Adhyaya 4

Verse 1

श्रीशुक उवाच कालस्ते परमाण्वादिर्द्विपरार्धावधिर्नृप । कथितो युगमानं च श‍ृणु कल्पलयावपि ॥ १ ॥

シュカデーヴァは言った。王よ、私はすでに、ひとつの原子の動きで測られる最微の時から、ブラフマーの全寿命（ドヴィパラールダ）に至るまでの時間の尺度を語り、また諸ユガの長さも述べた。いまは、ブラフマーの一日（カルパ）の時量と、プララヤ（壊滅）の過程を聞きなさい。

Verse 2

चतुर्युगसहस्रं तु ब्रह्मणो दिनमुच्यते । स कल्पो यत्र मनवश्चतुर्दश विशाम्पते ॥ २ ॥

四つのユガの千回の循環がブラフマーの一日と呼ばれ、それがカルパである。王よ、その期間に十四人のマヌが次々に現れては去ってゆく。

Verse 3

तदन्ते प्रलयस्तावान् ब्राह्मी रात्रिरुदाहृता । त्रयो लोका इमे तत्र कल्पन्ते प्रलयाय हि ॥ ३ ॥

その日の終わりに、同じ長さのプララヤ（壊滅）が起こり、それがブラフマーの夜と呼ばれる。その時、三界は滅びに服する。

Verse 4

एष नैमित्तिक: प्रोक्त: प्रलयो यत्र विश्वसृक् । शेतेऽनन्तासनो विश्वमात्मसात्कृत्य चात्मभू: ॥ ४ ॥

これはナイミッティカ（時折の）プララヤと呼ばれる。宇宙の創造者ブラフマーが眠りに入るとき、根源の創造主ナーラーヤナはアナンタ・シェーシャの床に横たわり、全宇宙を自らの内に吸収する。

Verse 5

द्विपरार्धे त्वतिक्रान्ते ब्रह्मण: परमेष्ठिन: । तदा प्रकृतय: सप्त कल्पन्ते प्रलयाय वै ॥ ५ ॥

至高の被造者パラメーシュティン・ブラフマーの寿命の二つの半期が満ちるとき、創造を支える七つの根本要素はプララヤ（大滅）へと融け去る。

Verse 6

एष प्राकृतिको राजन् प्रलयो यत्र लीयते । अण्डकोषस्तु सङ्घातो विघाट उपसादिते ॥ ६ ॥

王よ、これが物質的（プラークリティカ）のプララヤであり、そこでは諸元素が融け入る。元素の集合から成る宇宙の卵もまた崩れ砕けて滅する。

Verse 7

पर्जन्य: शतवर्षाणि भूमौ राजन् न वर्षति । तदा निरन्ने ह्यन्योन्यं भक्ष्यमाणा: क्षुधार्दिता: । क्षयं यास्यन्ति शनकै: कालेनोपद्रुता: प्रजा: ॥ ७ ॥

王よ、百年のあいだ地上に雨は降らぬ。食が尽き飢えに苦しむ民は互いを食らい、時の力に打たれて次第に滅びてゆく。

Verse 8

सामुद्रं दैहिकं भौमं रसं सांवर्तको रवि: । रश्मिभि: पिबते घोरै: सर्वं नैव विमुञ्चति ॥ ८ ॥

滅尽の相を現した太陽は、恐るべき光線で海の水も、生き物の体液も、大地の潤いもすべて飲み尽くす。だがその代わりに雨を一滴も与えない。

Verse 9

तत: संवर्तको वह्नि: सङ्कर्षणमुखोत्थित: । दहत्यनिलवेगोत्थ: शून्यान् भूविवरानथ ॥ ९ ॥

次いで、主サンカルシャナの口より滅尽の火（サンヴァルタカ）が噴き出す。激しい風にあおられ、その火は遍く燃え広がり、虚ろな大地の裂け目までも焼き尽くす。

Verse 10

उपर्यध: समन्ताच्च शिखाभिर्वह्निसूर्ययो: । दह्यमानं विभात्यण्डं दग्धगोमयपिण्डवत् ॥ १० ॥

上は燃えさかる太陽、下は主サンカルシャナの火によって四方から焼かれ、宇宙の球体は燃える牛糞の塊のように輝くだろう。

Verse 11

तत: प्रचण्डपवनो वर्षाणामधिकं शतम् । पर: सांवर्तको वाति धूम्रं खं रजसावृतम् ॥ ११ ॥

その後、破滅の激烈な大風が百年以上吹き荒れ、塵に覆われた空は煙のように灰色へと変わる。

Verse 12

ततो मेघकुलान्यङ्ग चित्र वर्णान्यनेकश: । शतं वर्षाणि वर्षन्ति नदन्ति रभसस्वनै: ॥ १२ ॥

その後、王よ、さまざまな色の雲の群れが集まり、激しい雷鳴を轟かせて、百年にわたり洪水のような雨を降らせる。

Verse 13

तत एकोदकं विश्वं ब्रह्माण्डविवरान्तरम् ॥ १३ ॥

その時、宇宙の殻の内側は水で満たされ、ただ一つの宇宙の大海となる。

Verse 14

तदा भूमेर्गन्धगुणं ग्रसन्त्याप उदप्लवे । ग्रस्तगन्धा तु पृथिवी प्रलयत्वाय कल्पते ॥ १४ ॥

万物が水に覆われるとき、水は地の固有の性質である「香り」を奪い去る。香りを失った地の元素は、プララヤにおいて溶け去る定めとなる。

Verse 15

अपां रसमथो तेजस्ता लीयन्तेऽथ नीरसा: । ग्रसते तेजसो रूपं वायुस्तद्रहितं तदा ॥ १५ ॥ लीयते चानिले तेजो वायो: खं ग्रसते गुणम् । स वै विशति खं राजंस्ततश्च नभसो गुणम् ॥ १६ ॥ शब्दं ग्रसति भूतादिर्नभस्तमनुलीयते । तैजसश्चेन्द्रियाण्यङ्ग देवान् वैकारिको गुणै: ॥ १७ ॥ महान् ग्रसत्यहङ्कारं गुणा: सत्त्वादयश्च तम् । ग्रसतेऽव्याकृतं राजन् गुणान् कालेन चोदितम् ॥ १८ ॥ न तस्य कालावयवै: परिणामादयो गुणा: । अनाद्यनन्तमव्यक्तं नित्यं कारणमव्ययम् ॥ १९ ॥

火の元素は水の元素から味を奪い、味を失った水は火に融合する。風は火から形を奪い、形を失った火は風に融合する。

Verse 16

अपां रसमथो तेजस्ता लीयन्तेऽथ नीरसा: । ग्रसते तेजसो रूपं वायुस्तद्रहितं तदा ॥ १५ ॥ लीयते चानिले तेजो वायो: खं ग्रसते गुणम् । स वै विशति खं राजंस्ततश्च नभसो गुणम् ॥ १६ ॥ शब्दं ग्रसति भूतादिर्नभस्तमनुलीयते । तैजसश्चेन्द्रियाण्यङ्ग देवान् वैकारिको गुणै: ॥ १७ ॥ महान् ग्रसत्यहङ्कारं गुणा: सत्त्वादयश्च तम् । ग्रसतेऽव्याकृतं राजन् गुणान् कालेन चोदितम् ॥ १८ ॥ न तस्य कालावयवै: परिणामादयो गुणा: । अनाद्यनन्तमव्यक्तं नित्यं कारणमव्ययम् ॥ १९ ॥

火は風に融合する。虚空（エーテル）は風の性質である触覚を奪い、風は虚空に入る。王よ、そして虚空の性質が残る。

Verse 17

अपां रसमथो तेजस्ता लीयन्तेऽथ नीरसा: । ग्रसते तेजसो रूपं वायुस्तद्रहितं तदा ॥ १५ ॥ लीयते चानिले तेजो वायो: खं ग्रसते गुणम् । स वै विशति खं राजंस्ततश्च नभसो गुणम् ॥ १६ ॥ शब्दं ग्रसति भूतादिर्नभस्तमनुलीयते । तैजसश्चेन्द्रियाण्यङ्ग देवान् वैकारिको गुणै: ॥ १७ ॥ महान् ग्रसत्यहङ्कारं गुणा: सत्त्वादयश्च तम् । ग्रसतेऽव्याकृतं राजन् गुणान् कालेन चोदितम् ॥ १८ ॥ न तस्य कालावयवै: परिणामादयो गुणा: । अनाद्यनन्तमव्यक्तं नित्यं कारणमव्ययम् ॥ १९ ॥

無知の様式にある偽我は音を奪い、虚空はそれに融合する。激情の様式にある偽我は感覚を、徳の様式にある偽我は半神たちを吸収する。

Verse 18

अपां रसमथो तेजस्ता लीयन्तेऽथ नीरसा: । ग्रसते तेजसो रूपं वायुस्तद्रहितं तदा ॥ १५ ॥ लीयते चानिले तेजो वायो: खं ग्रसते गुणम् । स वै विशति खं राजंस्ततश्च नभसो गुणम् ॥ १६ ॥ शब्दं ग्रसति भूतादिर्नभस्तमनुलीयते । तैजसश्चेन्द्रियाण्यङ्ग देवान् वैकारिको गुणै: ॥ १७ ॥ महान् ग्रसत्यहङ्कारं गुणा: सत्त्वादयश्च तम् । ग्रसतेऽव्याकृतं राजन् गुणान् कालेन चोदितम् ॥ १८ ॥ न तस्य कालावयवै: परिणामादयो गुणा: । अनाद्यनन्तमव्यक्तं नित्यं कारणमव्ययम् ॥ १९ ॥

マハット・タットヴァ（大いなる原理）は偽我を飲み込む。自然の三様式はマハットを飲み込む。王よ、時に促された未顕現の自然がそれらの様式を飲み込む。

Verse 19

अपां रसमथो तेजस्ता लीयन्तेऽथ नीरसा: । ग्रसते तेजसो रूपं वायुस्तद्रहितं तदा ॥ १५ ॥ लीयते चानिले तेजो वायो: खं ग्रसते गुणम् । स वै विशति खं राजंस्ततश्च नभसो गुणम् ॥ १६ ॥ शब्दं ग्रसति भूतादिर्नभस्तमनुलीयते । तैजसश्चेन्द्रियाण्यङ्ग देवान् वैकारिको गुणै: ॥ १७ ॥ महान् ग्रसत्यहङ्कारं गुणा: सत्त्वादयश्च तम् । ग्रसतेऽव्याकृतं राजन् गुणान् कालेन चोदितम् ॥ १८ ॥ न तस्य कालावयवै: परिणामादयो गुणा: । अनाद्यनन्तमव्यक्तं नित्यं कारणमव्ययम् ॥ १९ ॥

その未顕現の自然は、時の影響による変化を受けない。それは始まりもなく終わりもなく、永遠であり、創造の不滅の原因である。

Verse 20

न यत्र वाचो न मनो न सत्त्वं तमो रजो वा महदादयोऽमी । न प्राणबुद्धीन्द्रियदेवता वा न सन्निवेश: खलु लोककल्प: ॥ २० ॥ न स्वप्नजाग्रन्न च तत् सुषुप्तं न खं जलं भूरनिलोऽग्निरर्क: । संसुप्तवच्छून्यवदप्रतर्क्यं तन्मूलभूतं पदमामनन्ति ॥ २१ ॥

「プラダーナ」(pradhāna)と呼ばれる物質自然の未顕現の段階には、言葉の働きも、心も、マハットに始まる微細要素の顕れもなく、また善・激・暗の三グナも存在しない。そこにはプラーナもブッディもなく、感覚も諸天もなく、諸世界の定まった配列もない。夢・覚醒・熟睡という意識状態もなく、虚空・水・地・風・火・太陽もない。その境地は全き眠り、あるいは空のようで、言い表し難い。されど聖典に通じた賢者は、プラダーナが根源の質であるゆえに物質創造の基盤であると説く。

Verse 21

न यत्र वाचो न मनो न सत्त्वं तमो रजो वा महदादयोऽमी । न प्राणबुद्धीन्द्रियदेवता वा न सन्निवेश: खलु लोककल्प: ॥ २० ॥ न स्वप्नजाग्रन्न च तत् सुषुप्तं न खं जलं भूरनिलोऽग्निरर्क: । संसुप्तवच्छून्यवदप्रतर्क्यं तन्मूलभूतं पदमामनन्ति ॥ २१ ॥

プラダーナのアヴ்யクタには、夢も覚醒も深睡もなく、虚空・水・地・風・火・太陽もない。それは全き眠り、あるいは空のようで、言葉と理を超える。されどタットヴァを知る者は、プラダーナこそ根源の質であり物質創造の基盤だと説く。

Verse 22

लय: प्राकृतिको ह्येष पुरुषाव्यक्तयोर्यदा । शक्तय: सम्प्रलीयन्ते विवशा: कालविद्रुता: ॥ २२ ॥

これが「プラークリティカ」と呼ばれる滅である。時の力によって、至上のプルシャとその未顕現の物質自然に属する諸エネルギーは解体され、力を失い、完全に一つへと溶け合ってしまう。

Verse 23

बुद्धीन्द्रियार्थरूपेण ज्ञानं भाति तदाश्रयम् । द‍ृश्यत्वाव्यतिरेकाभ्यामाद्यन्तवदवस्तु यत् ॥ २३ ॥

बुद्धि・諸根・諸境として輝く認識は、ただ唯一の絶対真理を究極の拠り所とする。始まりと終わりをもつものは、限られた感覚に映る対象であり、かつ自らの原因と不二であるがゆえに、実体なきものとされる。

Verse 24

दीपश्चक्षुश्च रूपं च ज्योतिषो न पृथग् भवेत् । एवं धी: खानि मात्राश्च न स्युरन्यतमाद‍ृतात् ॥ २४ ॥

灯火と、その灯火の光によって見る眼と、見られる形相とは、根本において火の要素と別ではない。同様に、 बुद्धि・諸根・感覚対象は至上の実在から離れては存在しない。されどその絶対真理は、彼らから全く超越し、完全に異なるままに在る。

Verse 25

बुद्धेर्जागरणं स्वप्न: सुषुप्तिरिति चोच्यते । मायामात्रमिदं राजन् नानात्वं प्रत्यगात्मनि ॥ २५ ॥

知性の三つの状態は、覚醒・夢・深い眠りと呼ばれる。王よ、内なる純粋な自己に現れる多様な経験は、ただマーヤー（幻力）にすぎない。

Verse 26

यथा जलधरा व्योम्नि भवन्ति न भवन्ति च । ब्रह्मणीदं तथा विश्वमवयव्युदयाप्ययात् ॥ २६ ॥

天空の雲が成分の結合と離散によって生じ、また消えるように、この宇宙も梵（ブラフマン）のうちで、要素の集合と解体によって創られ滅する。

Verse 27

सत्यं ह्यवयव: प्रोक्त: सर्वावयविनामिह । विनार्थेन प्रतीयेरन् पटस्येवाङ्ग तन्तव: ॥ २७ ॥

王よ、ここでは、あらゆる複合物を成り立たせる素材因（構成要素）は、それ自体として別個の実在として知覚され得ると言われる。布を成す糸が布とは別に認識されるように。

Verse 28

यत् सामान्यविशेषाभ्यामुपलभ्येत स भ्रम: । अन्योन्यापाश्रयात् सर्वमाद्यन्तवदवस्तु यत् ॥ २८ ॥

一般的原因と個別的結果として経験されるものはすべて迷妄である。原因と結果は相互依存によってのみ成り立つからだ。まことに、始まりと終わりをもつものは実在ではない。

Verse 29

विकार: ख्यायमानोऽपि प्रत्यगात्मानमन्तरा । न निरूप्योऽस्त्यणुरपि स्याच्चेच्चित्सम आत्मवत् ॥ २९ ॥

変化は知覚されるとしても、至上霊（パラマートマー）への照応なくしては、物質自然の一原子の変容でさえ究極的に規定できない。真に実在と認められるには、純粋霊と同質の性質—永遠で不変の存在—を備えねばならない。

Verse 30

न हि सत्यस्य नानात्वमविद्वान् यदि मन्यते । नानात्वं छिद्रयोर्यद्वज्ज्योतिषोर्वातयोरिव ॥ ३० ॥

絶対真理には物質的な二元性はない。無知な者が見る差別は、空の壺の中の虚空と外の虚空の違い、あるいは水に映る太陽の影と天空の太陽の違い、または一つの身体のプラーナと別の身体のプラーナの違いのようなものである。

Verse 31

यथा हिरण्यं बहुधा समीयते नृभि: क्रियाभिर्व्यवहारवर्त्मसु । एवं वचोभिर्भगवानधोक्षजो व्याख्यायते लौकिकवैदिकैर्जनै: ॥ ३१ ॥

人々がそれぞれの目的に応じて世の営みの中で黄金をさまざまに用い、そのため黄金が多様な形で認識されるように、物質の感覚では捉えられないバガヴァーン・アドホークシャジャも、さまざまな人々によって世俗とヴェーダの言葉で多様に説き明かされる。

Verse 32

यथा घनोऽर्कप्रभवोऽर्कदर्शितो ह्यर्कांशभूतस्य च चक्षुषस्तम: । एवं त्वहं ब्रह्मगुणस्तदीक्षितो ब्रह्मांशकस्यात्मन आत्मबन्धन: ॥ ३२ ॥

雲は太陽から生じ、太陽によって見えるようになるのに、それでも太陽の部分的な顕現である眼に闇をもたらす。同様に、絶対者から生じ絶対者によって顕れる物質的な偽我（アハンカーラ）は、絶対者の分霊である個我が至上のブラフマンを悟るのを妨げる。

Verse 33

घनो यदार्कप्रभवो विदीर्यते चक्षु: स्वरूपं रविमीक्षते तदा । यदा ह्यहङ्कार उपाधिरात्मनो जिज्ञासया नश्यति तर्ह्यनुस्मरेत् ॥ ३३ ॥

太陽から生じた雲が裂けると、眼は太陽の真の姿を見る。同様に、霊魂が超越の学を探求して偽我という覆いを滅するとき、本来の霊的覚醒を再び取り戻す。

Verse 34

यदैवमेतेन विवेकहेतिना मायामयाहङ्करणात्मबन्धनम् । छित्त्वाच्युतात्मानुभवोऽवतिष्ठते तमाहुरात्यन्तिकमङ्ग सम्प्लवम् ॥ ३४ ॥

愛するパリークシットよ、識別の智慧という剣によって魂を縛るマーヤー製の偽我が断ち切られ、不滅の主アチュタ（至上霊）の体験が確立されるとき、これをアーティヤンティカ、すなわち物質的存在の究極の滅尽と呼ぶ。

Verse 35

नित्यदा सर्वभूतानां ब्रह्मादीनां परन्तप । उत्पत्तिप्रलयावेके सूक्ष्मज्ञा: सम्प्रचक्षते ॥ ३५ ॥

敵を屈する者よ、微妙なる理を知る賢者たちは、梵天ブラフマーをはじめとする一切の存在が、常に生成と壊滅の連続過程を受けると説く。

Verse 36

कालस्रोतोजवेनाशु ह्रियमाणस्य नित्यदा । परिणामिनामवस्थास्ता जन्मप्रलयहेतव: ॥ ३६ ॥

時の激流の速さによって、変化する一切は常にたちまち摩滅してゆく。その存在の諸段階こそが、生起と滅尽の不断の因となる。

Verse 37

अनाद्यन्तवतानेन कालेनेश्वरमूर्तिना । अवस्था नैव द‍ृश्यन्ते वियति ज्योतिषामिव ॥ ३७ ॥

始まりも終わりもない時—至上主の非人格的な代表—によって生じるこれらの段階は見えない。あたかも天空の惑星の、極微の刹那的な位置変化が直接には見えぬように。

Verse 38

नित्यो नैमित्तिकश्चैव तथा प्राकृतिको लय: । आत्यन्तिकश्च कथित: कालस्य गतिरीद‍ृशी ॥ ३८ ॥

このように、時の進行は四種の壊滅として説かれる――恒常の壊滅、臨時の壊滅、物質（元素）の壊滅、そして究竟の壊滅。

Verse 39

एता: कुरुश्रेष्ठ जगद्विधातु- र्नारायणस्याखिलसत्त्वधाम्न: । लीलाकथास्ते कथिता: समासत: कार्त्स्‍न्येन नाजोऽप्यभिधातुमीश: ॥ ३९ ॥

クル族の最勝者よ、世界を統べ、あらゆる存在の住処であるナーラーヤナ主のリーラーの物語を、私は要約して語ったにすぎない。これを余すところなく述べることは、梵天（アジャ）でさえ成し得ぬ。

Verse 40

संसारसिन्धुमतिदुस्तरमुत्तितीर्षो- र्नान्य: प्लवो भगवत: पुरुषोत्तमस्य । लीलाकथारसनिषेवणमन्तरेण पुंसो भवेद् विविधदु:खदवार्दितस्य ॥ ४० ॥

無数の苦しみの火に焼かれ、渡り難い輪廻の大海を越えようと願う者にとって、至上人格神プルショーत्तマなるバガヴァーンのリーラーの物語の超越的甘露を、バクティによって味わい奉仕すること以外に、ふさわしい舟はない。これなくして人は種々の苦の門に悩まされる。

Verse 41

पुराणसंहितामेतामृषिर्नारायणोऽव्यय: । नारदाय पुरा प्राह कृष्णद्वैपायनाय स: ॥ ४१ ॥

この一切のプラーナの精髄たるサンヒターは、昔、不滅のナラ・ナーラーヤナ仙がナーラダに説き、ナーラダがそれをクリシュナ・ドヴァイパーヤナ（ヴェーダヴィヤーサ）に伝えた。

Verse 42

स वै मह्यं महाराज भगवान् बादरायण: । इमां भागवतीं प्रीत: संहितां वेदसम्मिताम् ॥ ४२ ॥

マハーラージャよ、そのバーダラーヤナ（ヴャーサデーヴァ）なるバガヴァーンが、喜びをもって私にこのバガヴァティー・サンヒター、すなわち『シュリーマド・バーガヴァタム』を授けてくださった。これは四ヴェーダに等しい威徳を有する。

Verse 43

इमां वक्ष्यत्यसौ सूत ऋषिभ्यो नैमिषालये । दीर्घसत्रे कुरुश्रेष्ठ सम्पृष्ट: शौनकादिभि: ॥ ४३ ॥

クル族の最勝者よ。ナイミシャーラニヤの長大な祭儀において、シャウナカらの聖仙たちに問われるとき、ここにいるスータ・ゴースヴァーミーが、この同じ『バーガヴァタム』を集うリシたちに語るであろう。