Adhyaya 9

Verse 1

देव्युवाच । दिव्यं तेजो नमस्यामि यन्मे दृष्टं पुरातने । कालाग्निरुद्रमध्यस्थं प्रभासे शंकरोद्भवम्

Sang Dewi bersabda: Aku bersujud kepada cahaya ilahi yang dahulu kala kulihat—yang terbit dari Śaṅkara di Prabhāsa, bersemayam di tengah Kālāgnirudra.

Verse 2

यो वेदसंघैरृषिभिः पुराणैर्वेदोक्तयोगैरपि इज्यमानः । तं देवदेवं शरणं व्रजामि सोमेश्वरं पापविनाशहेतुम्

Dia yang dipuja oleh himpunan Weda, para ṛṣi, Purāṇa, dan juga laku yoga yang diajarkan dalam Weda—kepada Dewa para dewa itu aku berlindung: Somēśvara, sebab lenyapnya dosa.

Verse 3

देवदेव जगन्नाथ भक्तानुग्रहकारक । संशयो हृदि मे कश्चित्तं भवाञ्छेत्तुमर्हति

Wahai Dewa para dewa, Jagannātha, penganugerah rahmat bagi para bhakta; di hatiku ada suatu keraguan—Engkau layak menyingkirkannya.

Verse 4

ईश्वर उवाच । कः संशयः समुत्पन्नस्तव देवि यशस्विनि । तन्मे कथय कल्याणि तत्सर्वं कथयाम्यहम्

Īśvara bersabda: Wahai Dewi yang mulia, keraguan apakah yang timbul dalam dirimu? Wahai yang membawa berkah, katakanlah kepadaku; akan kujelaskan semuanya.

Verse 5

देव्युवाच । यदि त्वं च महादेवो मुण्डमाला कथं कृता । अनादि निधनो धाता सृष्टिसंहारकारकः

Dewi bersabda: Jika Engkau sungguh Mahādewa, bagaimana mungkin Engkau mengenakan kalung tengkorak? Engkau tanpa awal dan tanpa akhir, Sang Penata—pelaku penciptaan dan peleburan.

Verse 6

ततो विहस्य देवेशः शंकरो वाक्यमब्रवीत् । अनेकमुण्डकोटीभिर्या मे माला विराजते

Lalu, sambil tersenyum, Śaṅkara—Tuhan para dewa—berkata: “Kalung yang berkilau pada diriku tersusun dari krore demi krore tengkorak.”

Verse 7

नारायण सहस्राणां ब्रह्मणामयुतस्य च कृता शिरःकरोटीभिरनादिनिधना ततः

“Ia dibuat dari mangkuk-tengkorak kepala ribuan Nārāyaṇa dan puluhan ribu Brahmā; karena itu ia tanpa awal dan tanpa akhir.”

Verse 8

अन्यो विष्णुश्च भवति अन्यो ब्रह्मा भवत्यपि । कल्पे कल्पे मया सृष्टः कल्पे विष्णुः प्रजापतिः

“Pada setiap kalpa ada Viṣṇu yang berbeda, dan pada setiap kalpa ada Brahmā yang berbeda pula. Dalam tiap kalpa, oleh-Ku lahir Viṣṇu dan Prajāpati, penguasa makhluk.”

Verse 9

अहमेवंविधो देवि क्षेत्रे प्राभासिके स्थितः । कालाग्निलिंगमूले तु मुंडमालाविभूषितः

“Wahai Dewi, demikianlah Aku, bersemayam di kṣetra suci Prabhāsa; di pangkal Kālāgniliṅga, berhias kalung tengkorak.”

Verse 10

अक्षसूत्रधरः शान्त आदिमध्यांतवर्जितः । पद्मासनस्थो वरदो हिमकुन्देन्दुसन्निभः

Memegang aksasutra (tasbih), hening, bebas dari awal, tengah, dan akhir; duduk di padmāsana, penganugerah anugerah, bercahaya laksana salju, bunga kundā, dan rembulan.

Verse 11

मम वामे स्थितो विष्णुर्दक्षिणे च पितामहः । जठरे चतुरो वेदाः हृदये ब्रह्म शाश्वतम्

Di sisi kiriku berdiri Viṣṇu, dan di sisi kananku Sang Pitāmaha (Brahmā). Di dalam perutku bersemayam empat Veda; di dalam hatiku ada Brahman yang kekal.

Verse 12

अग्निः सोमश्च सूर्यश्च लोचनेषु व्यवस्थिताः

Agni, Soma, dan Sūrya bersemayam di dalam kedua mataku.

Verse 13

एवंविधो महादेवि प्रभासे संव्यवस्थितः । आप्यतत्त्वात्समानीते मा ते भूत्संशयः क्वचित्

Wahai Mahādevī, demikianlah Aku teguh bersemayam di Prabhāsa. Karena perwujudan ini dihadirkan dari prinsip unsur air, janganlah keraguan timbul padamu kapan pun.

Verse 14

एवमुक्ता तदा देवी हर्षगद्गदया गिरा । तुष्टाव देवदेवेशं भक्त्या परमया युता

Setelah demikian disapa, Dewi pun—dengan suara tersendat oleh sukacita—memuji Devadeveśa, Tuhan para dewa, dengan bhakti yang tertinggi.

Verse 15

देव्युवाच जय देव महादेव सर्वभावन ईश्वर । नमस्तेऽस्तु सुरेशाय परमेशाय वै नमः

Dewi bersabda: “Jaya bagimu, wahai Dewa, wahai Mahādeva, Īśvara yang melahirkan segala makhluk. Sembah sujud kepada-Mu, Tuhan para dewa; sembah sujud pula kepada-Mu, Parameśvara.”

Verse 16

अनादिसृष्टिकर्त्रे च नमः सर्वगताय च । सर्वस्थाय नमस्तुभ्यं धाम्नां धाम्ने नमोऽस्तु ते

Sembah sujud kepada-Mu, Pencipta jagat yang tanpa awal; sembah sujud kepada-Mu yang meresapi segalanya. Sembah sujud kepada-Mu yang bersemayam dalam segala sesuatu; sembah sujud kepada-Mu, tempat bernaungnya segala tempat suci.

Verse 17

षडंताय नमस्तुभ्यं द्वादशान्ताय ते नमः । हंसभेद नमस्तुभ्यं नमस्तुभ्यं च मोक्षद

Sembah sujud kepada-Mu yang hakikat-Nya diajarkan melalui ‘akhir enam’; sembah sujud kepada-Mu yang puncaknya adalah ‘akhir dua belas’. Sembah sujud kepada-Mu, pembedah rahasia Haṃsa (Diri batin); sembah sujud kepada-Mu, Pemberi mokṣa.

Verse 18

इति स्तुतस्तदा देव्या प्रचलच्चन्द्रशेखरः । ततस्तुष्टस्तु भगवानिदं वचनमब्रवीत्

Demikian dipuji oleh Dewi, Candraśekhara (Śiva) bergetar oleh sukacita. Lalu, Sang Bhagavān yang berkenan itu mengucapkan kata-kata ini.

Verse 19

ईश्वर उवाच । साधुसाधु महाप्राज्ञे तुष्टोऽहं व्रियतां वरः

Īśvara bersabda: “Sungguh baik, sungguh baik, wahai yang maha bijaksana. Aku berkenan—pilihlah suatu anugerah (vara).”

Verse 20

देव्युवाच । यदि तुष्टोऽसि देवेश वरार्हा यदि वाप्यहम् । प्रभास क्षेत्रमाहात्म्यं पुनर्विस्तरतो वद

Dewi bersabda: “Wahai Dewa para dewa, jika Engkau berkenan dan jika aku layak menerima anugerah, maka jelaskan kembali, dengan lebih rinci, kemuliaan Kṣetra suci Prabhāsa.”

Verse 21

भूतेश भगवान्विष्णुर्दैत्यानामन्तकाग्रणीः । स कस्माद्द्वारकां हित्वा प्रभासक्षेत्रमाश्रितः

Wahai Bhūteśa, Bhagavān Viṣṇu—pemuka pembinasaan para Daitya—mengapa Ia meninggalkan Dvārakā dan berlindung di Kṣetra suci Prabhāsa?

Verse 22

षष्टि तीर्थसहस्राणि षष्टिकोटिशतानि च । द्वारकामध्यसंस्थानि कथं न्यक्कृतवान्हरिः

Di dalam Dvārakā terdapat enam puluh ribu tīrtha dan enam puluh koṭi lagi; bagaimana mungkin Hari menganggapnya lebih rendah dan memilih Prabhāsa sebagai yang utama?

Verse 23

अमरैरावृतां पुण्यां पुण्यकृद्भिर्निषेविताम् । एवं तां द्वारकां त्यक्त्वा प्रभासं कथमागतः

Dvārakā itu suci, dikelilingi para Amara dan diziarahi oleh para pelaku kebajikan; namun demikian, bagaimana Ia meninggalkan Dvārakā itu dan datang ke Prabhāsa?

Verse 24

देवमानुषयोर्नेता द्योभुवोः प्रभवो हरिः । किमर्थं द्वारकां त्यक्त्वा प्रभासे निधनं गतः

Hari adalah pemimpin para dewa dan manusia, sumber langit dan bumi; karena alasan apakah Ia meninggalkan Dvārakā dan mencapai akhir-Nya di Prabhāsa?

Verse 25

यश्चक्रं वर्त्तयत्येको मानुषाणां मनोमयम् । प्रभासे स कथं कालं चक्रे चक्रभृतां वरः

Dia yang seorang diri menggerakkan ‘roda’ urusan manusia yang terbentuk dari pikiran—bagaimanakah Sang pemikul cakra yang terbaik itu menghabiskan waktunya di Prabhāsa?

Verse 26

गोपायनं यः कुरुते जगतः सार्वलौकिकम् । स कथं भगवान्विष्णुः प्रभासक्षेत्रमाश्रितः

Bagaimanakah dapat dikatakan bahwa Bhagavān Viṣṇu—yang melindungi seluruh jagat secara universal—telah mengambil perlindungan di kṣetra suci Prabhāsa?

Verse 27

योंतकाले जलं पीत्वा कृत्वा तोयमयं वपुः । लोकमेकार्णवं चक्रे दृष्ट्या दृष्टेन चात्मना

Dia yang pada akhir zaman meneguk seluruh air dan mengenakan tubuh yang tersusun dari air; yang dengan pandangan-Nya dan Diri-Nya yang termanifestasi menjadikan dunia satu samudra—bagaimana mungkin Ia diucapkan dengan kata-kata biasa di Prabhāsa?

Verse 28

स कथं पञ्चतां प्राप प्रभासे पार्वतीपते । यः पुराणे पुराणात्मा वाराहं वपुरास्थितः

Wahai Pati Pārvatī, bagaimana mungkin Ia mencapai keadaan ‘lima unsur’ (peleburan) di Prabhāsa—Ia, Sang Diri Purba yang dipuji dalam Purāṇa, yang mengenakan wujud Varāha?

Verse 29

उद्दधार महीं कृत्स्नां सशैलवनकाननाम् । स कथं त्यक्तवान्गात्रं प्रभासे पापनाशने

Dia yang mengangkat seluruh bumi beserta gunung, rimba, dan belukar—bagaimana mungkin Ia meninggalkan raga-Nya di Prabhāsa, sang pemusnah dosa?

Verse 30

येन सिंहं वपुः कृत्वा हिरण्यकशिपुर्हतः । स कथं देवदेवेशः प्रभासं क्षेत्रमाश्रितः

Dia yang dengan mengambil wujud Narasiṁha menewaskan Hiraṇyakaśipu—bagaimana mungkin Tuhan para dewa itu berlindung di kṣetra suci Prabhāsa?

Verse 31

सहस्रचरणं देवं सहस्राक्षं महाप्रभम् । सहस्रशिरसं वेदा यमाहुर्वै युगेयुगे

Sang Dewa berkaki seribu, bermata seribu, bercahaya agung—yang oleh Weda, dari yuga ke yuga, diproklamasikan sebagai Yang Esa berkepala seribu.

Verse 32

तत्याज स कथं देवः प्रभासे स्वं कलेवरम् । नाभ्यरण्यां समुद्भूतं यस्य पैतामहं गृहम्

Bagaimana mungkin Sang Dewa melepaskan tubuh-Nya sendiri di Prabhāsa—Dia yang dari hutan teratai di pusarnya terbit ‘kediaman sang Kakek’ (Pitāmaha)?

Verse 33

एकार्णवगते लोके तत्पंकजमपंकजम् । येनोद्धृतं क्षणेनैव प्रभासस्थः स किं हरिः

Ketika dunia menjadi satu samudra belaka, teratai yang tak bernoda itu diangkatnya sekejap saja; bila Hari hadir di Prabhāsa, apa lagi yang dapat dikatakan?

Verse 34

उत्तरांशे समुद्रस्य क्षीरोदस्या मृतोदधेः । यः शेते शाश्वतं योगमास्थाय परवीरहा । स कथं त्यक्तवान्देहं प्रभासे परमेश्वरः

Dia yang berbaring di utara samudra, di atas Kṣīroda—lautan susu yang tak fana—teguh dalam yoga abadi, pembunuh para pahlawan musuh; bagaimana mungkin Parameśvara meninggalkan raga di Prabhāsa?

Verse 35

हव्यादान्यः सुरांश्चक्रे कव्यादांश्च पितॄ नपि । स कथं देवदेवेशः प्रभासं क्षेत्रमाश्रितः

Dia yang menetapkan para dewa sebagai penerima havya dan para pitṛ sebagai penerima kavya—bagaimana mungkin Sang Dewa para dewa berlindung pada kṣetra suci Prabhāsa?

Verse 36

युगानुरूपं यः कृत्वा रूपं लोकहिताय वै । धर्ममुद्धरते देवः स कथं क्षेत्रमाश्रितः

Dia yang demi kesejahteraan dunia mengambil wujud sesuai tiap yuga dan menegakkan Dharma—bagaimana mungkin Sang Deva bergantung pada satu tempat suci saja?

Verse 37

त्रयो वर्णास्त्रयो लोकास्त्रैविद्यं पाठकास्त्रयः । त्रैकाल्यं त्रीणि कर्माणि त्रयो देवास्त्रयो गुणाः । सृष्टं येन पुरा देवः स कथं क्षेत्रमाश्रितः

Tiga varṇa, tiga loka, tri-vidyā beserta tiga pembacanya; tiga waktu, tiga upacara, tiga dewa, dan tiga guṇa—Dia yang sejak dahulu menata semua triad itu, bagaimana Sang Pencipta-Tuhan dapat dikatakan bergantung pada satu wilayah suci?

Verse 38

या गतिर्द्धर्मयुक्तानामगतिः पापकर्मिणाम् । चातुर्वर्ण्यस्य प्रभवश्चातुर्वर्ण्यस्य रक्षिता

Dia adalah tujuan sejati bagi yang berpegang pada Dharma, dan tanpa-jalan bagi pelaku dosa; sumber tatanan caturvarṇa serta pelindungnya—bagaimana Tuhan demikian diukur oleh tempat?

Verse 39

चातुर्विद्यस्य यो वेत्ता चातुराश्रम्यसंस्थितः । कस्मात्स द्वारकां हित्वा प्रभासे पंचतां गतः

Dia yang mengetahui catur-vidyā dan teguh dalam tata empat āśrama—mengapa Ia meninggalkan Dvārakā dan di Prabhāsa mencapai ‘pañcatā’, yakni luluh ke dalam lima unsur?

Verse 40

दिगंतरं नभोभूमिरापो वायुर्विभावसुः । चंद्रसूर्यद्वयं ज्योतिर्युगेशः क्षणदातनुः

Dialah hamparan segala arah, langit dan bumi; air, angin, dan api yang menyala. Dialah cahaya berupa dwitunggal bulan dan matahari; Penguasa yuga—tubuh-Nya sendiri adalah waktu, terukur dalam sekejap-sekejap.

Verse 41

यः परं श्रूयते ज्योतिर्यः परं श्रूयते तपः । यः परं परतः प्रोक्तः परं यः परमात्मवान्

Dia yang didengar sebagai Cahaya Tertinggi, yang didengar sebagai Tapa Tertinggi. Dia yang dinyatakan melampaui yang paling tinggi; Dia Yang Mahatinggi—berhakikat Paramātman.

Verse 42

आदित्यादिश्च यो दिव्यो यश्च दैत्यांतको विभुः । स कथं देवकीसूनुः प्रभासे सिद्धिमीयिवान्

Dia yang ilahi—terdepan laksana Āditya—dan Yang Mahakuasa, pembinas a para Daiti ya: bagaimana Tuhan yang sama itu, sebagai putra Devakī, mencapai siddhi (kesempurnaan) di Prabhāsa?

Verse 43

युगांते चांतको यश्च यश्च लोकांतकांतकः । सेतुर्यो लोकसत्तानां मेध्यो यो मेध्यकर्मणाम्

Dia yang menjadi Akhir pada penutup suatu yuga, dan Dia yang memusnahkan sang pemusnah dunia-dunia. Dialah jembatan bagi makhluk-makhluk di alam semesta, dan Dialah kesucian itu sendiri bagi para pelaku upacara penyucian.

Verse 44

वेत्ता यो वेदविदुषां प्रभुर्यः प्रभवात्मनाम् । सोमभूतस्तु भूतानामग्निभूतोऽग्निवर्त्मनाम्

Dia adalah Sang Maha Mengetahui di antara para ahli Veda, Tuhan bagi mereka yang menjadi sumber daya dan penciptaan. Bagi makhluk hidup Ia menjadi Soma; dan bagi mereka yang menapaki jalan Agni (disiplin yajña), Ia menjadi Agni.

Verse 45

मनुष्याणां मनोभूतस्तपोभूतस्तपस्विनाम् । विनयो नयभूतानां तेजस्तेजस्विनामपि

Di antara manusia Ia menjadi budi itu sendiri; di antara para tapa Ia menjadi tapa itu sendiri. Bagi yang berdisiplin Ia adalah kerendahan hati, dan bagi yang bercahaya Ia adalah kemilau ilahi.

Verse 46

विग्रहो विग्रहाणां यो गतिर्गतिमतामपि । स कथं द्वारकां हित्वा प्रभासक्षेत्रमाश्रितः

Dia yang menjadi arketipe segala wujud berjasad, dan tujuan tertinggi bahkan bagi mereka yang telah mencapai jalan paling luhur—bagaimana mungkin Ia meninggalkan Dvārakā dan berlindung di kṣetra suci Prabhāsa?

Verse 47

आकाशप्रभवो वायुर्वायुप्राणो हुताशनः । देवा हुताशनप्राणाः प्राणोऽग्नेर्मधुसूदनः । सकथं पद्मजप्राणः प्रभासं क्षेत्रमाश्रितः

Dari ākāśa lahir vāyu; nyawa vāyu adalah api. Para dewa hidup oleh api, dan nyawa api adalah Madhusūdana (Viṣṇu). Maka bagaimana Ia—yang menjadi nyawa Sang Teratai-lahir (Brahmā)—dapat berlindung di kṣetra suci Prabhāsa?

Verse 48

सूत उवाच । इति प्रोक्तस्तदा देव्या शंकरो लोकशंकरः । उवाच प्रहसन्वाक्यं पार्वतीं द्विजसत्तमाः

Sūta berkata: Setelah demikian diucapkan oleh Sang Dewi, Śaṅkara—penyejahtera jagat—tersenyum lalu mengucapkan kata-kata ini kepada Pārvatī, wahai yang utama di antara para dvija.

Verse 49

ईश्वर उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि प्रभासक्षेत्रविस्तरम् । रहस्यं सर्वपापघ्नं देवानामपि दुर्ल्लभम्

Īśvara bersabda: Dengarlah, wahai Dewi; akan Kunyatakan dengan rinci kemuliaan Prabhāsa-kṣetra. Ini rahasia yang melenyapkan segala dosa, dan sukar diperoleh bahkan oleh para dewa.

Verse 50

देवि क्षेत्राण्यनेकानि पृथिव्यां संति भामिनि । तीर्थानि कोटिसंख्यानि प्रभावस्तेषु संख्यया

Wahai Dewi, wahai yang bercahaya; di bumi ada banyak wilayah suci, dan tīrtha berjumlah hingga krore—masing-masing memiliki kadar daya rohani menurut ukurannya sendiri.

Verse 51

असंख्येय प्रभावं हि प्रभासं परिकीर्तितम् । ब्रह्मतत्त्वं विष्णुतत्त्वं रौद्रतत्त्वं तथैव च

Prabhāsa sungguh dimasyhurkan memiliki daya rohani yang tak terhingga; sebab di sana bersemayam prinsip Brahmā, prinsip Viṣṇu, dan juga prinsip Rudra.

Verse 52

तत्र भूयः समायोगो दुर्ल्लभोऽन्येषु पार्वति । प्रभासे देवदेवेशि तत्त्वानां त्रितयं स्थितम्

Wahai Pārvatī, pertemuan yang lebih sempurna seperti itu sukar didapati di tempat lain. Wahai Dewi Sang Mahādeva, di Prabhāsa berdiri teguh triad prinsip-prinsip ilahi itu.

Verse 53

चतुर्विंशतितत्त्वैश्च ब्रह्मा लोकपितामहः । बालरूपी च नाम्नां च तत्र स्थाने स्थितः स्वयम्

Di sana, terkait dengan dua puluh empat prinsip, Brahmā—Pitāmaha, leluhur dunia—sendiri bersemayam di tempat itu, mengambil wujud kanak-kanak dan menyandang nama-nama termasyhur.

Verse 54

पंचविशतितत्त्वानाम धिपो देवताग्रणीः । तस्मिन्स्थाने स्थितः साक्षाद्दैत्यानामंतकः शुभे

Wahai yang mulia, Sang pemuka para dewa, penguasa langsung atas dua puluh lima prinsip—pembinas a para Daitya—bersemayam nyata di tempat itu juga.

Verse 55

अहं देवि त्वया सार्द्धं षट्त्रिंशत्तत्त्वसंयुतः । निवसामि महाभागे प्रभासे पापनाशने

Wahai Dewi, aku sendiri—bersama engkau—bersemayam di Prabhāsa, pemusnah dosa, berhiaskan kelengkapan tiga puluh enam tattva, wahai yang amat beruntung.

Verse 56

एवं तत्त्वमयं क्षेत्रं सर्वतीर्थमयं शुभम् । प्रभासमेव जानीहि मा कार्षीः संशयं क्वचित्

Demikianlah kṣetra suci ini sarat dengan hakikat tattva, penuh berkah, dan memuat segala tīrtha. Ketahuilah sungguh: inilah Prabhāsa sendiri—jangan ragu sedikit pun kapan pun.

Verse 57

अपि कीटपतंगा ये म्रियंते तत्र ये नराः । तेऽपि यांति परं स्थानं नात्र कार्या विचारणा

Bahkan serangga dan ngengat yang mati di sana, dan manusia yang wafat di sana pun, mereka juga menuju kediaman tertinggi; tentang hal ini tiada perlu diperdebatkan.

Verse 58

स्त्रियो म्लेच्छाश्च शूद्राश्च पशवः पक्षिणो मृगाः । प्रभासे तु मृता देवि शिवलोकं व्रजंति ते

Wahai Dewi, perempuan, mleccha, śūdra, serta hewan—burung dan binatang liar—bila wafat di Prabhāsa, mereka menuju Śivaloka.

Verse 59

कामक्रोधेन ये बद्धा लोभेन च वशीकृताः । अज्ञानतिमिराक्रांता मायातत्त्वे च संस्थिताः

Mereka yang terbelenggu oleh kāma dan krodha, ditundukkan oleh loba, diselimuti kegelapan ajñāna, dan berteguh dalam prinsip māyā—

Verse 60

कालपाशेन ये बद्धास्तृष्णाजालेन मोहिताः । अधर्मनिरता ये च ये च तिष्ठंति पापिनः

Mereka yang terbelenggu oleh jerat Kala (Waktu), terpedaya oleh jaring kehausan nafsu; yang tenggelam dalam adharma, dan yang tetap bertahan sebagai pendosa—

Verse 61

ब्रह्मघ्नाश्च कृतघ्नाश्च ये चान्ये गुरुतल्पगाः । महापातकिनश्चापि ते यान्ति परमां गतिम्

Bahkan pembunuh brāhmaṇa, orang yang tidak tahu berterima kasih, dan lainnya yang menodai ranjang guru—bahkan para mahāpātakin demikian pun mencapai tujuan tertinggi.

Verse 62

मातृहंता नरो यस्तु पितृहंता तथैव च । ते सर्वे मुक्तिमायांति किं पुनः शुभकारिणः

Bahkan seorang yang membunuh ibu, dan demikian pula yang membunuh ayah—mereka semua mencapai mokṣa; apalagi mereka yang berbuat kebajikan.