナーヤニーユィとサウミトリは、ともにサーマヴェーダに通暁していた。大徳なるシュリンギプトラたちは諸サンヒターを説き示した。

Verse 45

वैनः प्राजीनयोगश्च सुरालश्च द्विजौत्तमः / प्रोवाच संहिताः षट्तु पाराशर्यस्तु कौथुमः

ヴァイナ、プラージーナヨーガ、スラ―ラはいずれも最勝の二度生まれであった。パーラーシャリヤ・カウトゥマは六つのサンヒターを説いた。

Verse 46

आसुरायणवैशाख्यौ वेदवृद्धपरायणौ / प्राचीनयोगपुत्रश्च बुद्धिमांश्च पतञ्जलिः

アースラーヤナとヴァイシャーキヤは、ともにヴェーダの長老たちに帰依していた。また、プラーチーナヨーガの子で賢智なるパタンジャリもいた。

Verse 47

कौथुमस्य तु भेदाश्च पाराशर्यस्य पट् समृताः / लाङ्गलः शालिहोत्रश्च षडुवाचाथ संहिताः

カウトゥマの分派、またパーラーシャリヤの分派も六つと伝えられる。ついでランガラとシャーリホートラが六つのサンヒターを説いた。

Verse 48

हालिनिर्ज्यामहानिश्च जैमिनिर्लोमगायनिः / कण्डुश्च कोहलश्चैव षडे ते लाङ्गलाः स्मृताः

ハーリニルジャー、マハーニシュチャ、ジャイミニ、ローマガーヤニ、カンドゥ、コーハラ——この六者は「ラーンガラ」として伝えられる。

Verse 49

एते लाङ्गलिनः शिष्याः संहिता यैः प्रवर्त्तिताः / एको हिरण्यनाभस्य कृतः शिष्यो नृपात्मजः

これらはラーンガリの弟子たちで、彼らによって諸サンヒターが広められた。その中の一人、王子がヒラニヤナーバの弟子とされた。

Verse 50

सो ऽकरोत्तु चतुर्विशसंहिता द्विपदां वरः / प्रोवाच चैव शिष्येभ्यो येभ्यस्ताश्च निबोधत

その卓越した者は二十四のサンヒターを編み、弟子たちに説き示した。誰に授けたのかも、よく知りなさい。

Verse 51

राडिश्च राडवीयश्च पञ्जमौ वाहनस्तथा / तलको माण्डुकश्चैव कालिको राजिकंस्तथा

ラーディ、ラーダヴィーヤ、パンジャマ、ヴァーハナ、タラカ、マーンḍuka、カーリカ、ラージカ——これらの名も（弟子として）列挙される。

Verse 52

गौतमश्चाजबस्तश्च सोमराजायनस्ततः / पुष्टिश्च परिकृष्टश्च उलूखलक एव च

さらに、ガウタマ、アージャバスタ、ソーマラージャーヤナ、プシュティ、パリクリシュタ、ウルーカラカ——これらも（弟子として）挙げられる。

Verse 53

यवीयसस्तु वै शालीरङ्गुलीयश्च कौशिकः / शालिमञ्जरिपाकश्च शधीयः कानिनिश्च यः

ヤヴィーヤサ、シャーリーラーングリーヤ・カウシカ、シャーリマンジャリパーカ、シャディーヤ、カーニニー—これらがサーマ詠唱者（サーマガ）として挙げられる名である。

Verse 54

पाराशर्यस्तु धर्मात्मा इति क्रान्तास्तु सामगाः / सामगानां तु सर्वेषां श्रेष्ठौ द्वौ परिकीर्त्तितौ

「パーラーシャリヤは法（ダルマ）に満ちた者」—このようにサーマ詠唱者たちは称えられ、サーマガの中でも二人が最勝として語られる。

Verse 55

पौष्यञ्जिश्च कृतश्चैव संहितानां विकल्पकौ / अथर्वाणं द्विधा कृत्वा सुमन्तुरददाद्द्विजाः

パウシュヤンジとクリタはサンヒターの分別者であり、二度生まれ（ドヴィジャ）たちよ、スーマントゥはアタルヴァ・ヴェーダを二分して授けた。

Verse 56

कबन्धाय पुनः कृष्णं स च विद्वान्यथाश्रुतम् / कबन्धस्तु द्विधा कृत्वा पथ्यायैकं पुनर्ददौ

さらにカバンダに再び「クリシュナ（アタルヴァ）」が授けられ、彼は聞いたとおりに通暁していた。カバンダはそれを二分し、その一つを再びパティヤに与えた。

Verse 57

द्वितीयं देवदर्शायस चतुर्धाकरोत्प्रभुः / मोदो ब्रह्मबलश्चैव पिप्पलादस्तथैव च

第二の部分はデーヴァダルシャに（渡り）、主はそれを四分した—モーダ、ブラフマバラ、そしてピッパラーダである。

Verse 58

शौल्कायनिश्च धर्मज्ञश्चतुर्थस्तपसि स्थितः / देवदर्शस्य चत्वारः शिष्या ह्येते दृढव्रताः

シャウルカーヤニはダルマに通じ、第四として苦行に安住した。デーヴァダルシャのこの四人の弟子は、いずれも堅固な誓願を保つ者である。

Verse 59

पुनश्च त्रिविधं विद्धि पथ्यानां भेदमुत्तमम् / जाजलिः कुमुदादिश्च तृतीयः शौनकः स्मृतः

さらに、パティヤの系統には最上の三つの区分があると知れ。ジャージャリ、クムダーディ、そして第三はシャウナカと記される。

Verse 60

शौनकस्तु द्विधा कृत्वा ददावेकान्तु बभ्रवे / द्द्वितीयां संहितां धीमान्सैन्धवायनसंज्ञि ते

シャウナカはそれを二つに分け、一つをバブリューに授けた。第二のサンヒターは、賢者がサインダヴァーヤナと呼ばれる者に授けた。

Verse 61

सैन्धवो मुञ्जकेश्यश्च भिन्नामाधाद्द्विधा पुनः / नक्षत्रकल्पो वैतानस्तृतीयः संहिताविधिः

サインダヴァとムンジャケーシャは、分かれていた伝承を再び二つに整えた。ナクシャトラカルパとヴァイターナ—これが第三のサンヒターの規定である。

Verse 62

चतुर्थोंऽगिरसः कल्पः शान्तिकल्पश्च पञ्चमः / श्रेष्ठास्त्वथर्वणामेते संहितानां विकल्पकाः

第四はアンギラサ・カルパ、第五はシャーンティ・カルパである。彼らはアタルヴァナのサンヒター諸本を最も優れて整えた編者として称えられる。

Verse 63

खड्गः कृत्वा मया युक्तं पुराणमृषिसत्तमाः / आत्रेयः सुमतिर्धीमान्काश्यपो ह्यकृतव्रणः

おお最勝のリシたちよ！我は剣のごとく鋭く整えてこのプラーナを編んだ。アートレーヤ、智あるスーマティ、そしてアクリタヴラナと名づくカश्यパが[これを保持する]。

Verse 64

भारद्वाजो ऽग्निवर्चाश्च वासिष्ठा मित्रयुश्च यः / सावर्णिः सोमदत्तिश्च सुशर्मा शांशपायनः

バラドヴァージャ、アグニヴァルチャ、ヴァーシシュタ、ミトラユ；さらにサーヴァルニ、ソーマダッタ、スシュルマー、シャーンシャパーヤナ。

Verse 65

एते शिष्या मम प्रोक्ताः पुराणेषु धृतव्रताः / त्रिभिस्तत्र कृतास्तिस्रः संहिताः पुनरेव हि

これらが我が弟子と称され、プラーナにおいて誓戒を堅く保つ者たちである。そこでその三人は、再び三つのサンヒターを編んだ。

Verse 66

काश्यपः संहिता कर्त्ता सावर्णिः शांशपायनः / मामिका तु चतुर्थी स्याच्चतस्रो मूलसंहिताः

カश्यパがサンヒターの作者であり、サーヴァルニとシャーンシャパーヤナも[作者である]。そして我が「マーミカー」は第四で、根本サンヒターは四つである。

Verse 67

सर्वास्ता हि चतुष्पादाः सर्वाश्चैकार्थवाचिकाः / पाठान्तरे वृथाभूता वेदशाखा यथा तथा

それらはすべて四つのパーダから成り、すべて同一の義を語る。だが異読においては、ヴェーダの諸 शाखाのように、むなしい差異となる。

Verse 68

चतुः साहस्रिकाः सर्वाः शांशपायनिकामृते / लौमहर्षणिका मूला ततः काश्यपिका परा

甘露のごときシャーンシャパーヤニカ（Śāṃśapāyanika）の本文では、これらはすべて「四千本」から成る。根本はラウマハルシャニカ（Laumaharṣaṇika）の伝承で、次いで尊きカーシュヤピカ（Kāśyapika）が続く。

Verse 69

सावर्णिका तृतीयासावृजुवाक्यार्थमण्डिता / शांशपायनिका चान्या नोदनार्थविभूषिता

第三のサーヴァルニカ（Sāvarṇika）の伝承は、率直な言葉の意味によって飾られている。もう一つのシャーンシャパーヤニカ（Śāṃśapāyanika）の伝承は、勧め励ます意義によって荘厳される。

Verse 70

सहस्राणि ऋचां चाष्टौ षट्शतानि तथैव च / एताः पञ्चदशान्याश्च दशान्या दशभिस्तथा

ṛc（リチ）の数は八千、さらに六百もある。これに加えて、さらに十五、さらに十、また十と十のように数えられるものも説かれる。

Verse 71

सवालखिल्याः सप्तैताः ससुपर्णाः प्रकीर्त्तिताः / अष्टौ सामसहस्राणि सामानि च चतुर्द्दश

ヴァーラキリヤ（Vālakhilya）を含むこの七つは、スパルナ（Suparṇa）とともに名高いと称えられる。サーマン（sāman）は八千、さらに十四のサーマ歌も説かれる。

Verse 72

सारण्यकं सहोहं च एतद्गायन्ति सामगाः / द्वादशैव सहस्राणि च्छन्द आध्वर्यवं स्मृतम्

「サーラニヤカ（Sāraṇyaka）」と「サホーハ（Sahoha）」を、サーマ歌者（sāmagā）は歌い上げる。アドヴァリヤヴァ（Adhvaryava）の韻律は、スムリティにおいて一万二千と記される。

Verse 73

यजुषां ब्राह्मणानां च तथा व्यासो व्यकल्पयत् / सग्राम्यारण्यकं तस्मात्समन्त्रकरणं तथा

同様に、ヴィヤーサはヤジュルヴェーダのブラーフマナ諸篇を整え、そこから在家（グラーミャ）と林住（アーラニヤカ）の部を、聖なるマントラとともに編み成した。

Verse 74

अतः परं कथानं तु पूर्वा इति विशेषणम् / ग्राम्यारण्यं समन्त्रं तदृग्ब्राह्मणयजुः स्मृतम्

ここから先の叙述は「プールヴァ（前）」という呼称で示され、マントラを伴うそのグラーミャ＝アーラニヤカは、リグ・ブラーフマナ・ヤジュスとして記憶される。

Verse 75

तथा हारिद्रवीर्याणां खिलान्युपखिलानितु / तथैव तैत्तिरीयाणां परक्षुद्रा इति स्मृतम्

また、ハーリドラヴィールヤ派にはキラとウパキラがあり、タイッティリーヤ派ではそれらは「パラクシュドラー」として伝えられる。

Verse 76

द्वे सहस्रे शतन्यूने वेदे वाजसनेयके / ऋग्गमः परिसंख्यातो ब्राह्मणं तु चतुर्गुणम्

ヴァージャサネーヤ・ヴェーダでは、リグ・ガマは二千から百を引いた数（すなわち一九〇〇）と数えられ、ブラーフマナ部はその四倍と説かれる。

Verse 77

अष्टौ सहस्राणि शतानि वाष्टावशीतिरन्यान्यधिकानि वा च / एतत्प्रमाणं यजुषामृचां च सशुक्रियं सखिलं याज्ञवल्क्यम्

八千百、あるいはさらに八十八を加えるともいう――これがヤジュスとリチ（讃歌）の分量である。シュクリーヤと諸キラをすべて備えたものが、ヤージュニャヴァルキヤの伝承とされる。

Verse 78

तथा चारणविद्यानां प्रमाणसहितं शृणु / षट्सहस्रमृचामुक्तमृचः षड्विंशतिं पुनः

同様に、チャーラナ（Cāraṇa）の諸学について、根拠ある数を聞け。ṛc（讃歌）は六千と説かれ、さらに二十六のṛcがまた加えられる。

Verse 79

एतावदधिकं तेषां यजुः कि मपि वक्ष्यते / एकादशसहस्राणि ऋचश्चान्या दशोत्तराः

これよりさらに、彼らのヤジュス（Yajus）についても語られる。ṛcは一万一千、また別のṛcが十を超えてある。

Verse 80

ऋचां दशसहस्राणि ह्यशीतिस्त्रिंशदेव तु / सहस्रमेकं मन्त्राणामृचामुक्तं प्रमाणतः

ṛcは一万であり、さらに実に八十と三十が加わる。定められた尺度によれば、マントラのṛcは千一首と説かれる。

Verse 81

एतावानृचि विस्तारो ह्यन्यच्चाथर्विकं बहु / ऋचामथर्वणां पञ्चसहस्राणीति निश्चयः

ṛcの広がりはこれほどであり、さらにアタルヴァ（Atharva）の部も多い。アタルヴァンのṛcは五千であると確定する。

Verse 82

सहस्रमन्यद्विज्ञेयमृषि भिर्विशतिं विना / एतदङ्गिरसां प्रोक्तं तेषामारण्यकं पुनः

さらにもう一千を知るべきだが、聖仙（ṛṣi）に属する二十を除く。これはアンギラサ（Aṅgirasa）により説かれ、また彼らのアーラニヤカ（Āraṇyaka）もある。

Verse 83

इति संख्या प्रसंख्याता शाखाभेदास्तथैव तु / कर्तारशचैव शाखानां भेदहेतूंस्तथैव च

かくして、シャーカー（śākhā）諸分派の差異の数が数え上げられ、またそれらの分派の編者と、分岐を生じさせた原因も同様に語られた。

Verse 84

सर्वमन्वन्तरेष्वेवं शाखाभेदाः समाश्रिताः / प्राजापत्या श्रुतिर्नित्या तद्विकल्पास्त्विमे स्मृताः

あらゆるマンヴァンタラにおいて、このようにシャーカー（śākhā）の分岐は存続する。プラジャーパティに属するシュルティは常住であり、これらはその異同（変相）として स्मṛta に記される。

Verse 85

अनित्यभावाद्देवानां मन्त्रोत्पत्तिः पुनः पुनः / द्वापरेषु पुनर्भेदाः श्रुतीनां परिकीर्त्तिताः

神々の無常なるありさまゆえに、マントラの生起はたびたび起こる。さらにドヴァーパラの時代には、シュルティの分岐が繰り返し説き明かされる。

Verse 86

एवं वेदं तदाप्यस्य भगवानृषिसत्तमः / शिष्चेब्यश्च प्रदत्त्वा तु तपस्तप्तु वन गतः

かくしてその時、至高の聖仙（bhagavān ṛṣi-sattama）は、整えられたヴェーダを弟子たちに授け、苦行（タパス）を修するため森へと赴いた。

Verse 87

तस्य शिष्यप्रशिष्यैस्तु शाखाभेदास्त्विमे कृताः / अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः

彼の弟子と孫弟子たちによって、これらのシャーカー（śākhā）の分岐が成された。さらに、ヴェーダの補助学（vedāṅga）、四ヴェーダ、ミーマーンサー、そしてニヤーヤの展開も語られる。

Verse 88

धर्मशास्त्रं पुराणं च विद्याश्चेमाश्चतुर्दश / आयुर्वेदो धनुर्वेदो गान्धर्वश्चेति ते त्रयः

ダルマ・シャーストラとプラーナ、そして十四の聖なる学が説かれる。さらにアーユルヴェーダ、ダヌルヴェーダ、ガーンダルヴァ—この三つも数えられる。

Verse 89

अर्थशास्त्रं चतुर्थं तु विद्या ह्यष्टादशैव हि / ज्ञेया ब्रह्मर्षयः पूर्वं तेभ्यो देवर्षयः पुनः

アルタ・シャーストラが第四であり、かくして学はまことに十八となる。まずブラフマリシを知り、その後にデーヴァリシを知るべし。

Verse 90

राजर्षयः पुनस्तेभ्य ऋषिप्रकृतयस्त्रिधा / काश्यपेषु वसिष्ठेषु तथा भृग्वङ्गिरो ऽत्रिषु

さらに彼らからラージャリシが現れる。リシの性質は三種に分かれ、カーシュヤパ、ヴァシシュタ、またブリグ、アンギラス、アトリの系統に属する。

Verse 91

पञ्चस्वेतेषु जायन्ते गोत्रेषु ब्रह्मवादिनः / यस्मादृषन्ति ब्रह्माणं ततो ब्रह्मर्षयः स्मृताः

この五つのゴートラに、ブラフマンを説く者（ブラフマヴァーディン）が生まれる。彼らがブラフマー／ブラフマンを「見る」ゆえに、ブラフマリシと称えられる。

Verse 92

धर्मस्याथ पुलस्त्यस्य क्रतोश्च पुलहस्य च / प्रत्यूषस्य च देवस्य कश्यपस्य तथा पुनः

また、ダルマ、プラスタヤ、クラトゥ、プラハ、神なるプラテューシャ、そしてカーシュヤパもまた（この聖なる系譜として）語られる。

Verse 93

देवर्षयः सुतास्तेषां नामतस्तान्निबोधत / देवार्षी धर्मपुत्रौ तु नरनारायणवुभौ

彼らはデーヴァリシたちの子である。名をもって知れ。ダルマの子なる二人のデーヴァリシは、ナラとナーラーヤナである。

Verse 94

वालखिल्याः क्रतोः पुत्राः कर्दमः पुलहस्य तु / कुबेरश्चैव पौलस्त्यः प्रत्यूषस्य दलः सुत

ヴァーラキリヤたちはクラトゥの子、カルダマはプラハの子。クベーラはパウラースティヤの系、ダラはプラティユーシャの子である。

Verse 95

नारदः पर्वतश्चैव कश्यपस्यात्मजावुभौ / ऋषन्ति वेदान्यस्मात्ते तस्माद्देवर्षयः स्मृताः

ナーラダとパルヴァタは、ともにカश्यパの子である。彼らがヴェーダを聖仙として宣揚するゆえ、デーヴァリシと称される。

Verse 96

मानवे चैव ये वंशे ऐलवंशे च ये नृपाः / ये च ऐक्ष्वाकनाभागा ज्ञेया राजर्षयस्तु ते

マヌの系統とアイラの系統の王たち、またイークシュヴァークとナーバーガの系の君主たちは、ラージャリシ（王仙）と知るべきである。

Verse 97

ऋषन्ति रञ्जनाद्यस्मात्प्रजा राजर्षयस्ततः / ब्रह्मलोकप्रतिष्ठास्तु समृता ब्रह्मर्षयो ऽमलाः

民を喜ばせつつ聖仙の道を行う者はラージャリシと呼ばれる。ブラフマローカに安住する者は、清浄なるブラフマリシと記憶される。

Verse 98

देवलोकप्रतिष्ठास्तु ज्ञेया देवर्षयः शुभाः / इन्द्रलोकप्रतिष्ठास्तु सर्वे राजर्षयो मताः

吉祥なるデーヴァルシ（天仙）はデーヴァローカに安住すると知るべし。インドラローカに安住する者は皆、ラージャルシ（王仙）と見なされる。

Verse 99

अभिजात्याथ तपसा मन्त्रव्याहरणैस्तथा / ये च ब्रह्मर्षयः प्रोक्ता दिव्या देवर्षयश्च ये

高貴な生まれと苦行、そして真言の誦持を備える者はブラフマルシ（梵仙）と説かれ、神聖なる者はデーヴァルシ（天仙）と呼ばれる。

Verse 100

राजर्षयस्तथा चैव तेषां वक्ष्यामि लक्षणम् / भूतं भव्यं भवज्ज्ञानं सत्याभि व्यात्दृतं तथा

これよりラージャルシ（王仙）の相を説こう。過去・未来・現在を知り、また真実を明らかに言い表すことである。

Verse 101

संतुष्टाश्च स्वयं ये तु संबुद्धा ये च वै स्वयम् / तपसेह प्रसिद्धा ये गर्भे यैश्च प्रवेदितम्

自ら満ち足り、自ら覚醒した者たち。苦行に名高く、また胎内にあってすでに智が示された者たちである。

Verse 102

मन्त्रव्याहारिणो ये च ऐश्वर्यात्सर्वगाश्च ये / एते राजर्षयो युक्ता देवाद्विजनृपाश्च ये

真言を誦し、威徳の力によって遍く行き渡る者たち――そのような神々に等しい二度生まれの王こそ、相応しきラージャルシ（王仙）である。

Verse 103

एतान्भावानधिगता ये वै त ऋषयो मताः / सप्तैते सप्तभिश्चैव गुणैः सप्तर्षयः स्मृताः

これらの境地を体得した者こそがリシ（聖仙）と認められる。この七人は七つの徳を具え、「サプタリシ（七聖仙）」として記憶される。

Verse 104

दीर्घायुषो मन्त्रकृत ईश्वराद्दिव्यचक्षुषः / बुद्धाः प्रत्यक्ष धर्माणो गोत्रप्रावर्त्तकाश्च ते

彼らは長寿で、真言の力により成就し、主（イーシュヴァラ）の恩寵によって天眼を具えていた。悟りに目覚め、ダルマを直証し、またゴートラ（氏族系譜）の開祖でもあった。

Verse 105

षट्कर्मनिरता नित्यं शालीना गृहमेधिनः / तुल्यैर्व्यवहरन्ति स्म ह्यदुष्टैः कर्महेतुभिः

彼らは常に六つの務めに励む、慎み深い家住者であった。同等の者とだけ、邪心なき行為の動機によって交わった。

Verse 106

अग्राम्यैर्वर्त्तयन्ति स्म रसैश्चैव स्वयङ्कृतैः / कुटुंबिनो बुद्धिमन्तो वनान्तरनिवासिनः

彼らは俗なる享楽を離れ、自ら作った素朴な滋味によって生を支えた。家族を持ちながらも賢明で、森の奥深くに住した。

Verse 107

कृतादिषु युगाख्यासु सर्वैरेव पुनः पुनः / वर्णाश्रमव्यवस्थानं क्रियते प्रथमं तु वै

クリタなどと名づけられる諸ユガにおいて、誰もが繰り返し、まず最初にヴァルナとアーシュラマの秩序を定める。

Verse 108

प्राप्ते त्रेतायुगमुखे पुनः सप्तर्षयस्त्विह / प्रवर्त्तयन्ति ये वर्णानाश्रमांश्चैव सर्वशः

トレーター・ユガの始まりに、ここで再び七仙（サプタリシ）が、ヴァルナとアーシュラマの秩序をあまねく打ち立てる。

Verse 109

तेषामेवान्वये वीरा उत्पद्यन्ते पुनः पुनः / जायमाने पितापुत्रे पुत्रः पितरि चैव हि

彼らの系譜において勇士は幾度も生まれる。父と子が生まれるとき、まことに子は父そのもの（再生して戻る者）である。

Verse 110

एवं संतत्य विच्छेदाद्वर्तयन्त्यायुगक्षयात् / अष्टाशीतिसहस्राणि प्रोक्तानि गृहमेधिनाम्

このように、系譜の断絶からユガの衰滅に至るまでそれは続く。家住して祭祀を行う者（グリハメーディン）は八万八千と説かれる。

Verse 111

अर्यम्णो दक्षिणं ये तु पितृयानं समाश्रिताः / दाराग्निहोत्रिणस्ते वै यै प्रजाहेतवः स्मृताः

アリヤマンの南の道、すなわち祖霊の道（ピトリヤーナ）に依る者は、妻を伴いアグニホートラを修する家住者であり、彼らこそ衆生繁栄の因と記憶される。

Verse 112

गृहमेधिनस्त्वसंख्येयाः श्मशानान्याश्रयन्ति ते / अष्टाशीतिसहस्राणि निहिता उत्तरापथे

数知れぬ家住者（グリハメーディン）は墓地・火葬場に帰する。八万八千は北の道ウッタラーパタに安置されると説かれる。

Verse 113

ये श्रूयन्ते दिवं प्राप्ता ऋषयो ह्यूर्ध्वरेतसः / मन्त्रब्राह्मणकर्त्तारो जायन्ते च युगक्षयात्

天界に到ったと伝えられる上行の誓いを持つリシたちは、ユガの終わりに再び生まれ、マントラとブラーフマナの編者となる。

Verse 114

एवमावर्त्तमानास्तेद्वापरेषु पुनः पुनः / कल्पानामार्षविद्यानां नानाशास्त्रकृतश्च ये

このように彼らはドヴァーパラの時代に幾度も回帰し、諸カルパに属する聖仙の学（アールシャ・ヴィディヤー）と多様なシャーストラの作者となる。

Verse 115

क्रियते यैर्व्यवत्दृतिर्वैदिकानां च कर्मणाम् / वैवस्वते ऽन्तरे तस्मिन्द्वापरेषु पुनः पुनः

ヴェーダの祭式行為の規定と区分を定める者たちは、このヴァイヴァスヴァタ・マンヴァンタラにおいて、ドヴァーパラの時代に幾度も現れる。

Verse 116

अष्टाविंशतिकृत्वो वै वेदा व्यस्ता महर्षिभिः / सप्तमे द्वापरे व्यमताः स्वयं वेदाः स्वयंभुवा

大聖たちは二十八度ヴェーダを分編した。第七のドヴァーパラにおいては、自生者スヴァヤンブー自らがヴェーダを分け定めた。

Verse 117

द्वितीये द्वापरे चैव वेदव्यासः प्रजापतिः / तृतीये चोशना व्यासश्चतुर्थे च बृहस्पतिः

第二のドヴァーパラではプラジャーパティがヴェーダヴィヤーサであり、第三ではウシャナーがヴィヤーサ、第四ではブリハスパティであった。

Verse 118

सविता पञ्चमे व्यासो मृत्युः षष्ठे स्मृतः प्रभुः / सप्तमे च तथैवेन्द्रो वसिष्ठश्चाष्टमे स्मृतः

第五にはサヴィターがヴィヤーサとして語られ、第六には主たるムリティ्यु（死）が記される。第七には同じくインドラ、第八にはヴァシシュタが伝えられる。

Verse 119

सारस्वतस्तु नवमे त्रिधामा दशमे स्मृतः / एकादशे तु त्रिवर्षा सनद्वाजस्ततः परम्

第九はサーラスヴァタ、第十はトリダーマと記される。第十一はトリヴァルシャ、そしてその後にサナドヴァージャが続く。

Verse 120

त्रयोदशे चान्तरिक्षो धर्मश्चापि चतुर्दशे / त्रैय्यारुणिः पञ्चदशे षोडशे तु धनञ्जयः

第十三はアンタリクシャ、第十四はダルマもまた記される。第十五はトライッヤールニ、第十六はダナンジャヤである。

Verse 121

कृतञ्जयः सप्तदशे ऋजीषो ऽष्टादशे स्मृतः / ऋजीषात्तु भरद्वाजो भरद्वाजात्तु गौतमः

第十七はクリタンジャヤ、第十八はリジーシャと記される。リジーシャよりバラドヴァージャ、バラドヴァージャよりガウタマが出た。

Verse 122

गौतमादुत्तमश्चैव ततो हर्यवनः स्मृतः / हर्यवनात्परो वेनः स्मृतो वाजश्रवास्ततः

ガウタマよりウッタマが生じ、次いでハリヤヴァナが語られる。ハリヤヴァナの後にヴェナ、さらにヴァージャシュラヴァーが記される。

Verse 123

अर्वाक्च वाजश्रवसः सोममुख्यायनस्ततः / तृणबिन्दुस्ततस्तस्मात्ततजस्तृणबिन्दुतः

アルヴァークよりヴァージャシュラヴァサが生まれ、彼よりソーマムキャーヤナが出た。次いでトリṇビンドゥ、そこからタータジャ、そしてタータジャより再びトリṇビンドゥが生じた。

Verse 124

ततजाच्च स्मृतः शक्तिः शक्तेश्चापि पराशरः / जातूकर्णो भवत्तस्मात्त स्माद्द्वैपायनः स्मृतः

タータジャよりシャクティと伝えられ、シャクティよりパラーシャラ。そこからジャートゥーカルナが生じ、さらにその子としてドヴァイパーヤナ（ヴィヤーサ）が知られる。

Verse 125

अष्टाविंशतिरित्येते वेदव्यासाः पुरातनाः / भविष्ये द्वापरे चैव द्वोणिर्द्वैपायने ऽपि च

これらの古のヴェーダ編纂者（ヴェーダヴィヤーサ）は二十八人と説かれる。さらに未来のドヴァーパラには、ドヴォṇिとドヴァイパーヤナもまたヴィヤーサとして現れる。

Verse 126

वेदव्यासे ह्यतीते ऽस्मिन्भविता सुमहातपाः / भविष्यन्ति भविष्येषु शाखाप्रमयनानि तु

このヴェーダヴィヤーサが過ぎ去ったのち、偉大な苦行者たちが現れる。未来の時代には、ヴェーダ諸学派（シャーカー）の確立と伝承が続いてゆく。

Verse 127

तस्यैव ब्रह्मणो ब्रह्म तपसः प्राप्तमव्ययम् / तपसा कर्म च प्राप्तं कर्मणा चापि ते यशः

そのブラフマンの不滅のブラフマンはタパス（苦行）によって得られる。タパスにより行為は成就し、行為によって汝の名声もまた得られる。

Verse 128

पुनश्च तेजसा सत्यं सत्येनानन्दमव्ययम् / व्याप्तं ब्रह्मामृतं शुक्रं ब्रह्मैवामृतमुच्यते

さらに、テージャス（霊光）によって真実が顕れ、真実によって滅びぬ歓喜（アーナンダ）が成る。遍く満ち、清浄なる甘露（アムリタ）としてのブラフマンこそ「アムリタ」と称される。

Verse 129

ध्रुवमेकाक्षरमिदमोमित्येव व्यवस्थितम् / बृहत्वाद्बृंहणाच्चैव तद्ब्रह्मेत्यभिधीयते

この不動の一音節は「オーム」として定まっている。広大であり、万有を増大させる力ゆえに、それは「ブラフマン」と呼ばれる。

Verse 130

प्रमवा वस्थितं भूयो भूर्भुवः स्वरिति स्मृतम् / अथर्वऋग्यजुः साम्नि यत्तस्मै ब्रह्मणे नमः

プラナヴァは再び「ブーフ・ブヴァフ・スヴァフ」として想起される。アタルヴァ、リグ、ヤジュル、サーマの諸ヴェーダに立つそのブラフマンに礼拝する。

Verse 131

जगतः प्रलयोत्पत्तौ यत्तत्कारणसंज्ञितम् / महतः परमं गुह्यं तस्मै सुब्रह्मणे नमः

世界の生滅（創成とプララヤ）において「原因」と呼ばれ、マハットをも超える至奥の秘義—そのスブラフマンに礼拝する。

Verse 132

अगाधापारमक्षय्यं जगत्संबोहसंभवम् / संप्रकाशप्रवृत्तिभ्यां पुरुषार्थप्रयोजनम्

それは測り知れず、無辺にして不滅、世界の総体の生起の源である。顕現する光と働きの流れによって、プルシャールタ（人生の四目的）の成就をもたらす。

Verse 133

सांख्यज्ञानवतां निष्ठा गतिः शमदमात्मनाम् / यत्तदव्यक्तमतं प्रकृतिर्ब्रह्म शाश्वतम्

サーンキヤの智を具える者の確立と、シャマとダマにより自らを治める魂の至上の帰趣とは、いわゆる「未顕（アヴィヤクタ）」である。それこそがプラクリティ、永遠のブラフマンである。

Verse 134

प्रधानमात्मयोनिश्च गृह्यं सत्त्वं च शस्यते / अविभागस्तथा शुक्रमक्षरं बहुधात्मकम्

それはまたプラダーナ、アートマヨーニ、把握され得るもの（グラーヒャ）、そしてサットヴァとも称えられる。分割なきもの、清浄、滅びぬアクシャラであり、多様な相を具える。

Verse 135

परमब्रह्मणे तस्मै नित्यमेव नमोनमः / कृते पुनः क्रिया नास्ति कुत एवाकृतक्रियाः

その至上のブラフマンに、常に重ねて礼拝する。すでに成就（クリタ）したところには、もはや行為はない。まして未成就の行為（アクリタ・クリヤー）にある者は言うまでもない。

Verse 136

सकृदेव कृतं सर्वं यद्वै लोके कृताकृतम् / श्रोतव्यं वा श्रुतं वापि तथैवासाधु साधु वा

世において為された・為されぬと呼ばれる一切は、ただ一度に成されたかのようである。聞くべきことも、すでに聞いたことも、非善であれ善であれ、すべてそのままである。

Verse 137

ज्ञातव्यं वाप्यमन्तव्यं सप्रष्टव्यं भोज्यमेव च / द्रष्टव्यं वाथ श्रोतव्यं घ्रातव्यं वा कथञ्चन

知るべきこと、受け入れるべきこと、問うべきこと、味わうべきこと。見るべきこと、聞くべきこと、あるいは何らかの形で嗅ぐべきこと——それらすべてがそのままである。

Verse 138

दर्शितं यदनेनैव ज्ञातं तद्वै सुरर्षिभिः / यन्न दर्शितवानेष कस्तदन्वेष्टुमर्हति

彼自ら示したものをこそ天の聖仙たちは知った。彼が示さぬものを、いったい誰が探し得ようか。

Verse 139

सर्वाणि सर्वं सर्वांश्च भगवानेव सो ऽब्रवीत् / यदा यत्क्रियते येन तदा तस्मो ऽभिमन्यते

「万物も、全体も、すべての衆生も」と世尊は語った。何かが誰かによってなされるとき、その者が行者と見なされる。

Verse 140

यत्रेदं क्रियते पूर्वं न तदन्येन भाषितम् / यदा च क्रियते किञ्चित्केनचिद्वा कथं क्वचित्

これが先に行われるところについて、他の者は語っていない。さらに、いつどこであれ、誰かによって何かがどのように行われるときも。

Verse 141

तनैव तत्कृतं कृत्यं कर्त्तॄणां प्रतिभाति वै / विरिक्तं चातिरिक्तं च ज्ञानाज्ञानेप्रियाप्रिये

彼によってなされた行いが、行者には自分がなしたかのように映る。知と無知、好ましきと好ましくなきにおける欠と過もまた同様である。

Verse 142

धर्माधर्मौं सुशं दुःखं मृत्युश्चामृतमेव च / ऊर्द्ध्वं तिर्य्यगधोभावस्तस्यैवादृष्टकारिणः

ダルマとアダルマ、楽と苦、死と不死。さらに上方・横行・下方のありさまは、すべてその不可視の作者に属する。

Verse 143

स्वयंभुवो ऽथ ज्येष्ठस्य ब्रह्मणः परमेष्ठिनः / प्रत्येकवेद्यंभवति त्रेतास्विह पुनः पुनः

自生なる最長老の梵天、至高のパラメーシュティンについて—ここではトレーターの諸時代に、繰り返し繰り返し、各ヴェーダがそれぞれ別々に知られるようになる。

Verse 144

व्यस्यते ह्येकवेद्यं तु द्वापरेषु पुनः पुनः / ब्रह्मा चैतानुवाचादौ तस्मिन्वैवस्वते ऽन्तरे

ドヴァーパラの諸時代には、その「一つのヴェーダ」が繰り返し分けられる。そしてそのヴァイヴァスヴァタ・マンヴァンタラの初めに、梵天はこれらを説き示した。

Verse 145

आवर्त्तमाना ऋषयो युगाख्यासु पुनः पुनः / कुर्वन्ति संहिता ह्येते जायमानाः परस्परम्

劫の名のもとに幾度も巡り戻る聖仙たちは、互いに次々と生まれ、これらのサンヒターを編み成す。

Verse 146

अष्टाशीतिसहस्राणि श्रुतर्षीणां समृतानि वै / अतीतेषु व्यतीतानि वर्त्तन्ते पुनः पुनः

シュルティを担う聖仙は八万八千と確かに伝えられる。過ぎ去った劫において去ったとしても、彼らはなお幾度も幾度も現れ続ける。

Verse 147

श्रिता दक्षिणपन्थानं ये श्मशानानि भेजिरे / युगे युगे तु ताः शाखा व्यस्यन्ते तै पुनः पुनः

南の道に拠り、シュマシャーナ（火葬場）に身を寄せた者たちによって、劫ごとにそれらのシャーカーは繰り返し分けられてゆく。

Verse 148

द्वापरेष्विह सर्वेषु संहितास्तु श्रुतर्षिभिः / तेषां गोत्रेष्विमाः शाखा भवन्ति हि पुनः पुनः

ここにおけるあらゆるドヴァーパラ・ユガにおいて、シュルティを護る聖仙たちはサンヒターを編纂し、そのゴートラにおいてこれらのシャーカーが幾度も幾度も現れる。

Verse 149

ताः शाखास्ते च कर्त्तारो भवं तीहायुगक्षयात् / एवमेव तु विज्ञेया अतीतानागतेष्वपि

それらのシャーカーとその編者たちは、ユガの終末にここで現れる。過去と未来についても、まさにこのように知るべきである。

Verse 150

मन्वन्तरेषु सर्वेषु शाखाप्रणयनानि वै / अतीतेषु व्यतीतानि वर्त्तन्ते सांप्रते ऽन्तरे

あらゆるマンヴァンタラにおいてシャーカーの制定がある。過ぎ去ったマンヴァンタラではそれはすでに過去となり、今の期間にもそれは行われている。

Verse 151

भविष्यन्ति च यानि स्युर्वर्त्स्यन्ते ऽनागतेष्वपि / पूर्वेण पश्चिमं ज्ञेयं वर्तमानेन चोभयम्

未来に起こるものは、来たるべきユガにおいても起こる。先なるものによって後なるものを知り、現在によって両者を悟れ。

Verse 152

एतेन क्रमयोगेन मन्वन्तरविनिश्चयः / एवं देवाः सपितर ऋषयो मनवश्च वै

この順序の結びによってマンヴァンタラは確定される。同様に、デーヴァ、ピトリ、リシ、そしてマヌもまた、その次第に従って知られる。

Verse 153

मन्त्रैः सहोर्ध्वं गच्छन्ति ह्यावर्त्तन्ते च तैः सह / जनलोकात्सुराः सर्वे दशकल्पान्पुनः पुनः

マントラとともに、すべての神々はジャナローカより上方へ赴き、またそれらとともに十カルパのあいだ幾度も還ってくる。

Verse 154

पर्यायकाले संप्राप्ते संभूता निधनस्य ते / अवश्यभाविनार्ऽथेन संभध्यन्ते तदा तु ते

めぐりの時が到来すると、彼らは滅びへと生起し、避けがたい必然の理によって、その時まさにそれに結びつけられる。

Verse 155

ततस्ते दोषवज्जन्म पश्यन्तो रोगपूर्वकम् / निवर्त्तते तदा वृत्तिः सा तेषां दोषदर्शनात्

それから彼らは、病を前兆として伴う दोषある生を見て、 दोषを見極めるゆえに、そのとき彼らのその傾向は退く。

Verse 156

एवं देवयुगानीह दशकृत्वो विवर्त्य वै / जनलोकात्तपोलोकं गच्छन्तीहानिवर्त्तकम्

このようにここで神々のユガを十たび巡らせたのち、彼らはジャナローカよりタपोローカへ赴く。そこは不還の境である。

Verse 157

एवं देवयुगानीह व्यती तानि सहस्रशः / निधनं ब्रह्मलोके वै गतानि ऋषिभिः सह

このようにここでは神々のユガが幾千も過ぎ去り、彼らはリシたちとともにブラフマローカに至って、そこで終末を迎える。

Verse 158

न शक्य आनुपूर्व्येण तेषां वक्तुं सुविस्तरः / अनादित्वाच्च कालस्य संख्यानां चैव सर्वशः

時は無始であり、数もまた遍く無量である。ゆえにそれらを順序立てて広く詳説することはできない。

Verse 159

मन्वन्तराण्यतीतानि यानि कल्पैः पुरा सह / पितृभिर्मुनिभिर्देवैः सार्द्धं च ऋषिभिः सह

古のカルパとともに過ぎ去った諸マンヴァンタラは、ピトリ、ムニ、神々、そしてリシたちと共に、すでに過去となった。

Verse 160

कालेन प्रतिसृष्टानि युगानां च विवर्त्तनम् / एतेन क्रमयोगेन कल्पमन्वन्तराणि च

時によってユガは再び創られ、ユガの転変が起こる。この順序の結びによって、カルパとマンヴァンタラもまた巡行する。

Verse 161

सप्रजानि व्यतीतानि शतशो ऽथ सहस्रशः / मन्वन्तरान्ते संहारः संहारान्ते च संभवः

衆生を伴って、幾百幾千の周期が過ぎ去った。マンヴァンタラの終わりには滅（サンハーラ）があり、滅の終わりには再び生起がある。

Verse 162

देवतानामृषीणां च मनोः पितृगणस्य च / न शक्य आनुपूर्व्येण वक्तुं वर्षशतैरपि

神々とリシたち、マヌ、そしてピトリの群れを順序立てて語ることは、たとえ百年を費やしても不可能である。

Verse 163

विस्तरस्तु निसर्गस्य संहारस्य च सर्वशः / मन्वन्तरस्य संख्या तु मानुषेण निबोधत

人の数え方によって、創造と滅尽のあらゆる広がり、そしてマンヴァンタラの数を知りなさい。

Verse 164

मन्वन्तरास्तु संख्याताः संख्यानार्थविशारदैः / त्रिंशत्कोट्यस्तु संपूर्णा संख्याताः संख्याया द्विजैः

数の理に通じた者たちはマンヴァンタラを数え、二度生まれ（dvija）たちはその総数を満ちた三十コーティと定めた。

Verse 165

सप्तषष्टिस्तन्थान्यानि नियुतानि च संख्याया / विंशतिश्च सहस्रामि कालो ऽयं साधिकं विना

数え上げれば、六十七ニユタ等に加えて二万。これは余分を含まぬ時量として説かれる。

Verse 166

मन्वन्तरस्य संख्येयं मानुषेण प्रकीर्त्तिता / वर्षाग्रेणापि दिव्येन प्रवक्ष्याम्युत्तरं मनोः

マンヴァンタラの数は人間の計算で語られた。今度は天の年の尺度によっても、マヌの後段を説こう。

Verse 167

अष्टौ शतसहस्राणि दिव्यया संख्यया स्मृतम् / द्विपञ्चाशत्तथान्यानि सहस्राण्यधिकानि तु

天界の数え方では八十万と伝えられ、さらに五万二千が加わる。

Verse 168

चतुर्दशगुणो ह्येष कालो ह्याभूतसंप्लवम् / पूर्णं युगसहस्रं स्यात्तदहर्ब्रह्मणः स्मृतम्

この時は十四倍に広がり、衆生の大壊滅（サンプラヴァ）に至る。満ちた千ユガの量が、ブラフマーの一日と記憶される。

Verse 169

ततः सर्वाणि भूतानि दग्धान्यादित्यरश्मिभिः / ब्रह्माणामग्रतः कृत्वा सह देवर्षिदानवैः

そのとき一切の存在はアーディティヤの光線に焼かれ、デーヴァリシとダーナヴァらと共に、ブラフマーを先頭として進む。

Verse 170

प्रविशन्ति सुरश्रेष्ठं देवं नारायणं प्रभुम् / स स्रष्टा सर्व भूतानां कल्पादिषु पुनः पुनः

彼らは神々の最勝、主宰なるナーラーヤナ神のうちに入る。彼こそがカルパの初めごとに、繰り返し万有の創造者である。

Verse 171

इत्येष स्थितिकालो वै मतो देवर्षिभिः सह / सर्वमन्वन्तराणां हि प्रतिसंधिं निबोधत

かくして、これはデーヴァリシらと共に定められた存続の時である。今、すべてのマンヴァンタラの「接合（プラティサンディ）」を悟れ。

Verse 172

युगख्या या समुद्दिष्टा प्रागेतस्मिन्मयानघाः / कृतत्रेतादिसंयुक्तं चतुर्युगमिति स्मृतम्

汚れなき者たちよ、先に私が述べたユガの名は、クリタ、トレーター等を合わせたものが「チャトゥルユガ（四ユガ）」と記憶される。

Verse 173

तच्चैकसप्ततिगुणं परिवृत्तं तु साधिकम् / मनोरेतमधीकारं प्रोवाच भगवान्प्रभुः

それは七十一倍をも超えて増大したと述べ、バガヴァーンなる主はマヌのこの権能を宣示された。

Verse 174

एवं मन्वन्तराणां च सर्वेषामेव लक्षणम् / अतीतानागतानां वै वर्त्तिमानेन कीर्त्तितम्

かくして、過去と未来のすべてのマンヴァンタラの相が、現今を基準として説き示された。

Verse 175

इत्येष कीत्तितः सर्गो मनोः स्वायंभुवस्य ते / प्रतिसंधिं तु वक्ष्यामि तस्य चैवापरस्य च

かくしてスヴァーヤンブヴァ・マヌの創成が汝に語られた。今、彼の時代と次の時代とのサンディ（接合・移行）を説こう。

Verse 176

मन्वन्तरं यथा पूर्वमृषिभिर्दैवतैः सह / अवश्यभाविनार्थेन यथावद्विनिवर्त्तते

以前と同じく、マンヴァンタラは聖仙と神々を伴って巡るが、避けがたい必然の理により、しかるべく終息して退いてゆく。

Verse 177

एतस्मिन्नन्तरे पूर्वं त्रैलाक्यस्ये श्वरास्तु ये / सप्तर्षयश्च देवाश्च पितरो मनवस्तथा

この間には、かつて三界の主であった者たち、すなわち七仙・神々・祖霊（ピトリ）・そして諸マヌが存在していた。

Verse 178

मन्वन्तरस्य काले तु संपूर्णे साधिके तदा / क्षीणे ऽधिकारे संविग्ना बुद्ध्वा पर्ययमात्मनः

マンヴァンタラの時が満ちて終わり、司る権能が尽きると、彼らは自らの変転を悟って動揺した。

Verse 179

महर्लोकाय ते सर्वे उन्मुखा दधिरे मतिम् / ततो मन्वन्तरे तस्मिन्प्रक्षीणे देवतास्तु ताः

彼らは皆、マハルローカへと心を向けた。やがてそのマンヴァンタラが衰え尽きると、かの神々もまたそのようであった。

Verse 180

संपूर्णेस्थितिकाले तु तिष्ठेदेकं कृतं युगम् / उत्पद्यन्ते भविष्यन्तो ये वै मन्वन्तरेश्वराः

完全なる住世の時には、ひとつのクリタ・ユガが保たれる。そして未来のマンヴァンタラの主たる者たちが生起する。

Verse 181

देवताः पितरश्चैव ऋषयो मनुरेव च / मन्वन्तरे तु संपूर्णे तद्वदन्ते कलौ युगे

神々、祖霊（ピトリ）、聖仙たち、そしてマヌ自身も――マンヴァンタラが満ちると、カリ・ユガにおいてそのように語る。

Verse 182

संपद्यते कृतं तेषु कलिशिष्टेषु वै तदा / यथा कृतस्य संतानः कलिपूर्वः स्मृतो बुधैः

そのとき、カリの残余のうちにクリタ・ユガの気配が成就する。クリタの連なりは賢者により「カリ以前」と記憶されているからである。

Verse 183

तथा मन्वन्तरान्तेषु आदिर्मन्वन्तरस्य च / क्षीणे मन्वन्तरे पूर्वे प्रवृत्ते चापरे पुनः

同様に、マンヴァンタラの終わりにも、マンヴァンタラの始まりにも；前のマンヴァンタラが尽き、次のマンヴァンタラが再び起こるとき。

Verse 184

मुखे कृतयुगस्याथ तेषां शिष्टास्तु ये तदा / सप्तर्षयो मनुश्चैव कालापेक्षास्तु ये स्थिताः

そしてクリタ・ユガの端緒に、その時に残る清浄なる者たち—七仙（サプタリシ）とマヌ—は、時の到来を待って住する。

Verse 185

मन्वन्तरप्रतीक्षास्ते क्षीयमाणास्तपस्विनः / मन्वन्तरोत्सवस्यार्थे संतत्यर्थे च सर्वदा

その苦行者たちはマンヴァンタラを待ち、旧き時代の尽きるのに伴って次第に衰えてゆく。常にマンヴァンタラの吉祥の祭儀と、系譜の連続のために。

Verse 186

पूर्ववत्संप्रवर्त्तन्ते प्रवृत्ते वृष्टिसर्जने / द्वन्द्वेषु संप्रवृत्तेषु उत्पन्नास्वौषधीषु च

雨の創出が始まると、彼らは以前のとおりに事を進める。寒暑などの二元が動き出し、薬草の草木も生じる。

Verse 187

प्रजासु चानिकेतासु संस्थितासु क्वचित्क्वचित् / वार्त्तायां संप्रवृत्तायां धर्मे चैवोपसंस्थिते

また民は所々で住まいなき（アニケータ）状態にある。やがて農耕と交易（ヴァールッター）が動き出し、ダルマも近づいて確立する。

Verse 188

निरानन्दे चापि लोके नष्टे स्थावरजङ्गमे / अग्रामनगरे चैव वर्णाश्रमविवर्जिते

世界が歓喜を失い、静なるものと動くものが滅び、村も都もなく、ヴァルナとアーシュラマの法が失われたとき。

Verse 189

पूर्वमन्वन्तरे शिष्टा ये भवन्तीह धार्मिकाः / सप्तर्षयो मनुश्चैव संतानार्थं व्यवस्थिताः

前のマンヴァンタラにおいて、ここにいる法にかなう篤行の人々は、子孫を存続させるため七仙とマヌとして定められる。

Verse 190

प्रजार्थं तपतां तेषां तपः परमदुश्चरम् / उत्पद्यन्ते हि पूर्वेषां निधनेष्विह पूर्ववत्

衆生のために苦行する彼らのタパスはきわめて困難であり、先の者が滅したのちも、ここに以前のごとく再び生起する。

Verse 191

देवासुराः पितृगणा ऋषयो मानुषास्तथा / सर्पा भूतपिशाचाश्च गन्धर्वा यक्षराक्षसाः

デーヴァとアスラ、祖霊の群れ、リシと人間；蛇族、ブータとピシャーチャ、ガンダルヴァ、ヤクシャ、ラークシャサ。

Verse 192

ततस्तेषां तु ये शिष्टाः शिष्टाचारान्प्रजक्षते / सप्तर्षयो मनुश्चव ह्यादौ मन्वन्तरस्य हि

それゆえ彼らのうちの篤行の者が正しい作法を説き示す。マンヴァンタラの初めには、七仙とマヌこそが先導者だからである。

Verse 193

प्रारभन्ते च कर्माणि मनुष्यो दैवतैः सह / ऋषीणां ब्रह्मचर्येण गत्वानृण्यं तु व तदा

人々は神々とともに諸行を始め、聖仙たちのブラフマチャリヤによって、その時すべての負い目から解き放たれる。

Verse 194

पितॄणां प्रजाया चैव देवानामिज्यया तथा / शतंवर्षसहस्राणां धर्मे वर्णात्मके स्थिताः

祖霊（ピトリ）を敬い、子孫をつなぎ、神々を祭ることによって、彼らはヴァルナに基づくダルマに幾千の世紀にわたり安住した。

Verse 195

त्रयी वार्त्ता दण्डनीतिर्धर्मान्वर्णाश्रमांस्तथा / स्थापयित्वाश्रमांश्चैव स्वर्गाय देधिरे मनः

彼らは三ヴェーダ、ヴァールッター、ダンダニーティ、そしてヴァルナ・アーシュラマの法を定め、諸アーシュラマを整えて、心をスヴァルガへと向けた。

Verse 196

पूर्वदेवेषु तेष्वेवं स्वर्गाया भिमुखेषु वै / पूर्वदेवास्ततस्ते वै स्थिता धर्मेण कृत्स्नशः

かくして古の神々がスヴァルガへと向かうとき、彼らはことごとくダルマに完全に安住した。

Verse 197

मन्वन्तरे पुरावृत्ते स्थानान्युत्सृज्य सर्वशः / मन्त्रैः सहोर्ध्वं गच्छन्ति महर्लोकमनामयम्

マンヴァンタラが過ぎ去ると、彼らはあらゆる住処を捨て、真言とともに上昇して、病なきマハルローカへと赴く。

Verse 198

विनिवृत्ताधिकारास्ते मानसीं सिद्धिमास्थिताः / अवेक्षमाणा वशिनस्तिष्ठन्त्या भूतसंप्लवात्

彼らは一切の権能を退き、心の成就に安住した。自制の者として、衆生を呑む滅尽の大洪水を見つめつつ、揺るがず立ち続けた。

Verse 199

ततस्तेषु व्यतीतेषु पूर्वदेवेषु वै तदा / शून्येषु देवस्थानेषु त्रैलोक्ये तेषु सर्वशः

やがて、かの先代の神々が過ぎ去ると、その時、三界のあらゆる神座はことごとく空となった。

Verse 200

उपस्थिता इहान्ये वै ये देवाः स्वर्गवासिनः / ततस्ते तपसा युक्ताः स्थानान्यापूरयन्ति च

そのとき、天界に住まう別の神々がここに現れた。やがて彼らは苦行の力を備え、その座を満たし占めた。