Adhyaya 2

Verse 1

श्रीनारद उवाच भ्रातर्येवं विनिहते हरिणा क्रोडमूर्तिना । हिरण्यकशिपू राजन् पर्यतप्यद्रुषा शुचा ॥ १ ॥

聖者ナーラダは言った。「ユディシュティラ王よ。至上主ヴィシュヌが猪の化身ヴァラーハとしてヒラニャークシャを討たれたとき、その兄弟ヒラニャカシプは怒りと悲嘆に燃え、嘆き始めた。」

Verse 2

आह चेदं रुषा पूर्ण: सन्दष्टदशनच्छद: । कोपोज्ज्वलद्भ्यां चक्षुर्भ्यां निरीक्षन् धूम्रमम्बरम् ॥ २ ॥

彼は怒りに満ち、唇を噛みしめ、憤怒に燃える眼で天をにらみつけた。まるで大空が煙に包まれたかのようであった。こうして彼は語り始めた。

Verse 3

करालदंष्ट्रोग्रद‍ृष्टय‍ा दुष्प्रेक्ष्यभ्रुकुटीमुख: । शूलमुद्यम्य सदसि दानवानिदमब्रवीत् ॥ ३ ॥

恐ろしい牙をむき、鋭い眼光としかめた眉で近寄りがたく、彼はシュ―ラ（トリシューラ）を掲げ、集まったアスラたちにこう語った。

Verse 4

भो भो दानवदैतेया द्विमूर्धंस्त्र्यक्ष शम्बर । शतबाहो हयग्रीव नमुचे पाक इल्वल ॥ ४ ॥ विप्रचित्ते मम वच: पुलोमन् शकुनादय: । श‍ृणुतानन्तरं सर्वे क्रियतामाशु मा चिरम् ॥ ५ ॥

おおダーナヴァとダイティヤよ！ドヴィムールダ、トリヤクシャ、シャンバラ、シャタバーフよ！ハヤグリーヴァ、ナムチ、パーカ、イルヴァラよ！ヴィプラチッティ、プローマン、シャクナらよ！皆、我が言葉を注意深く聞き、その後ただちに実行せよ。遅れるな。

Verse 5

भो भो दानवदैतेया द्विमूर्धंस्त्र्यक्ष शम्बर । शतबाहो हयग्रीव नमुचे पाक इल्वल ॥ ४ ॥ विप्रचित्ते मम वच: पुलोमन् शकुनादय: । श‍ृणुतानन्तरं सर्वे क्रियतामाशु मा चिरम् ॥ ५ ॥

おおダーナヴァとダイティヤよ！ドヴィムールダ、トリヤクシャ、シャンバラ、シャタバーフよ！ハヤグリーヴァ、ナムチ、パーカ、イルヴァラよ！ヴィプラチッティ、プローマン、シャクナらよ！皆、我が言葉を注意深く聞き、その後ただちに実行せよ。遅れるな。

Verse 6

सपत्नैर्घातित: क्षुद्रैर्भ्राता मे दयित: सुहृत् । पार्ष्णिग्राहेण हरिणा समेनाप्युपधावनै: ॥ ६ ॥

私の取るに足らない敵である半神たちは、私の最愛の従順な弟ヒラニヤークシャを殺すために結託した。至高主ヴィシュヌは、我々双方（半神と悪魔）に対して常に平等であるが、今回は半神たちから献身的に崇拝されたため、彼らの側に立ち、ヒラニヤークシャを殺すのを助けた。

Verse 7

तस्य त्यक्तस्वभावस्य घृणेर्मायावनौकस: । भजन्तं भजमानस्य बालस्येवास्थिरात्मन: ॥ ७ ॥ मच्छूलभिन्नग्रीवस्य भूरिणा रुधिरेण वै । असृक्प्रियं तर्पयिष्ये भ्रातरं मे गतव्यथ: ॥ ८ ॥

至高神は、悪魔と半神に対する生来の平等の精神を捨て去った。彼は至高の人格者であるが、今はマーヤー（幻影）の影響を受け、落ち着きのない子供が誰かに懐くように、信者である半神たちを喜ばせるために猪の姿をとった。それゆえ、私は三叉の槍でヴィシュヌ神の首を胴体から切り離し、その体から溢れ出る大量の血で、血をすすることを好んだ弟ヒラニヤークシャを喜ばせよう。そうすれば、私も安らぎを得られるだろう。

Verse 8

तस्य त्यक्तस्वभावस्य घृणेर्मायावनौकस: । भजन्तं भजमानस्य बालस्येवास्थिरात्मन: ॥ ७ ॥ मच्छूलभिन्नग्रीवस्य भूरिणा रुधिरेण वै । असृक्प्रियं तर्पयिष्ये भ्रातरं मे गतव्यथ: ॥ ८ ॥

至高神は、悪魔と半神に対する生来の平等の精神を捨て去った。彼は至高の人格者であるが、今はマーヤー（幻影）の影響を受け、落ち着きのない子供が誰かに懐くように、信者である半神たちを喜ばせるために猪の姿をとった。それゆえ、私は三叉の槍でヴィシュヌ神の首を胴体から切り離し、その体から溢れ出る大量の血で、血をすすることを好んだ弟ヒラニヤークシャを喜ばせよう。そうすれば、私も安らぎを得られるだろう。

Verse 9

तस्मिन् कूटेऽहिते नष्टे कृत्तमूले वनस्पतौ । विटपा इव शुष्यन्ति विष्णुप्राणा दिवौकस: ॥ ९ ॥

木の根が切られて木が倒れると、その枝や小枝は自然に枯れてしまう。同様に、私がこの策略家ヴィシュヌを殺せば、ヴィシュヌ神を命とし魂とする半神たちは、生命の源を失い、枯れ果ててしまうだろう。

Verse 10

तावद्यात भुवं यूयं ब्रह्मक्षत्रसमेधिताम् । सूदयध्वं तपोयज्ञस्वाध्यायव्रतदानिन: ॥ १० ॥

私がヴィシュヌ神を殺すことに専念している間、お前たちは地球へ行け。そこはバラモン文化とクシャトリヤの統治によって繁栄している。人々は苦行、犠牲、ヴェーダの研究、誓いの遵守、慈善活動に従事している。そのように従事しているすべての者を滅ぼせ！

Verse 11

विष्णुर्द्विजक्रियामूलो यज्ञो धर्ममय: पुमान् । देवर्षिपितृभूतानां धर्मस्य च परायणम् ॥ ११ ॥

ヴィシュヌ神はバラモン文化の根本原理であり、犠牲的儀式の化身です。彼はすべての半神、偉大な賢者、祖先、そして一般の人々の避難所です。

Verse 12

यत्र यत्र द्विजा गावो वेदा वर्णाश्रमक्रिया: । तं तं जनपदं यात सन्दीपयत वृश्चत ॥ १२ ॥

牛やバラモンが手厚く保護され、ヴェーダが学ばれている場所へ直ちに行け。それらの場所に火を放ち、そこにある木々を根こそぎ切り倒せ。

Verse 13

इति ते भर्तृनिर्देशमादाय शिरसाद‍ृता: । तथा प्रजानां कदनं विदधु: कदनप्रिया: ॥ १३ ॥

こうして、災いをもたらすことを好む悪魔たちは、ヒラニヤカシプの命令を恭しく頭上に戴き、市民たちを苦しめ始めた。

Verse 14

पुरग्रामव्रजोद्यानक्षेत्रारामाश्रमाकरान् । खेटखर्वटघोषांश्च ददहु: पत्तनानि च ॥ १४ ॥

悪魔たちは、都市、村、牧草地、牛小屋、庭園、農地、森林、隠者の庵、鉱山、そして牛飼いたちの住居に火を放った。

Verse 15

केचित्खनित्रैर्बिभिदु: सेतुप्राकारगोपुरान् । आजीव्यांश्चिच्छिदुर्वृक्षान् केचित्परशुपाणय: । प्रादहन् शरणान्येके प्रजानां ज्वलितोल्मुकै: ॥ १५ ॥

ある悪魔たちはつるはしを使って橋や城壁、城門を破壊した。またある者は斧で果樹を切り倒し、別の者は燃える松明で市民の家々に火を放った。

Verse 16

एवं विप्रकृते लोके दैत्येन्द्रानुचरैर्मुहु: । दिवं देवा: परित्यज्य भुवि चेरुरलक्षिता: ॥ १६ ॥

こうして、ヒラニヤカシプの従者たちがたびたび起こす不自然な災いにより世は乱れ、ヴェーダの営みは途絶えた。ヤジュニャの果報を得られず、 देव（デーヴァ）たちも動揺し、天界の住処を離れて、ダイティヤに気づかれぬまま地上を巡り、災厄を見定めた。

Verse 17

हिरण्यकशिपुर्भ्रातु: सम्परेतस्य दु:खित: । कृत्वा कटोदकादीनि भ्रातृपुत्रानसान्त्वयत् ॥ १७ ॥

兄弟の死に深く嘆いたヒラニヤカシプは、カトーダカなどの葬送の儀礼を行い、そののち甥たちを慰めようとした。

Verse 18

शकुनिं शम्बरं धृष्टिं भूतसन्तापनं वृकम् । कालनाभं महानाभं हरिश्मश्रुमथोत्कचम् ॥ १८ ॥ तन्मातरं रुषाभानुं दितिं च जननीं गिरा । श्लक्ष्णया देशकालज्ञ इदमाह जनेश्वर ॥ १९ ॥

王よ、ヒラニヤカシプは激しく怒っていたが、老練な政略家として時と状況に応じて振る舞う術を知っていた。彼は甘やかな言葉で、シャクニ、シャンバラ、ドゥリシュティ、ブータサンターパナ、ヴリカ、カーラナーバ、マハーナーバ、ハリシュマシュル、ウトカチャという甥たちをなだめ、さらに彼らの母ルシャーバーヌと自らの母ディティをも慰め、次のように語った。

Verse 19

शकुनिं शम्बरं धृष्टिं भूतसन्तापनं वृकम् । कालनाभं महानाभं हरिश्मश्रुमथोत्कचम् ॥ १८ ॥ तन्मातरं रुषाभानुं दितिं च जननीं गिरा । श्लक्ष्णया देशकालज्ञ इदमाह जनेश्वर ॥ १९ ॥

王よ、ヒラニヤカシプは怒りに満ちていたが、時と状況をわきまえていた。彼は甘い言葉で、シャクニ、シャンバラ、ドゥリシュティ、ブータサンターパナ、ヴリカ、カーラナーバ、マハーナーバ、ハリシュマシュル、ウトカチャという甥たちをなだめ、彼らの母ルシャーバーヌと自らの母ディティをも慰めて、次のように語った。

Verse 20

श्रीहिरण्यकशिपुरुवाच अम्बाम्ब हे वधू: पुत्रा वीरं मार्हथ शोचितुम् । रिपोरभिमुखे श्लाघ्य: शूराणां वध ईप्सित: ॥ २० ॥

ヒラニヤカシプは言った。「母よ、嫁よ、そして子らよ、その勇士の死を嘆くな。敵の面前で果てることは、勇者にとって称賛される栄誉であり、望まれる死なのだ。」

Verse 21

भूतानामिह संवास: प्रपायामिव सुव्रते । दैवेनैकत्र नीतानामुन्नीतानां स्वकर्मभि: ॥ २१ ॥

清き誓いの母よ、水場に旅人が神意によって集められ、水を飲めばそれぞれの行き先へ進むように、衆生も家族に集い、のちに自らの業によって分かれて各々の帰趣へ赴く。

Verse 22

नित्य आत्माव्यय: शुद्ध: सर्वग: सर्ववित्पर: । धत्तेऽसावात्मनो लिङ्गं मायया विसृजन्गुणान् ॥ २२ ॥

アートマンは常住で尽きず清浄、あらゆる界を遍く行き、物質の身を超えている。だがマーヤーとグナの迷いにより、微細身と粗大身という標（リンガ）を受け、世の楽苦を味わう。ゆえに魂が身を離れることを嘆くべきではない。

Verse 23

यथाम्भसा प्रचलता तरवोऽपि चला इव । चक्षुषा भ्राम्यमाणेन द‍ृश्यते चलतीव भू: ॥ २३ ॥

水が揺れると岸の木々が水面の映りで動くように見える。これと同じく、心の乱れで眼が回れば、大地もまた動いているかのように見える。

Verse 24

एवं गुणैर्भ्राम्यमाणे मनस्यविकल: पुमान् । याति तत्साम्यतां भद्रे ह्यलिङ्गो लिङ्गवानिव ॥ २४ ॥

やさしき母よ、同様に、自然のグナの動きで心がかき乱されると、衆生は本来は微細身・粗大身の諸相から解放されているのに、身を持つ者のように思い込み、状態が変わったと錯覚する。

Verse 25

एष आत्मविपर्यासो ह्यलिङ्गे लिङ्गभावना । एष प्रियाप्रियैर्योगो वियोग: कर्मसंसृति: ॥ २५ ॥ सम्भवश्च विनाशश्च शोकश्च विविध: स्मृत: । अविवेकश्च चिन्ता च विवेकास्मृतिरेव च ॥ २६ ॥

これが自己の錯倒である。身の標（リンガ）なきアートマンに、身があるという想念が起こる。愛するもの・憎むものとの結びつきと別離が業の輪廻を回し、そこから生と滅（死）、悲嘆、愚かさ、憂いが生じる。時に正しい分別を思い出し、時にまた誤った見解へと落ちる。

Verse 26

एष आत्मविपर्यासो ह्यलिङ्गे लिङ्गभावना । एष प्रियाप्रियैर्योगो वियोग: कर्मसंसृति: ॥ २५ ॥ सम्भवश्च विनाशश्च शोकश्च विविध: स्मृत: । अविवेकश्च चिन्ता च विवेकास्मृतिरेव च ॥ २६ ॥

迷いのうちに生類は、身と心を自己と取り違え、ある者を身内、ある者を他人と見る。好悪の妄想より結合と離別、業の束縛と生死の輪廻（サンサーラ）が起こり、悲嘆・愚かさ・不安・分別の忘失が生じる。時に正しく悟り、時にまた誤った見解へ落ちる。

Verse 27

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । यमस्य प्रेतबन्धूनां संवादं तं निबोधत ॥ २७ ॥

この件について、古い物語が引かれる。ヤマラージャと死者の友人たちとの対話である。注意深く聞きなさい。

Verse 28

उशीनरेष्वभूद्राजा सुयज्ञ इति विश्रुत: । सपत्नैर्निहतो युद्धे ज्ञातयस्तमुपासत ॥ २८ ॥

ウシーナラの国に、スヤジュニャと名高い王がいた。彼が戦で敵に討たれると、親族は遺骸の周りに座し、友の死を嘆き始めた。

Verse 29

विशीर्णरत्नकवचं विभ्रष्टाभरणस्रजम् । शरनिर्भिन्नहृदयं शयानमसृगाविलम् ॥ २९ ॥ प्रकीर्णकेशं ध्वस्ताक्षं रभसा दष्टदच्छदम् । रज:कुण्ठमुखाम्भोजं छिन्नायुधभुजं मृधे ॥ ३० ॥ उशीनरेन्द्रं विधिना तथा कृतं पतिं महिष्य: प्रसमीक्ष्य दु:खिता: । हता: स्म नाथेति करैरुरो भृशं घ्नन्त्यो मुहुस्तत्पदयोरुपापतन् ॥ ३१ ॥

宝石をちりばめた黄金の鎧は砕け、飾りと花鬘は落ち、敵の矢に心臓を貫かれ、血にまみれて王は戦場に横たわっていた。髪は乱れ、眼は光を失い、武勇を示そうとする勢いのまま唇を噛み、歯はその形に固まっていた。蓮華のような顔は塵に黒ずみ、武器を携えた腕は断たれ折れていた。その姿を見たウシーナラ王の妃たちは悲嘆し、「主よ、あなたが討たれたなら、私たちも討たれたも同じ」と繰り返し叫び、胸を打ちながら亡き王の足もとに倒れ伏した。

Verse 30

विशीर्णरत्नकवचं विभ्रष्टाभरणस्रजम् । शरनिर्भिन्नहृदयं शयानमसृगाविलम् ॥ २९ ॥ प्रकीर्णकेशं ध्वस्ताक्षं रभसा दष्टदच्छदम् । रज:कुण्ठमुखाम्भोजं छिन्नायुधभुजं मृधे ॥ ३० ॥ उशीनरेन्द्रं विधिना तथा कृतं पतिं महिष्य: प्रसमीक्ष्य दु:खिता: । हता: स्म नाथेति करैरुरो भृशं घ्नन्त्यो मुहुस्तत्पदयोरुपापतन् ॥ ३१ ॥

宝石をちりばめた黄金の鎧は砕け、飾りと花鬘は落ち、敵の矢に心臓を貫かれ、血にまみれて王は戦場に横たわっていた。髪は乱れ、眼は光を失い、武勇を示そうとする勢いのまま唇を噛み、歯はその形に固まっていた。蓮華のような顔は塵に黒ずみ、武器を携えた腕は断たれ折れていた。その姿を見たウシーナラ王の妃たちは悲嘆し、「主よ、あなたが討たれたなら、私たちも討たれたも同じ」と繰り返し叫び、胸を打ちながら亡き王の足もとに倒れ伏した。

Verse 31

विशीर्णरत्नकवचं विभ्रष्टाभरणस्रजम् । शरनिर्भिन्नहृदयं शयानमसृगाविलम् ॥ २९ ॥ प्रकीर्णकेशं ध्वस्ताक्षं रभसा दष्टदच्छदम् । रज:कुण्ठमुखाम्भोजं छिन्नायुधभुजं मृधे ॥ ३० ॥ उशीनरेन्द्रं विधिना तथा कृतं पतिं महिष्य: प्रसमीक्ष्य दु:खिता: । हता: स्म नाथेति करैरुरो भृशं घ्नन्त्यो मुहुस्तत्पदयोरुपापतन् ॥ ३१ ॥

宝石をちりばめた黄金の鎧は砕け、飾りも花輪も落ち散っていた。敵の矢に心臓を貫かれ、全身は血にまみれ、髪は乱れ、眼は光を失い、王は戦場に横たわっていた。武勇を示そうとして唇を噛みしめたまま、蓮華のような顔は塵に黒ずみ、武器を執った腕は断たれ折れていた。ウシーナラ王をその姿で見た王妃たちは嘆き叫んだ。「主君が討たれた、私たちもまた討たれたのだ」と繰り返し、胸を打ちながら亡き王の足もとに倒れ伏した。

Verse 32

रुदत्य उच्चैर्दयिताङ्‌घ्रिपङ्कजं सिञ्चन्त्य अस्रै: कुचकुङ्कुमारुणै: । विस्रस्तकेशाभरणा: शुचं नृणां सृजन्त्य आक्रन्दनया विलेपिरे ॥ ३२ ॥

王妃たちは声を上げて泣き、愛する夫の蓮華の御足を涙で濡らした。その涙は胸のクンクマに染まり紅く落ちた。髪は乱れ、飾りは外れ、哀切な慟哭は人々の心に憐れみを呼び起こし、彼女たちは悲しみにすがって嘆き続けた。

Verse 33

अहो विधात्राकरुणेन न: प्रभो भवान् प्रणीतो द‍ृगगोचरां दशाम् । उशीनराणामसि वृत्तिद: पुरा कृतोऽधुना येन शुचां विवर्धन: ॥ ३३ ॥

ああ、無慈悲な運命よ、主よ、あなたは私たちの目の届かぬ境地へと連れ去られてしまわれた。かつてあなたはウシーナラの民の生を支え、彼らを喜ばせたのに、いまやあなたのこの有様が彼らの悲しみを増すばかりだ。

Verse 34

त्वया कृतज्ञेन वयं महीपते कथं विना स्याम सुहृत्तमेन ते । तत्रानुयानं तव वीर पादयो: शुश्रूषतीनां दिश यत्र यास्यसि ॥ ३४ ॥

王よ、勇者よ。あなたは恩を忘れぬ夫であり、私たち皆の最も真実な友でした。あなたなくして、どうして生きられましょう。勇者よ、あなたが向かわれる所へ私たちにも道を示してください。あなたの足跡に従い、再びお仕えしたいのです。どうか私たちも連れて行ってください。

Verse 35

एवं विलपतीनां वै परिगृह्य मृतं पतिम् । अनिच्छतीनां निर्हारमर्कोऽस्तं सन्न्यवर्तत ॥ ३५ ॥

こうして嘆き続ける王妃たちは、亡き夫の遺骸を膝に抱き、運び去られるのを許さなかった。火葬にふさわしい時刻は来ていたが、その間に太陽は西へと巡り、沈んでいった。

Verse 36

तत्र ह प्रेतबन्धूनामाश्रुत्य परिदेवितम् । आह तान् बालको भूत्वा यम: स्वयमुपागत: ॥ ३६ ॥

そこでは王妃たちが王の亡骸を嘆き、その叫びは閻魔王の住処にまで届いた。そこで閻魔王は自ら少年の姿となり、死者の親族のもとへ赴いて諭した。

Verse 37

श्रीयम उवाच अहो अमीषां वयसाधिकानां विपश्यतां लोकविधिं विमोह: । यत्रागतस्तत्र गतं मनुष्यं स्वयं सधर्मा अपि शोचन्त्यपार्थम् ॥ ३७ ॥

閻魔王は言った。「ああ、なんと不思議なことか。私より年長で、世の理を見知っているはずの者たちが、なお迷っている。人は知らぬ所から来て、死後またその知らぬ所へ帰る。物質自然の法に例外はない。それを知りながら、なぜ無益に嘆くのか。」

Verse 38

अहो वयं धन्यतमा यदत्र त्यक्ता: पितृभ्यां न विचिन्तयाम: । अभक्ष्यमाणा अबला वृकादिभि: स रक्षिता रक्षति यो हि गर्भे ॥ ३८ ॥

ああ、私たちはなんと幸いなのだ。父母に捨てられた幼子であっても、私たちは思い煩わない。弱い身でありながら、狼などの猛獣に食われもしなかった。ゆえに、母胎においてさえ守ってくださった至上主は、どこにおいても必ず守ってくださると堅く信じている。

Verse 39

य इच्छयेश: सृजतीदमव्ययो य एव रक्षत्यवलुम्पते च य: । तस्याबला: क्रीडनमाहुरीशितु- श्चराचरं निग्रहसङ्ग्रहे प्रभु: ॥ ३९ ॥

少年は言った。「おお、か弱き女たちよ。減ずることなき至上主の御意志によってのみ、この世界は創られ、保たれ、そして再び滅びに帰する。これがヴェーダの決定である。動くものも動かぬものも、すべては主の玩具のごとし。至尊なる主は、護りも滅ぼしも完全に成し得る。」

Verse 40

पथि च्युतं तिष्ठति दिष्टरक्षितं गृहे स्थितं तद्विहतं विनश्यति । जीवत्यनाथोऽपि तदीक्षितो वने गृहेऽभिगुप्तोऽस्य हतो न जीवति ॥ ४० ॥

時に、道に落ちた金は万人の目に触れても、運命に守られて誰にも拾われず、失主のもとへ戻る。だが主の守護がなければ、家に堅く保管した財でさえ失われる。至上主が守れば、頼る者なき者も森で生き延びるが、親族に守られて家にいる者でも、主の慈恩がなければ死に至り、誰も救えない。

Verse 41

भूतानि तैस्तैर्निजयोनिकर्मभि- र्भवन्ति काले न भवन्ति सर्वश: । न तत्र हात्मा प्रकृतावपि स्थित- स्तस्या गुणैरन्यतमो हि बध्यते ॥ ४१ ॥

条件づけられた魂は自らのカルマに応じて種々の身体を得、務めが尽きればその身体も尽きる。微細身と粗大身に宿っていても、アートマンはそれらに縛られない。常に顕現した身体とは全く別であると理解されるからである。

Verse 42

इदं शरीरं पुरुषस्य मोहजं यथा पृथग्भौतिकमीयते गृहम् । यथौदकै: पार्थिवतैजसैर्जन: कालेन जातो विकृतो विनश्यति ॥ ४२ ॥

この身体は人の迷いから生じる。家の主が家とは別でありながら家を自分と同一視するように、条件づけられた魂は無明ゆえに身体を自己と受け取るが、身体は魂と異なる。身体は地・水・火の分の結合から成り、時とともに変化して滅びる。アートマンはこの生成と消滅に関わらない。

Verse 43

यथानलो दारुषु भिन्न ईयते यथानिलो देहगत: पृथक् स्थित: । यथा नभ: सर्वगतं न सज्जते तथा पुमान् सर्वगुणाश्रय: पर: ॥ ४३ ॥

木の中にある火が木と別物として知られ、口や鼻孔にある風が別として感じられ、遍在する虚空が何ものにも混じらないように、物質の身体という檻に入っていても、諸グナの依り処である生類はその身体と別である。

Verse 44

सुयज्ञो नन्वयं शेते मूढा यमनुशोचथ । य: श्रोता योऽनुवक्तेह स न द‍ृश्येत कर्हिचित् ॥ ४४ ॥

ヤマラージャは続けた。「嘆く者たちよ、お前たちは皆愚かだ。嘆いているスヤジュニャは今も目の前に横たわり、どこへも行っていない。では何を嘆くのか。以前はお前たちの言葉を聞き、答えていたのに、今は見えないからと泣く。しかし、身体の内で聞き語る者をお前たちは一度も見たことがない。ゆえに嘆く必要はない。お前たちが見てきた身体がここにあるのだ。」

Verse 45

न श्रोता नानुवक्तायं मुख्योऽप्यत्र महानसु: । यस्त्विहेन्द्रियवानात्मा स चान्य: प्राणदेहयो: ॥ ४५ ॥

身体において、これは聞き手でも語り手でもない。最も重要とされるプラーナ（生命気）でさえそうではない。感覚をもつ個我（ジーヴァートマン）もまたプラーナと身体とは別である。だが真の指揮者はパラマートマンであり、個我と協働して身体の働きを導く。身体の活動を司る至上我は、身体と生命力とは異なる。

Verse 46

भूतेन्द्रियमनोलिङ्गान् देहानुच्चावचान् विभु: । भजत्युत्सृजति ह्यन्यस्तच्चापि स्वेन तेजसा ॥ ४६ ॥

五大と十の感覚と心が結び合い、粗大身と微細身のさまざまな部分を成す。生類の魂は自らの力によって高低の身体を受け、やがてそれを捨て去る。

Verse 47

यावल्लिङ्गान्वितो ह्यात्मा तावत्कर्मनिबन्धनम् । ततो विपर्यय: क्लेशो मायायोगोऽनुवर्तते ॥ ४७ ॥

心・知性・偽我から成る微細身に魂が覆われている限り、業の果報に縛られる。その覆いゆえにマーヤーと結びつき、苦悩と逆転が生まれ変わりごとに続く。

Verse 48

वितथाभिनिवेशोऽयं यद्गुणेष्वर्थद‍ृग्वच: । यथा मनोरथ: स्वप्न: सर्वमैन्द्रियकं मृषा ॥ ४८ ॥

グナとそこから生じるとされる幸福・苦痛を事実のように見聞きして語るのは空しい。昼の妄想や夜の夢が偽りであるように、感覚がもたらす楽苦もまた虚妄で無意味である。

Verse 49

अथ नित्यमनित्यं वा नेह शोचन्ति तद्विद: । नान्यथा शक्यते कर्तुं स्वभाव: शोचतामिति ॥ ४९ ॥

自己を悟る者は、魂は永遠で身体は滅びると知るゆえ、嘆きに沈まない。だが自己認識なき者は必ず嘆く。迷いの者に教え諭すのは難しい。

Verse 50

लुब्धको विपिने कश्चित्पक्षिणां निर्मितोऽन्तक: । वितत्य जालं विदधे तत्र तत्र प्रलोभयन् ॥ ५० ॥

かつて森に貪欲な猟師がいて、鳥たちにとっては死神のようであった。彼は網を張り、あちこちで餌をもって誘い、鳥を捕らえた。

Verse 51

कुलिङ्गमिथुनं तत्र विचरत्समद‍ृश्यत । तयो: कुलिङ्गी सहसा लुब्धकेन प्रलोभिता ॥ ५१ ॥

森をさまよっていた狩人は、クリンガ鳥のつがいを見つけた。そのうち雌鳥は、狩人の餌の誘いにたちまち心を奪われた。

Verse 52

सासज्जत सिचस्तन्‍त्र्यां महिष्य: कालयन्त्रिता । कुलिङ्गस्तां तथापन्नां निरीक्ष्य भृशदु:खित: । स्‍नेहादकल्प: कृपण: कृपणां पर्यदेवयत् ॥ ५२ ॥

彼女は網の糸に絡まり、まるで時（運命）の仕掛けに縛られたかのようであった。おおスヤジュニャの王妃たちよ、妻が最大の危難に陥ったのを見た雄のクリンガは激しく悲しみ、愛ゆえに救い出せず、哀れな鳥は哀れな妻のために嘆き始めた。

Verse 53

अहो अकरुणो देव: स्त्रियाकरुणया विभु: । कृपणं मामनुशोचन्त्या दीनया किं करिष्यति ॥ ५३ ॥

ああ、なんと無慈悲な摂理よ！全能の主は、慈しみ深い我が妻にさえ憐れみを示さぬ。彼女は哀れにも私を思って嘆いている――この哀れな鳥を奪って、運命はいかなる益を得るのか。

Verse 54

कामं नयतु मां देव: किमर्धेनात्मनो हि मे । दीनेन जीवता दु:खमनेन विधुरायुषा ॥ ५४ ॥

もし無慈悲な摂理が、我が身の半分である妻を連れ去るのなら、なぜ私も連れ去らぬのか。妻を失い、半身のまま嘆きつつ生きることに何の益があろう。

Verse 55

कथं त्वजातपक्षांस्तान् मातृहीनान् बिभर्म्यहम् । मन्दभाग्या: प्रतीक्षन्ते नीडे मे मातरं प्रजा: ॥ ५५ ॥

まだ翼も生えぬ、母を失ったあの雛たちを、私はどう養えばよいのか。哀れな我が子らは巣で母を待ち続けている。

Verse 56

एवं कुलिङ्गं विलपन्तमारात् प्रियावियोगातुरमश्रुकण्ठम् । स एव तं शाकुनिक: शरेण विव्याध कालप्रहितो विलीन: ॥ ५६ ॥

愛する伴侶との別離に苦しみ、クーリンガ鳥は涙にむせびつつ嘆き悲しんでいた。そのとき時の定めに促され、遠くに潜んでいた猟師が矢を放ち、彼を射抜いて命を奪った。

Verse 57

एवं यूयमपश्यन्त्य आत्मापायमबुद्धय: । नैनं प्राप्स्यथ शोचन्त्य: पतिं वर्षशतैरपि ॥ ५७ ॥

幼子の姿のヤマラージャは言った。「愚かな者たちよ、汝らは嘆くばかりで自らの死を見ていない。たとえ百年嘆いても、夫を生きて取り戻すことはできず、その間に汝らの命も尽きる。」

Verse 58

श्रीहिरण्यकशिपुरुवाच बाल एवं प्रवदति सर्वे विस्मितचेतस: । ज्ञातयो मेनिरे सर्वमनित्यमयथोत्थितम् ॥ ५८ ॥

ヒラニヤカシプは言った。幼子がこのように説くと、皆はその哲理の言葉に驚嘆した。親族は、物質の一切は無常であり、生じたものはそのまま滅するのだと悟った。

Verse 59

यम एतदुपाख्याय तत्रैवान्तरधीयत । ज्ञातयोऽहि सुयज्ञस्य चक्रुर्यत्साम्परायिकम् ॥ ५९ ॥

このように諭したのち、幼子の姿のヤマラージャはその場で人々の視界から消え去った。ついでスヤジュニャ王の親族は、定められた葬送と後事の儀礼を執り行った。

Verse 60

अत: शोचत मा यूयं परं चात्मानमेव वा । क आत्मा क: परो वात्र स्वीय: पारक्य एव वा । स्वपराभिनिवेशेन विनाज्ञानेन देहिनाम् ॥ ६० ॥

ゆえに、己の身であれ他者の身であれ、身体の失われることを嘆いてはならない。無知ゆえにこそ、人は身に執して「我とは誰か、他とは誰か、これは我がものか他人のものか」と分別する。

Verse 61

श्रीनारद उवाच इति दैत्यपतेर्वाक्यं दितिराकर्ण्य सस्‍नुषा । पुत्रशोकं क्षणात्त्यक्त्वा तत्त्वे चित्तमधारयत् ॥ ६१ ॥

聖ナルダは語った。ディティは嫁とともに、ダイティヤの王の言葉を聞いた。たちまち子を失った悲しみを捨て、タットヴァ（真理）に心を据えた。